ساحنا ءتىلىنىڭ ساڭلاعى

قازاق ءسوز ونەرىنىڭ قالىپ­تاسۋى مەن دامۋىندا تالاي-تالاي زاماندار ءوتتى. ءبىر قۋاناتىنىمىز, بابا ءتىلىمىز, انا ءتىلىمىز – قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ تابيعي قالپىن بۇزباي جەتتى بۇگىنگى كۇنگە. وعان كوپ-كوپ عۇلامالار, جىراۋلار, شەشەندەر, جازۋشىلار, اقىندار, ساحنا ءتىلىنىڭ ماماندارى اسا زور تەر توكتى. اعىلىپ ايتقان, توگىلىپ ايتقان, ەكپىندەپ ايتقان, ەكىلەنىپ ايتقان, سىناپ ايتقان, مىنەپ ايتقان, ءتۇيىپ ايتقان, جىعىپ ايتقان, قاۋىپ ايتقان, تاۋىپ ايتقان بابالاردىڭ ءىنجۋ-مارجان سوزدەرىندە جالپى قازاق ءسوز ونەرىنىڭ تاۋسىلماس كەنى جاتىر. پروفەسسور داريعا تۇران­قۇلوۆا جارتى عاسىر بويى قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعى, تابيعيلىعى, تاپقىرلىعى, شەشەندىگى سياقتى قاسيەتتەردى جاس ۇرپاقتاردىڭ بويى­نا سىڭىرۋمەن كەلەدى. كەل­بەتتى دە كەلىستى وسىناۋ اپامىز تابيعاتى كوركەم, جەرى ماۋەلى, قازىرگى وزبەكستاننىڭ بوستاندىق اۋدانىندا 1948 جىلى 8 ناۋرىز كۇنى دۇنيەگە كە­لىپتى. 8 ناۋرىز تەگىن كۇن ەمەس, حالىقارالىق ايەلدەر كۇنى. تۇرانقۇل اق­سا­قالدىڭ ءتورت ۇلى­نان كەيىن ءدۇ­نيەگە كەلگەن داريعا قىز قا­زاقتىڭ قايراتكەر قىزدارىنىڭ ءبىرى بولىپ ءوستى. ءوز ومىرىندە ونەر جولىن تاڭداعان داريعا 1970 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ اكتەرلىك ءبو­لىمىن قىزىل ديپلوممەن ءتا­مامدادى. قازاق توپىراعىندا العاش اشىلعان «ساحنا ءتىلى» ماماندىعىنىڭ ىرگەسىن قالاعان ۇلاعاتتى ۇستاز, پروفەسسور رابيعا مۇقايقىزى قانىباەۆانىڭ كەڭە­سىمەن داريعا سول كافەدراعا مۇ­عالىم بولىپ قابىلدانادى. سو­دان بەرى كوپ­تەگەن ساحنا تۇلەك­تەرىن دايار­لاپ شىعارۋعا زور ۇلەس قوستى. ولاردىڭ ىشىندە حالىق ارتيستەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يە­گەرلەرى ت.جامانقۇلوۆ, د.جول­­­­جاقسىنوۆ, ەڭبەك ءسى­ڭىر­گەن ار­تيستەر ق.سۇلتانباەۆ, م.وتە­كەشەۆا, ۋ.سۇلتانعازين, ل.قادەنوۆا, ا.يسماعۇلوۆ كا­نا­­دادا وتكەن حالىقارالىق كي­نو كون­كۋرسىنىڭ جۇلدەگەرى ب.قا­لىم­­بەتوۆ, 1994 جىلعى رەس­پۋب­­ليكالىق «جاستار» كونكۋرسى­­نىڭ يەگەرلەرى ب.الپەيىسوۆ, ج.ماحانوۆتى ىلتيپاتپەن اتاۋ­عا بولادى. سونداي-اق, 1980 جىلى لگيتميك-تە وتكەن ياحونتوۆ اتىنداعى كونكۋرستىڭ يەگەرلەرى ب.الپەيىسوۆ, ءا.يسمايلوۆ, ب.ما­قۇلوۆ, ا.جۇماشەۆ, س.قاسەينوۆا سياقتى ءبىر توپ دارىن يەلەرىن تاكاپپار ەۋروپا ءتىل ماماندارىنا مويىنداتسا, بۇل دا داريعانىڭ تالانتتى ۇستاز ەكەنىن ايعاقتايدى. پروفەسسور داريعا تۇران­قۇلقىزى 1974,1984 جىلدارى ا.ۆ.لۋناچارسكي اتىنداعى گيتيس-تە, م.س.ششەپكين اتىن­دا­عى, ششۋكين اتىنداعى تەاتر ۋچيلي­ششەلەرىندە تاعىلىم­دامادان وتە ءجۇرىپ, قازاق, ءتۇ­رىكمەن, تاجىك جانە بالقار ءبولىم­دەرىنە ءدارىس بەرگەنىن باي­قاپ, ساباق بەرۋ ءتاسىلىن قادا­عالاعان ماسكەۋلىك بىلگىر پروفەسسورلار ي.گ.كوزليانينوۆا, ي.يۋ.پروم­توۆا, ا.ە.ۆەربوۆايا, گ.س.ۋرنوۆانىڭ, تاشكەنت تەاتر ينس­تيتۋتى «ساحنا ءتىلى» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ل.ا.حودجاەۆانىڭ نازارىنا ىلىگىپ, ولاردىڭ شىن جۇرەكتەن بىلدىرگەن ريزاشىلىق ىزگى لەبىزدەرىن ەنشىلەدى. بۇل «ساحنا ءتىلى» بويىنشا حالىقارالىق ءىرى مامانداردىڭ باعاسىن العان­دىعىنىڭ ايعاعى بولاتىن. ساحنا ءتىلى حالىقتى جۇزبە-ءجۇز كورىپ وتىرىپ, مادەنيەتتى, ادەبيەتتى, ونەردى, ساياساتتى, باسقا دا ماسەلەلەردى ۋاعىزدايتىن, حا­لىقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىلىپ, ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن ءتىل. ساحنا ءتىلى – ادامنىڭ جۇرەك سەزىمىن شەر­تەتىن, ونى كەز كەلگەن جاعداي­دا, قۋانىشتا دا, قايعىدا دا تاربيەلەي الاتىن, ۇيرەتەتىن ءتىل. ساحنا ونەرىنىڭ قۇدىرەتى وسىندا. شەكسپير: «99 ورىندا وتىرىپ كۇلگەننەن, ءبىر ورىندا وتىرىپ كۇرسىنگەن ارتىق», دەگەن ەكەن, ياعني كومەديا بولسىن, ەشقانداي ويلانباي, قۇر ءماز بولىپ قايتۋدىڭ ورنىنا, شىنىندا, وسى ءبىزدىڭ قوعامدا كەزدەسەتىن دەرت قوي دەپ كۇيىنۋ الدەقايدا پايدالى بولسا كەرەك. ساحنا ءتىلى قانشا كورەرمەن وتىرسا, سونشا ادامنىڭ قۇلا­عىنا كىرىپ, جۇرەگىنە ۇيالاپ, جان دۇنيەسىن شىمىرلاتىپ, كوكىرەگىنە ساۋلە تۇسىرەتىن ءتىل بولۋى قاجەت. ءتىلدى ادەمى جازا ءبىلۋ بار, سويلەي ءبىلۋ بار. سونىمەن قاتار, ونى حالىققا جەتكىزە ءبىلۋ بار. سول ءتىلدى حالىققا ادە­مى, مانەرلى, سازدى جەتكىزە ءبىلۋ ءۇشىن ساحنا ءتىلى اۋاداي قاجەت. ويتكەنى, دراماداعى ەڭ باس­تىسى, ەڭ شەشۋشىسى, ەڭ نەگىز­گىسى – ءتىل. پروفەسسور مامان باي­سەركە ۇلىنا جۇگىنسەك: «ساح­نا ءتىلى» ءپانى – ورفوەپيا زاڭ­دىلىقتارىن, ونىڭ ىشىندە: ارتي­كۋلياتسيا, ديكتسيا, دەم, تىنىس, ءۇن, ولشەم-ەكپىن, اۋەن-ىرعاق, پلاستيكا سالاسى بويىنشا ىم مەن يشارات زاڭدىلىقتارىن زەرتتەيدى, ياعني ءتىل تەحنيكاسىنىڭ سيقىر سىرى مەن تىلسىم قۇپيا­سىنا زەر سالادى. اسىرەسە, ءسوز سويلەۋ قارىم-قاتىناسىنا قا­تىستى ۆەربالدى تاسىلدەر مەن پلاستيكاعا قاتىستى بەيۆەربالدى امالداردىڭ ۇندەستىك تاۋىپ, ونەرپازدىڭ كوركەمدىك تۇلعاسىنا ۇيا باسۋى كۇردەلى پروتسەسس. مۇنداي جاعدايدا ءتىل تەحنيكاسى مەن دەنە تەحنيكاسىن جىمداستىرا بىلەتىن بىلگىرلىك پەن زەرگەرلىك قاجەت. اتالمىش ەگىز پروتسەسس ك.س.ستانيسلاۆسكي ىرگەسىن قا­لا­عان «كەيىپكەرجاندىلىق مەك­تەبىنىڭ» كوكەيكەستى كرەدوسى ەدى دەسەك, داريعانىڭ سول مەك­تەپتىڭ كاۋسار بۇلاعىنان سۋ­سىن­داعانىن ايتا كەتكەنىمىز ورىندى بولماق. وسى سالاداعى 50 جىلدىق تاجىريبەسى مەن كوكەيگە تۇيگەن­دەرىن پروفەسسور داريعا تۇران­قۇلقىزى «ساحنا ءتىلى», «كوركەم ءسوز وقۋ شەبەرلىگى», «سىرلى ءسوز – ساحنا ءسانى», «ساحنا ءتىلى» دەپ اتالاتىن 4 تومدىق جوعارى وقۋ ورىندارى تەاتر ونەرى فا­كۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان وقۋ قۇرالىن شىعارىپ وتىر. بۇل ەڭ­بەكتەردە قازاق تەاترىنداعى ءتىل ونەرىنىڭ تۋى مەن قالىپتاسۋىنا تولىققاندى شولۋ جاسالىپ, قازىرگى ساحنا ءتىلىنىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرى, ديكتسيا, تىنىس, داۋىسپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرى, قارا ءسوز­بەن جانە ولەڭمەن جازىلعان قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىل­دەرىنىڭ شىعارمالارىن ساحنا تىلىنە نەگىزدەپ قولدانۋدىڭ ەرەك­شەلىكتەرى جايىندا ءسوز بولادى. كوپتومدىق وقۋ قۇرالدارى مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە, تەلەديدار, راديو ديكتورلارىنا, جۋرناليس­تەرگە, حابار جۇرگىزۋشىلەرگە دە اسا پايدالى. اۆتور دىبىستاۋدىڭ ەرەجەلەرى مەن تىنىس الۋدىڭ جولدارى, داۋىستاۋدىڭ دۇرىس باعىتتالۋى, درامالىق اكتەر داۋىسىنىڭ دياپازونىن تۇزەتۋ, سيگماتيزمدى تۇزەتۋ جانە, ەڭ باستىسى, ءتىل مادەنيەتى مەن تا­زالىعىن ساقتاۋدى ناقتى مىسالدار نەگىزىندە تەرەڭ تۇسىندىرەدى. بۇل ەڭبەكتەر ءارى تەوريالىق جانە تاجىريبەلىك وقۋلىق, ءارى حرەس­توماتيالىق جيناقتار دەسە دە بولعانداي. شەتەلدىك كلاسسيكتەردەن شەكسپير, مولەر, دانيەل دەفو, پۋشكين, لەرمونتوۆ, گوگول, گوركي, شولوحوۆ, راس­پۋتين, ت.ب. شىعارمالارى مىسالعا كەل­تىرىلسە, كونە قازاق داۋىرىنەن اسان قايعى, قازتۋعان, دوسپامبەت, اقتامبەردى, شال­كيىز, تاتىقارا, جيەنبەت, مار­قاسقا, بۇقار جىراۋ, اقتايلاق, ءسۇيىنباي, جامبىل, ماحامبەت شىعارمالارى مىسالعا الىنادى. ال اباي باستاعان قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرىنەن شاكارىمنىڭ, احمەتتىڭ, ءجۇسىپ­بەكتىڭ, ماعجاننىڭ, ءىلياستىڭ, ساكەننىڭ, بەيىمبەتتىڭ, مۇح­تاردىڭ, عابيت, ءسابيت, قا­سىم­نىڭ ەڭبەكتەرى كەڭىنەن ناسيحاتتالادى. م.ماقاتاەۆ, ت.اي­­بەرگەنوۆ, ف.وڭعارسىنوۆا, ق.مىر­­­زاليەۆ, ت.مولداعاليەۆ, ق.مۇقاشەۆ, ءو.تۇرمانجانوۆ, ش.سماحان ۇلى, س.ءجۇنىسوۆ, د.يسابەكوۆ, ءى.ەسەن­بەرلين, ب.تىلە­گەنوۆ, م.قا­راتاەۆ, ش.مۇر­تازا, ر.نياز­بەكوۆ, ي.ورازباەۆ, ي.سا­پار­باەۆ, ت.مەدەتبەك, ت.را­حي­موۆ, ن.ورازالين, ز.شۇكىروۆ, ا.باقتىگەرەەۆا, ن.شاكەنوۆ, س.اسانوۆ, ە.دۇيسەنباەۆ, ج.ءاب­دىراشەۆ, ك.مىرزابەكوۆ, ع.جان­دىباەۆ, ك.احمەتوۆا, م.ايت­قوجينا, ن.ايتوۆ, ج.بودەش, ج.ەرمانوۆ, ە.راۋشانوۆ, ب.قا­رابەكوۆ, ع.قۇلاحمەتوۆ, ق.امان­جولوۆ, ءو.مۇقاەۆ, ب.سەرىك­باەۆ, گ.سالىقباەۆا, ق.ءالىم­بەكوۆ, ب.ۇسەنوۆ, ت.ب. اقىن-جازۋ­شى­لار­دىڭ تاڭداۋلى ەڭبەكتەرى ساح­ناعا لايىق­تالىپ ۇسىنىلادى. پروفەسسور داريعا تۇ­ران­قۇلقىزى قوعامدىق جۇ­مىستارعا بەلسەنە ارالاسادى. ول ش.قۇداي­بەرديەۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.جۇ­ما­باەۆ, س.سەيفۋللين مۇشەل­توي­لارىنا ارنالعان تەلەحا­بار­لاردىڭ اۆتورى. يۋنەسكو دەڭ­گەيىندە اتاپ وتىلگەن ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىندا رەسپۋبليكا سا­رايى­­نىڭ ساحناسىندا اباي شىعارمالارىنان كور­­كەمدىك دەڭگەيى جوعارى كوم­­پوزيتسيانى ازىرلەدى. كوپتەگەن اقىن-جازۋ­شىلاردىڭ شىعارماشىلىق كەشتەرىن وتكىزۋگە اتسالىستى. داريعا اپايدىڭ ۇيىم­داس­تىرۋشىلىق قابىلەتى ەرەكشە. 1998 جىلى سەمەي قالاسىنان «داريعا-اي» اتتى جاس­تار تەاترىن اشىپ, تاعى ءبىر ونەر وتاۋىن قاتارعا قوستى. اتالمىش تەاتر وتكەن جىلى جازۋشى-دراماتۋرگ د.يسابەكوۆتىڭ مەرەيتويىنا ارنال­عان فەستيۆالعا قاتىسىپ, اۆتوردىڭ العىسىنا بولەندى. كىلەڭ جاستاردان قۇ­رىلعان «داريعا-اي» تەاترى سەمەي جۇرتشىلىعىنىڭ ءسۇيسىنىپ كورەتىن ونەر ورداسىنا اينالىپ وتىر. ءبىر كەزدەردە كينو ونەرىندە دە باعىن سىناپ, «وزبەكفيلم» تۇسىرگەن «ءسۇيىنشى», «قازاق­فيلم» تۇسىرگەن «الپامىس مەكتەپكە بارادى» فيلمدەرىندە ءوز بەينەسىن قالدىردى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور داريعا تۇرانقۇلقىزىنىڭ باستى قىرى – ونىڭ ۇستازدىعى. ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسى قۇ­رىلعاننان بەرى تابان اۋدارماي ساحنا ءتىلىنىڭ قىرى مەن سىرىن ۇيرەتۋدەن, ءتالىم بەرۋدەن جا­لىققان ەمەس. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ تەاتر ونەرىنە اتسالىسىپ جۇرگەن كوپتەگەن تالانتتى اكتەرلەر مەن اكتريسالار داريعا اپايدىڭ تاعىلىمىن العان. سول تۇرعىدان كەلگەندە, كەشەگى قازاقتىڭ تۇمار حانىم, زارينا, دومالاق انا, مۇرىن انا, گاۋھار انا, جانبيكە شانينا, كۇلاش بايسەيىتوۆا, شارا جيەنقۇلوۆا, ءسابيرا مايقانوۆا, حاديشا ءبو­كەەۆا, فاريدا ءشارى­پوۆا, شولپان جانداربەكوۆا, روزا باعلانوۆا, ءامينا ومىرزاقوۆا, بيكەن ريموۆا سياقتى ءبىرتۋار قازاق قىزدارىنىڭ قاتارىندا اتى اتالۋعا ءتيىس قازاق ارۋى – داريعا تۇرانقۇلقىزى. ساحنا ءتىلى ساڭلاعىنىڭ قازاق تەاتر پەداگوگيكاسى مەن قازاق ونەرىنە قوسقان ەڭبەگى زور. باۋىرجان جاقىپ, اقىن, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور   الماتى