بىتەلگەن بۇلاققا كىم جاۋاپ بەرەدى؟

حالقىمىز ەجەلدەن «بۇ­لاق كورسەڭ, كوزىن اش» دەگەن دا­نا­لىقتى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭى­رىپ كەلگەن. بۇل تىرشىلىكتىڭ قاي­نار كوزىن بىتەمە, جاقسىلىقتى جال­عاستىر, وسۋگە جول اش دەگەن ما­عى­نامەن قازىرگى ءبىزدىڭ ۇعىمى­مىز­داعى «دامۋدى قامتاماسىز ەت» دەگەنگە سايادى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «قا­زاق­ستان-2050» ستراتەگياسى: قالىپ­تاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقى­نا جولداۋىندا ءححى عاسىردىڭ ون جاھاندىق سىن-قاتەرىنىڭ ءبىرى سۋدىڭ تاپشىلىعى ەكەنى ايتىلعان. قازاقستان سۋى تاپشى ەلدەر قاتارىنا جاتاتىنىن ەسكەرسەك, سۋ كوزدەرىنىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋ, قورعاۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك تۇرعىدان جان-جاقتى شارالار الىنۋى كەرەك دەپ سانايمىز. سونىڭ ىشىندە, بۇلاقتاردىڭ جاع­دايىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋى قاجەت. قازاقستاننىڭ ىشىندەگى وزەن­دەردىڭ نەگىزگى كوزى – كوكتەمدە ەري­تىن قار سۋلارى مەن بۇلاقتار. مىسالى, اقتوبە وبلىسىنىڭ مۇ­عالجار تاۋلارىنان باستاۋ الىپ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ جىلىوي اۋدانى ارقىلى كاسپي تەڭىزىنە قۇياتىن ۇزىندىعى 700 شاقىرىم جەم وزەنى 14 ساعالىق وزەن مەن بۇلاقتان قۇرالعان. وسى وزەن باس­تاۋ الاتىن ناق ەگىندىبۇلاق اۋىل­ىندا 200-دەن استام بۇلاق بولعان. الايدا, قازىر وسى بۇلاقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى بىتەلىپ قالعان. ەكىنشى مىسال ايتاتىن بولسام, وسى وڭىرلەردەن وتەتىن ۇزىندىعى 800 شاقىرىمدىق ويىل, ۇزىن­دىعى 511 شاقىرىمدىق ساعىز وزەندەرى دە بۇلاقتاردان ءنار الىپ, اعىنىن جالعاستىرىپ كەلەدى. دەگەنمەن, بۇلاردىڭ بويىنداعى كوپتەگەن بۇلاقتار دا بىتەلىپ قالعان. بۇلاقتاردىڭ بىتەلۋ سەبەپ­تەرى­نىڭ قاتارىنا تابيعي جايلار­مەن قاتار, كەڭەس وداعى كەزىن­دەگى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدە ەكولو­گيالىق تالاپتاردى ەسكەرمەۋ جاتادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن سۋ الۋ ماقساتىمەن وزەن ارنا­لارى تەحنيكانىڭ كۇشىمەن توپى­راقپەن بىتەلىپ قالعان. ەكىنشى سەبەپ, بۇلاقتاردىڭ مەملەكەت تاراپىنان قورعالۋدان تىس قالعاندىعى. وكىنىشكە قاراي, سول ءۇردىس تاۋەلسىز قازاقستاندا دا جالعاسىپ كەلەدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدە بۇلاقتارعا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگان انىق­تال­ماعان. وسىعان بايلانىستى ەش جەردە بۇلاقتاردىڭ ەسەبى جوق. دەمەك, بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە قان­شا بۇلاقتار بار, ولاردىڭ جاع­دايى قانداي دەگەن سۇراققا جا­ۋاپ بەرەتىن بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك ورگان جوق. وسى ورايدا ءبىزدىڭ زاڭناما­لاردا بۇلاق ماسەلەسىنە بايلا­نىس­تى جەتىسپەۋشىلىك بىردەن كوزگە ءتۇستى. اتاپ ايتقاندا, قولدا­­نىستاعى قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ سۋ كودەكسىندە «بۇلاق» ءتۇ­سى­نىكتەمەسى مۇلدە بەرىلمە­گەن. بۇ­لاقتار كودەكستىڭ 5-با­بىن­داعى سۋ نىساندارىنىڭ قۇرا­مىندا دا كورسەتىلمەگەن. سۋ كو­دەكسىنىڭ 13-بابىندا جەر استى سۋ نىساندارى بەكىتىلگەن. وسى باپتىڭ 4-تارماعىنا سايكەس «جەر استى سۋلارىنىڭ قۇرلىقتا نەمەسە سۋ استىنان تابيعي شىعۋى» جەر استى سۋ نىسانىنا جاتادى دەلى­نىپتى. شەت ەلدەردىڭ زاڭنامالارىندا بۇلاقتار تۋرالى ناقتى نورمالار بار. مىسالى, ءبىز قاراعان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ, قىرعىز­ستاننىڭ زاڭنامالارىندا ول ارنايى قاراستىرىلعان. ولاردا بۇ­لاقتار جەر ءۇستى سۋ نىسان­دارى­نا جاتقىزىلعان جانە ولار سۋ شارۋاشىلىعىنا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قۇزى­رىنا بەرىلگەن. سوندىقتان مەن ۇكىمەت باسشىسىنا ساۋال جولداپ, وندا تومەندەگىلەردى جاساۋدى ۇسىندىم: قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ سۋ كودەكسىنە «بۇلاق» انىقتاماسىن ناقتىلايتىن نورما ەنگىزۋ; حالىقارالىق ءتاجىري­بەنى زەردەلەپ, بۇلاقتاردى جەر بە­تىن­دەگى سۋ نىساندارىنا جاتقىزۋدى قاراستىرۋ; بۇلاقتارعا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندى انىقتاۋ; مەم­لەكەتتىك سۋ كاداسترىن جاساۋ ءۇشىن ءتيىستى قارجى ءبولۋ جانە باسقا دا ۇيىمداستىرۋ جۇمىس­تارىن ىسكە اسىرۋ. وسىنداي ماسەلەلەر شەشىل­مەسە, ەلىمىزدەگى بۇلاق كوزدەرى بىتەلە بەرەتىن ءتۇرى بار. ولاردىڭ كەيبىرىنەن شىققان ءمولدىر, مينەرالدى سۋلاردىڭ ەمدىك قاسيەتتەرى دە بار ەكەنى بەلگىلى. ولاردىڭ دا ساپاسىن انىقتاپ, قورعالۋعا الىنۋى كەرەك. بۇل ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا ءوز ىقپالىن تيگىزەر ەدى. سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ, سەنات دەپۋتاتى