سوت سالاسىنىڭ ساردارى

قادىر تۇتار اعامىز, ارىپتەسىمىز كەڭەس جالمۇحانبەتوۆ وسىدان 80 جىل بۇرىن, 1936 جىلدىڭ 4 قاراشاسىندا جامبىل وبلىسى, مويىنقۇم اۋدانى, بۋرىلبايتال اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى جەكسەنبەك اقساقال دا حالقىنا قالاۋلى, ەلىنە ەلەۋلى بولىپ كوپ جىلدار بويى اتالعان جەردە اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى بولىپتى. اناسى قاديشا دا ەلىنە سىيلى اقىلشى اجە اتانسا كەرەك. ءوز باسىم كەڭەس اعامەن وتكەن عاسىر­دىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ ورتا شەنىندە ول قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى بولىپ جۇرگەن كەزىندە تانىسىپ, اعامىزدىڭ بۇعان دەيىن دە ەڭبەك جولدارىنان ابىرويمەن وتكەن قىزىقتى دا ماعىنالى ءومىربايانىن بىلە باستادىم. دالىرەك ايتقاندا, 1959 جىلدان 1962 جىلعا دەيىن «قازاقستان ماگنيتكاسى» اتالعان تەمىرتاۋ مەتاللۋرگيا كومبي­نا­تىنىڭ №1 دومنا پەشىندە جۇمىسشى بو­لىپ, تاريحتا قالعان 1960 جىلدىڭ 3 شىلدەسىندە سول ۋاقىتتا جاس گورنو­ۆوي, ەلىمىزدىڭ بولاشاق تۇڭعىش پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن ءبىر­گە قازاقستاننىڭ العاش رەت شويىن بال­قى­ماسىن الۋعا قاتىسقانى ءوز باسىما ۇلكەن اسەر قالدىردى. كەنەكەڭ بولسا: «مەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆپەن سول تاريحي ساتتە بىرگە بولعانىمدى ارقاشان ماقتان تۇتامىن», دەپ سول كەزدى ءالى دە ەسىنە الىپ وتىرادى. بۇدان بۇرىن گەولوگيالىق كەن بارلاۋ پارتياسىندا بۇرعىلاۋشى بولىپ, قاراپايىم جۇمىسشىدان باستاعان كەڭەس جەكسەنبەك ۇلىنىڭ ءومىر جولىندا تاعى دا ماڭىزدى وزگەرىس بولدى. كومسومول كوميتەتىنىڭ جولداماسىمەن بەلسەندى, الدىڭعى قاتارداعى جاس ازامات رەتىندە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تەمىرتاۋ قالاسىنداعى سوتسياليستىك مەنشىكتى ۇرلاۋعا قارسى كۇرەس ءبولىمىنىڭ (وبحسس) قىزمەتكەرلىگىنە جىبەرىلەدى. وسى جۇمىستا ءبىراز تاجىريبە جيناقتاعاننان كەيىن 1968 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, جوعارى ءبىلىمدى زاڭگەر ماماندىعىن يەلەندى. ەلىمىزدە زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى دامىتۋ مەن نىعايتۋ ىسىنە ءبىرجولاتا ءتۇسىپ, دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ ىسىنە بەلسەندى تۇردە ارالاسىپ كەتتى. ول 1968 جىلدان باستاپ ون شاقتى جىل بويى پريوزەرسك قالاسىنداعى مامانداندىرىلعان سوتتىڭ توراعاسى بولدى. سوت تورەلىگىن اتقارۋداعى پرين­تسيپ­شىلدىگى مەن ىسكەرلىگى ەسكەرىلىپ, ەلى­مىز­دەگى سوت جۇيەسىنىڭ ەڭ جوعارى سا­تىسى – جوعارعى سوتقا قىزمەتكە شا­قى­رىلادى. ءسويتىپ, 1981-1986 جىلدارى جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى, الماتى قالالىق ادىلەت باسقارماسىنىڭ باستىعى, تورعاي وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى, الماتى وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. سوت سالاسىنداعى وسى اتالعان كۇردەلى دە ۇلكەن ەڭبەك جولدارىنان وتكەن كەڭەس جەكسەنبەك ۇلى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى قۇرىلعان كونستيتۋتسيالىق سوتتا دا جۇمىس ىستەدى, ياعني 1992-1995 جىلدارى مارتەبەسى جوعارى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ سۋدياسى بولدى. 1996 جىلى يۋريسديكتسيا سوت سالاسىنا جۇمىسقا قايتا شاقىرىلىپ, جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر القاسىنىڭ سۋدياسى قىزمەتىن اتقاردى. بۇل اعامىزدىڭ جوعارعى سوتقا ءۇشىنشى رەت ورالۋى ەدى. كەڭەس جالمۇحانبەتوۆ 2004 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن جۇمىس ىستەپ, جوعارعى سوتتىڭ سۋديالىق قىزمەتىنەن قۇرمەتتى دەمالىسقا شىقتى. «ەڭبەك ەتۋ بار, ەڭبەكتى باعالاۋ بار» دەگەندەي, كەڭەس جەكسەنبەك ۇلىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگى, وتىز بەس جىل بويى سۋديا بولىپ, سوت تورەلىگىن اتقارۋ ىسىنە قوسقان ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق. پرە­زي­­دەنتتىڭ جارلىعىمەن «قۇرمەت» ور­دەنى­مەن, كوپتەگەن مەملەكەتتىك مەدال­دار­مەن ماراپاتتالىپ, «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ قۇرمەتتى سۋدياسى» اتاندى. سوت ادىلدىگىنىڭ سيمۆولى ىسپەتتەس بولعان «ءۇش بي» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى, «پريوزەرسك قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن اتاعى, باسقا دا كوپتەگەن ماراپاتتارى بار. بۇگىنگى تاڭدا اعامىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ وتستاۆكاداعى جوعارى بىلىكتى ارداگەر سۋدياسى. ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىندا «مەم­لە­كەتتىك بيلىكتىڭ ءبىر تارماعى – سوت بي­لىگى» دەپ جازىلعانداي, ءۇش بي­لىك­تىڭ ءبىر شىڭى – سوتتار ءوز بيىگىنە بەت­تەپ كەلەدى. ال بۇل سوت جۇيەسىندە ءجۇر­گىزى­ل­گەن تۇبەگەيلى رەفورمالاردىڭ تىكە­لەي ناتيجەسى, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆتىڭ «سوتتىڭ ابىرويى – مەملەكەتتىڭ ابىرويى» دەپ ناقتى قام­قور­لىق جاساۋىنىڭ ارقاسى. وسى ورايدا ايتا كەتەر بولساق, رەسپۋبليكامىزدىڭ سوت جۇيە­سىن ەگەمەندىك العان كەزەڭنەن باستاپ باس­قار­عان جوعارعى سوت توراعالارىنىڭ, سو­نىڭ ىشىندە قازىر دە سوت جۇيەسىن باس­قارىپ وتىرعان قايرات ابدىرازاق ۇلى ءما­ميدىڭ سوت جۇمىسىن جاقسارتىپ, رەفور­مالاۋداعى ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. بۇل جاعدايعا توقتالىپ وتىرعانىمىز, وسى ماقالانى جازۋعا ارقاۋ بولعان كەڭەس جالمۇحانبەتوۆ تە جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى رەتىندە كۇندەلىكتى ءوزىنىڭ تىكەلەي قىزمەتتىك مىندەتتەرىمەن قوسا, سوت جۇيە­سىن رەفورمالاۋ, ونىڭ دەڭگەيىن وزىق ۇلگى­دەگى حالىقارالىق ستاندارتتارعا دەيىن كو­تە­رىپ, جاقسارتۋ ىسىنە ۇنەمى ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. سوت بيلىگىنىڭ قوعامداعى ورنى مەن ماڭىزى قاشاندا جوعارى. بۇل تۇر­عى­دا سۋديالاردىڭ مارتەبەسى ارتىپ, بۇ­قا­را حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولۋى ءۇشىن ولاردىڭ وزدەرى قانداي بولۋى كەرەك؟ كەڭەس اعا مەملەكەت تاراپىنان سۋديا­لاردىڭ الەۋمەتتىك-ماتەريالدىق حال-احۋ­ا­- ل­ىن كوتەرۋ باعىتىندا قانداي شارالار كەرەكتىگى تۋرالى ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ, سان رەت ماقالا جازدى. سونداي-اق, بۇل ءما­سەلەنى زاڭگەرلەر باس قوسقان ءتۇرلى ءمىن­بەرلەردەن ايتىپ, ارقاشان كوتەرىپ ءجۇردى. وسى باعىتتاعى كۇندەلىكتى باسىلىمداردان باسقا اعامىزدىڭ «سۋدەب­نايا رەفور­ما ۆ كازاحستانە: ۆزگلياد يزنۋتري» اتتى كىتابى دا, «سيستەما سۋدەبنىح ورگا­نوۆ. رەسپۋبليكا كازاحستان» دەگەن كولەمدى ماقالاسى دا جارىق كورگەن بو­لاتىن. وسى جىلدار ىشىندە كەڭەس جال­مۇحانبەتوۆتىڭ باسقا دا كىتاپتارى شىق­تى. بۇل ەڭبەكتەرىندە ول 1955-2012 جىلدار ارالىعىندا وزىمەن قاتار ءجۇر­گەن ادامداردىڭ ادامگەرشىلىك, وتان­سۇيگىشتىك, ادالدىق پەن ادىلەتتىلىك سىندى قاسيەتتەرىن باياندايدى. ال كىتاپتارىن وسكەلەڭ ۇرپاققا تاربيەلىك ءمانى بولسىن دەگەن يگى ماقساتپەن جازعان ەدى. بۇدان باسقا, 2010 جىلى جارىق كور­گەن «عاسىرلار بەلەسى» اتتى كىتابىندا كە­ڭەس جەكسەنبەك ۇلى كوشپەلىلەر جايىن­داعى تاريحي شىندىق پەن قازاق حال­قى­نىڭ ۇلى حاندارى, اتاقتى بيلەرى مەن باتىرلارى تۋرالى قۇندى تاريحي دەرەك­تەردى ءساتتى توپتاستىرىپ, وقىرمان ءۇشىن قاراپايىم دا تۇسىنىكتى تىلمەن جازىپ شىققان. ياعني, ەڭبەگىندە ەل اۋ­زىن­داعى تاريحي مالىمەتتەر مەن اڭىز اڭگى­مەلەردى, سونداي-اق بابالاردىڭ, قازاق دا­لاسىنىڭ اتاقتى دانىشپاندارى – تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە ءبيدىڭ ۇلاعاتتى ءسوز­دەرى مەن مۇراعات قورلارىن دا ورىندى پاي­دالانعان. جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى بولا ءجۇرىپ, سوت تورەلىگىن اتقارۋ ىسىمەن قاتار, كەنەكەڭ قوعام­دىق جۇمىستارعا دا بەلسەندى ارالاس­تى. ول 1998-2001 جىلدارى جوعارعى سوتتىڭ جانىنداعى تارتىپتىك القانىڭ ءتورا­عاسى, بىلىكتىلىك القاسىنىڭ مۇشەسى بول­دى. قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققاننان كەيىن دە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرمادى. رەس­پۋبليكا سۋديالار وداعىنىڭ حاتشىسى, ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ قوعامدىق جۇمىستارمەن اينالىستى. جوعارعى سوت ۇجىمى بۇل كىسىنى «ءبىزدىڭ اقساقال» دەپ ارداقتايدى. كەڭەس اعانىڭ ازامات رەتىندەگى باستى ەرەكشەلىگى – قارا­پايىمدىلىعى مەن كىشىپەيىلدىگى, پا­راساتتىلىعى مەن مادەنيەتتىلىگى, اينا­لاسىنداعىلارعا مەيىرىمدىلىگى. ال وتباسىلىق جاعدايىنا كەلەتىن بول­ساق, كەڭەس جالمۇحانبەتوۆ – ۇلگىلى وتبا­سىنىڭ وتاعاسى. زايىبى التىن ءمام­بەتقىزىمەن تەمىرتاۋ قالاسىندا تانى­سىپ, باس قوسىپ, ەلۋ جەتى جىل بويى جۇپ­تارى جازىلماي تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ كە­لەدى. ەكەۋى تابىسقان كەزدە التىن جەڭگە­مىز قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى كون­سەرۆاتورياسىن ءبىتىرىپ, قازاقستان ماگ­نيت­كاسىنىڭ ءان-بي ءانسامبلىن باسقارىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. كەڭەس اعا مەن التىن جەڭگەمىز ۇل-قىز ءوسىرىپ, ولاردان نەمەرە, شوبەرە ءسۇ­يىپ وتىرعان باقىتتى جاندار. ءبىز قۋانىشتارى ۇزاعىنان بولسىن دەگەن ىزگى تىلەگىمىزدى بىلدىرەمىز. ەكىنشىدەن, وسىن­داي شاعىن ماقالادا كەڭەس جەك­سەن­بەك ۇلىنىڭ ءومىر جولىن, وتكەن بە­لەس­تەرىن, ومىردەگى جەتىستىكتەرى مەن قۋانى­ش­- تى ساتتەرىن, ءار ادامنىڭ باسىندا كەز­دە­سەتىن «اتتەگەن-اي» دەگەن كەزەڭدەرىن تولىق قامتۋ مۇمكىن ەمەس. قولىمىزعا قالام العانداعى باستى ماقساتىمىز –ارىپتەسىمىز, ۇلكەن اعا, اقىلمان دوسىمىز, زامانداسىمىز كەڭەس جالمۇحانبەتوۆتى مەرەيلى جاسىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, اعامىزعا, زايىبى التىن جەڭگەمىزگە مىقتى دەنساۋلىق, ۇزاق تا باقىتتى عۇمىر تىلەيتىنىمىزدى ءبىلدىرۋ ەدى. امانگەلدى رىسقاليەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ وتستاۆكاداعى سۋدياسى