جارقىن ماقسات, جاڭا مىندەتتەر

بىرنەشە بۋىن ۇر­پاق ءبىلىم الىپ, قاناتىن قاق­قان – باتىس وڭىرىندەگى نەگىزگى ۇستازدار ۇستا­حاناسى, 85 جىلدىق تاريحى بار  م.وتەمىسوۆ اتىن­­داعى باتىس قازاقستان مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى – قا­زاق­ستاننىڭ كونە جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ ءبىرى, ايماقتىڭ ءما­دەني, عىلىمي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامىتۋ ورت­ا­لىعى بولىپ تابىلاتىن ءبى­لىم ورداسى. ەلباسىنىڭ جىل سايى­نعى ءداستۇرلى جولداۋلارى مەن جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ جانە سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا ۇلتتىڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىز­دىعىنا كى­رۋى جونىندەگى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى اتتى كەشەندى باع­دار­لا­ما­سى مەن قويىلعان ناق­تى ءمىن­­دەتتەردى ورىنداۋ ماق­سات­ىن­دا ۋنيۆەرسيتەتتە جۇيەلى جۇ­مىستار اتقارىلۋدا. ءبىلىم ورداسى بۇگىنگى كۇنى تاجىريبە كورسەتكەندەي, وقۋ ءۇردىسىن ۇيىمداستىرۋدا حالىق­ارالىق تاجىريبە الماسۋدى ارتتىرىپ كەلەدى. ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋ­شىلارى جىل سايىن بىلىك­تى­لىك ارتتىرۋ كۋرستارى مەن قا­زاقستاننىڭ جانە ەۋروپا­نىڭ بەلدى جوعارى وقۋ ورىندا­رىندا تاعىلىمدامادان ءوتۋ­دە. ۋنيۆەرسيتەتتە فيزيكا جانە ماتەماتيكا باعىتى بويىن­شا بىرلەسكەن ءبىلىم بەرۋ باع­دار­لامالارى ەنگىزىلدى. بۇل بىرلەسكەن باعدارلامالار وتتو فون گەريكە اتىنداعى (گەرمانيا), ۇلى كازيمير اتىن­داعى (پولشا) ۋنيۆەر­سيتەتتەرىنىڭ, ال قوس ديپلومدى ءبىلىم بەرۋ اقش-تىڭ ميس­سيسيپي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قا­تىسۋىمەن جۇزەگە اسۋدا. ۋنيۆەرسيتەتتە رەسەي حالىقتار دوس­تىعى ۋنيۆەرسيتەتىمەن (ماسكەۋ) ماگيستراتۋرا بويىنشا ءبىر­لەس­كەن باعدارلامالار ءجۇر­­گىزى­لۋدە. بۇل ءبىزدىڭ ماگيس­ترانت­تارىمىزعا جەتەكشى سەرىكتەس ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ديپلوم الۋلارىنا مۇمكىندىك بەرەدى. م.وتەمىسوۆ اتىنداعى با­تىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋني­­­ۆەر­سيتەتىندە (بقمۋ) مۋلتي­مەديالىق كلاستارمەن, ەلەكتروندى جانە قاشىقتان وقىتۋ­دى قام­­تا­ماسىز ەتەتىن جاڭا كوم­پيۋ­تەر­لەرمەن جابدىقتالعان «ماحامبەت» اقپاراتتىق تەحنو­لو­گيالار ورتالىعى جۇمىس جاساۋدا. ۋنيۆەرسيتەتىمىز قازىردىڭ وزىندە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن وڭ­تاي­­لاندىرۋدا يننوۆاتسيالىق اۆتور­لىق باعدارلامالارعا يە. وقۋ ورنى سايتىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن قامتاماسىز­دان­دىرۋ تاۋەلسىز قازاقستاندىق اگەنت­تىگىنىڭ جوو ينتەرنەت-رە­سۋرس­تارىنىڭ 2015 جىلعى رەيتينگىسىندە 60 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اراسىندا 8-ءشى ورىن­دى يەلەنىپ وتىرعانى دا ۇلكەن جەتىستىك دەپ بىلەمىز. وسى ورتالىقتىڭ روبوتوتەحنيكا لابوراتوريا­سىندا جاس عالىمدار, ستۋدەنتتەر, مەكتەپ وقۋشىلارى دا عىلىمي جوبالاردى بىرلەسە اتقارۋدا. مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە روبوتتى تەحنيكادان ارنايى كۋرس­تار وتكىزىلىپ, بىلىكتىلىكتەرىن دە شىڭداۋدا. اعىل­­شىن تىلىندە ءبىلىم بەرۋ باعدار­لامالارى جاساقتالىپ, ءبىلىم بەرۋ مودۋلدەرىنىڭ قۇرامى كەڭەيۋ­دە. وقىتۋشىلار اراسىندا جىل سايىن يننوۆاتسيالىق جو­با­لار بايقاۋىن وتكىزۋ دە داستۇرگە اينالىپ وتىر. ستۋ­دەنت­تەردىڭ كاسىبي بىلىمدەرىن كاسىپ­ورىنداردا تاجىريبەلىك نە­گىز­دە شىڭداۋى جولعا قو­يىل­دى. جۇمىس بەرۋشىلەر كەڭە­سىنىڭ قاتىسۋىمەن ەڭبەك نارىعىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ستۋدەنتتەردىڭ تاڭداۋلارى نە­گى­زىندە 185 ءمودۋلدى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى جاساقتالدى. الداعى وقۋ جىلىندا قۇنى 40 ملن تەڭگە قارجىنى قۇرايتىن فيزيكا لابوراتوريا­سى ىسكە قوسىلماق. سونىمەن قاتار, جاڭا ماتەريالدىق بازامەن قامتىلاتىن وقۋ عيماراتىن تۇرعىزۋ دا جوسپارلانىپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەت بۇگىنگى تاڭدا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن اكادەميالىق ۇتقىرلىق قىزمەتى الىس جانە جاقىن شەتەل جوعارى وقۋ ورىندارىمەن حالىقارالىق بايلانىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە دامىتۋ جۇمىستارى بويىنشا بىرقاتار ىستەر اتقارۋدا. ناتيجەسىندە بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتىمىز تاياۋ جانە الىس شەتەلدىڭ سەكسەننەن استام جوعارى وقۋ ورنىمەن كەلىسىمشارت جاساعان. ولاردىڭ قاتارىندا: مالاي­زيا­نىڭ مالايا-ۋەلس حا­لىق­­­­ارالىق ۋنيۆەرسيتەتى, گەر­مانيانىڭ گۋتەنبەرگ اتىن­داعى ۋني­ۆەر­سيتەتى, پاسساۋ ۋنيۆەر­سيتەتى مەن پولشانىڭ بىدگوشش قالا­سىنداعى ەكونوميكا جوعارى مەك­تەبى, اقش-تىڭ ميسسيسيپي ۋني­ۆەرسيتەتى مەن لوندون مە­نەد­جمەنت اكادەميا­سى, ت.ب. بار. وقۋ ورنىنىڭ بيىلعى جىلى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەۋروپالىق قاۋىمداستىعىنا تولىق مۇشە بولۋى ەۋروپالىق ءبىلىم مەن عىلىم كەڭىستىگىندە وتاندىق ءبىلىم مەن عىلىمدى شەتەلدە تانىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسارى انىق. وسى وقۋ جىلىندا ەلىمىزدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا جوعارى وقۋ ورنىنىڭ توپ-مەنەدجەرلىگىنە شەتەلدىك ماماندار تارتىلىپ وتىر. وقۋ ورنىندا كوپ ءتىلدى ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ باسشىلىعىنا وڭتۇستىككورەيالىق مامان لي دجونگ ءحيۋننىڭ شاقىرتىلۋى اتالعان سالا بويىنشا شەتەلدىك تاجىريبە الماسۋدىڭ تاعى ءبىر مۇمكىندىگى دەپ بىلەمىز. ۋنيۆەر­سي­تەتىمىزدە 100-گە جۋىق شەتەل­دىك ستۋدەنتتەردىڭ دە ءبىلىم الۋ­ى­نا جاعداي جاسالىندى. ولار­دىڭ اراسىندا الىس شەتەلدەن – اقش-تان, گەرمانيادان, قىتايدان, رەسەيدەن كەلگەن ستۋدەنتتەر بار. بۇگىنگى ۋنيۆەرسيتەت كەل­­بەتىن عى­لىم – يننوۆاتسيا – ءوندىرىس ءۇش­تاعانىنسىز ەلەس­تەتۋ مۇمكىن ەمەس. ۋني­ۆەر­­سيتەتتىڭ عىلىم سا­لا­سىنداعى جەتىستىكتەرى دە از ەمەس. بۇگىنگى عىلىمدى جاراتىلىستانۋ عىلىم­دا­رىن­سىز ەلەستەتۋ قيىن. بۇل عى­لىمداردىڭ ءتىلى بارشاعا ورتاق. ال بۇگىنگى تاڭدا عىلىمدى دامىتۋدا شەتەلدىك تاجىريبە ماڭىزدى. ەلىمىزدە ءوندىرىلىپ, مەملەكەت قازىناسىنا ەلەۋلى قارجى قۇيىپ وتىرعان مۇناي سالاسىنىڭ ءوزى عىلىمي تۇرعىدا كوپ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. عىلىم مەن ءوندىرىس ءوز بەتىنشە جۇرمەۋى ءتيىس. عىلىمدا اشى­ل­عان ءاربىر جاڭالىق وندىرىستە تاجىريبەدەن ءوتىپ, قىز­­مەت ەتۋى قاجەت. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىم ال­دىن­داعى ۇلكەن مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ ءوزارا بايلانىسى جانە ءوندىرىستىڭ عى­لىم­دى قارجىلاندىرۋى بو­لىپ تابىلادى. عالىمدار ەڭبەكتەرى قا­راشىعاناق «پەترولەۋم وپەر­ەيتينگ ب.ۆ.» كومپانياسى­مەن بايلانىس ورناتىپ, وقۋ ورنىمىزعا قوماقتى قاراجات اكەل­گەن بولاتىن. جوبا ءساتتى اياق­­تالدى, ونىڭ قورىتىندىسى ءوند­ى­رىسكە ەنگىزىلدى. اتالعان جوبا كەيىن دە «بۇرعىلاۋ كار­بوناتتى شلامدى, مۇناي نەگىزدى قوڭىر ەرىتىندىنى كا­دە­گە جاراتۋدىڭ ادىستەرىن بالا­مالى دامىتۋ سالاسىندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزۋ بويىنشا قىزمەت كورسەتۋ» تاقىرىبىنداعى ءۇشىنشى عىلى­مي-يننوۆاتسيالىق جوباسىمەن جالعاسىپ, قاراشىعاناق «پەترولەۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.» كوم­پا­­­نياسىنان تاعى دا قولداۋ تاپتى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە بۇر­عى­لانعان كوربوناتتى شلامدى تەرمو­مەحانيكالىق وڭدەۋدەن ­سوڭ مۇناي نەگىزىندە قارا­شىعاناق گاز­كوندەنساتتى كەن ورنىندا قول­دانۋعا بولاتىنىن جانە ب ماركالى 2 بىتىستىرەتىن IV جانە V كلاستى جول-كليمات­تىق ايماعىندا بەلسەندى مينە­­ر­ال­­­دى ۇنتاق رەتىندە اسفالت­بەتون قوسىندىسىندا قول­دا­نۋعا بولاتىنىن كورسەتتى. ءنا­تيجەسىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبورلى اۋدانىن­دا 1,3 شاقىرىم اقساي – پريۋرالنىي اۆتوكولىك جولى بويىندا سىناق جيەگى جانە زەلەنوۆ اۋدانىندا ورال – اتى­راۋ اۆتوكولىك جولى بويىندا ورنا­ل­اسقان ۇلكەن شاعان ەلدى مە­كەنى ماڭىندا 800 مەترلىك ورمان شارۋاشىلىعىنا ارنالعان ورتكە قارسى مينەرالدانعان سىناق جولقاتارى توسەلدى. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە بۇگىنگى تاڭعا دەيىن التى حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ كونسورتسيۋمى قۇرىلىپ, ءبىر­لەس­كەن عىلىمي زەرتتەۋلەر ءجۇر­گى­زىلۋدە. ولاردىڭ قاتا­رى­ن­­ دا گ.يبراگيموۆ اتىن­دا­عى ءتىل, ادەبيەت جانە ونەر ين­س­تيتۋتى مەن قازان فەدەرال­دى ۋنيۆەرسيتەتى (قازان قا­لاسى), ورىنبور مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتى, «سانكت-پەتەر­بۋرگ عا­لىمدار وداعى» قوعام­دىق ءبىر­لەس­تىگى, باشقۇرت مەم­لە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن رە­سەي عىلىم اكادەمياسى ۋفا عىلىمي ورتا­لىعىنىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق زەرت­تەۋ ينستيتۋتى (ۋفا ق., رە­سەي), قالماق مەم­لەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتى پوۆولجە مەم­لە­كەتتىك الەۋمەتتىك-گۋ­مان­ي­تارلىق اكادەمياسى ورتا­لىعى, «ەۋرازيا حالىقتارى دوس­تاس­تىعى» (ورىنبور ق., رەسەي) اتتى عىلىمي ورتالىقتار مەن وزگە دە وقۋ ورىندارى بار. بۇگىنگى تاڭدا ۋني­ۆەر­­سي­تەتىمىزدە 24 مامان­دىق بويىن­شا ماگيس­تراتۋرا جۇمىس جاساي­­دى. ماگيسترانتتارى­مىز حالىق­ارالىق تاعىلىمداما­دان ءوتۋ ار­قىلى ءوز بىلىمدەرىن شىڭ­داپ, تاجىريبە الماسۋدا جانە قارجىلاندىرىلعان, كەلىسىم­شار­تتىق نەگىزدەگى عى­لى­مي-زەرت­تەۋ جوبالارىنا كوپتەپ تار­تىلۋدا. ال «ماڭگىلىك ەل جاستارى – يندۋسترياعا!» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ءبىلىم الام, مامان بولام دەگەن جاستارعا بەرەرى مول. اتالعان باعدارلاما بويىنشا قىزىلوردا, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان, الماتى جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنان كەلگەن 500-گە جۋىق ستۋدەنت گرانت نەگىزىندە ءبىلىم الۋدا. اعىمداعى وقۋ جىلىندا دا «ماڭگىلىك ەل جاستارى – يندۋسترياعا!» الەۋمەتتىك جوباسى بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە 15 ماماندىق بويىنشا مەم­لە­كەتتىك گرانتتار ءبولىنىپ وتىر. جاس ۇر­پاقتى ساپالى بىلىممەن قارۋ­لاندىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ولار­عا الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق, ما­تەريالدىق جاعىنان دا بارىنشا قولايلى جاعدايلار جاسالۋ قاجەت. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ستۋدەنتتەرگە توعىز قاباتتى, جاس ماماندارعا ارنالعان بەس قاباتتى جاڭا جاتاقحانا سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلسە, وتكەن وقۋ جىلىندا وقۋ عيماراتى قايتا جاساقتالىپ, تاعى ءبىر جاتاقحانانىڭ پايدالانۋعا بەرى­لۋى ولاردى تۇرعىن ۇيمەن قام­تاماسىز ەتۋگە تولىقتاي ءمۇم­­كىن­دىك بارىن كورسەتىپ وتىر. ستۋ­دەنت جاستاردىڭ جازعى دەمالى­ستارىندا «جاسىل ەل» ەڭبەك جا­ساعى مەن ستۋدەنتتىك قۇرىلىس جاساقتارىنا جاپپاي تارتىلۋى ولاردىڭ بويىندا ەڭبەكسۇيگىشتىك قاسيەتتىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزۋدە. ۋنيۆەرسيتەتىمىز ينستيتۋ­تسيونالدى جانە حالىقارالىق اككرەديتتەۋدەن ءساتتى ءوتىپ كەلەدى. وقۋ ورنىمىزعا ستۋدەنتتەر قا­بى­ل­داۋ مەن مەم­لەكەتتىك گرانتتار الۋ بويىنشا كورسەتكىشىمىز جىل سايىن ارتۋدا. دەگەنمەن دە پەدا­گو­گيكالىق ماماندىقتارعا دە­گەن سۇرانىستىڭ ءالى دە ءتو­مەن ەكەندىگى بايقالۋدا. سون­دىق­­تان دا پەداگوگيكالىق ما­مان­دىققا دەگەن سۇرانىستى ارت­تىرۋعا ءتيىسپىز. بيىلعى جىلى پە­داگوگيكالىق ماماندىقتى تاڭ­داعان تالاپكەرلەر ارنايى ەمتيحان تاپسىردى. بۇل, ارينە, وڭدى قادام. الايدا, سول مامان­دىقتى تاڭداعان, بولاشاق پە­دا­گوگ مامانعا شىنايى لايىق­تىلىعىن ايقىندايتىن ەمتيحان الۋ جۇيەسىن ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت دەپ ويلايمىز. بۇگىنگى تاڭدا تۋىنداپ وتىر­­عان تاعى ءبىر ماسەلە, مەم­لە­كەتتىك گرانتتار ءبولۋ. پەدا­گوگيكالىق ماماندىقتار گرانتى كوبىنە پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتتارعا كۆوتا ار­قى­لى بولىنەدى. ال ءوڭىر­لىك مەم­لەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىن­دارىنا گرانتتار جالپى كون­كۋرس نەگىزىندە تاعايىندالىپ كەلەدى. پەداگوگيكالىق ينستي­تۋت بولماعانمەن, وڭىرلىك مەم­لەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىن­دا­رى­نىڭ كوپ جىلدان بەرى جانە ءجۇي­ەلى تۇردە پەداگوگ ماماندار دايىن­داپ وتىرعانى ەسكەرىلسە. مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتتارىن تاعايىنداۋدا وڭىرگە قاجەتتى سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردى وي­لا­ستىرا وتىرىپ, كۆوتا­لىق جۇيە بويىنشا ءبولۋ وڭ ناتيجەسىن بەرەرى ايقىن. اسحات يمانعاليەۆ, م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور