مادەني جاراقاتتى قالاي جازامىز؟

ءدام ايداپ كاۆكاز بارىپ, ونداعى اعايىنمەن جاقىن ارالاسقاندا, ازەربايجاندار مەن ارميانداردىڭ ۇلتشىلدىق «دەرتىنە» شالدىققانىن بايقادىق. قيت ەتسە ءتىلدى, جەردى, تاريحتى ايتىپ قىزىلكەڭىردەك بولىپ شىعا كەلەتىن ولاردىڭ تايتالاسى اقىر سوڭىندا قاراباق قاسىرەتىنە بارىپ تىرەلەتىن. ازەربايجاندار ءتىپتى باسقاسىن قويىپ, دولما تاعامىن دا, كاۆكاز ءبيىن دە «وزىمىزدىكى» دەپ قىزعىشتاي قوريدى, ەجەلدەن بىتە قايناسقان ايماقتا ونەردىڭ دە, تاعامنىڭ دا ارالاس-قۇرالاستىقتىڭ ارقاسىندا ورتاق قۇندىلىققا اينالىپ كەتكەنىن دالەلدەمەك بولساڭ, داۋعا قالدىم دەي بەر. تەك گرۋزيندەر عانا مۇنداي ورەكپىگەن ەموتسيونالدىق داۋ-دامايدان وقشاۋ قالا بەرەدى. جاقىندا اماندا كانيدىڭ «مادەني جاراقات, جازىلۋ جانە قايتا تىرىلگەن ەتنوستار» (Amanda Kearney, «Cultural wounding, healing and emerging ethnicities») ەڭبەگىمەن تانىسىپ, وسى قۇبىلىستىڭ جاي-جاپسارىنا قانىققانداي بولدىم. «مادەني جاراقات» دەگەن جاي ابستراكتىلى ۇعىم ەمەس, ناقتى عىلىمي دالەلدەرمەن تۇجىرىمدالعان قۇبىلىس بولىپ شىقتى. اۆتور اۆسترالياداعى ابوريگەندەر مەن برازيلياداعى قارا ناسىلدىلەردى زەرتتەپ, ولاردىڭ بويىنداعى مادەني جاراقاتتى سيپاتتاعاندا, بىزبەن كوپ ۇقساستىقتى بايقادىم. بىراق «ءوز جەرىمىزدە ۇندىستەردىڭ كۇيىن كەشتىك» دەگەن تاپتاۋرىن ويدى قايتالاعىم كەلىپ تۇرعان جوق. قۇدايعا شۇكىر, جاراقات العان ۇلت دەرتىنەن ايىعادى جانە قازاق ۇلتىنىڭ بويىندا سول ايىعۋدىڭ ءبىراز بەلگىلەرى بار. «مادەني جاراقات دەگەن – مادەنيەتتىڭ فيزيكالىق, ەموتسيالىق, رۋحاني جانە يدەولوگيالىق تۇرعىدان ءۇزىلۋى نە شابۋىلعا ۇشىراۋى», دەيدى ا.كيرني. ياعني, بەلگىلى ءبىر مادەنيەت پەن سول مادەنيەتتىڭ يەلەرىن جانىشتاۋ ماقساتىندا ولارعا زاۋال كەلتىرۋ, زورلىق-زومبىلىق جاساۋ. مادەني جاراقات تەك گەنوتسيد, ەتنوستىق تازالاۋ, جاپپاي زورلىق-زومبىلىق, بوستاندىعىنان ايىرۋ سياقتى بەلگىلى ادىستەرمەن عانا جۇرمەيدى. حالىقتى بىرىكتىرىپ, ولاردىڭ ەتنوستىق بىرەگەيلىگىن ساقتاپ تۇرعان الەۋمەتتىك بايلانىستاردى ءۇزۋ, ستيگماتيزاتسيا, ۇيالتۋ, كەمسىتۋ, كەدەيشىلىككە ۇشىراتۋ, بوستاندىعىنان ايىرۋ تاسىلدەرى دە ۇلتتىڭ رۋحىن السىرەتەدى. ەشقانداي دا جاپا شەكپەگەن ادامنىڭ ءوز ۇلتى العان جاراقاتتى سەزىنۋى مۇمكىن بە؟ ادام ۇلتىنا رۋحاني تۇرعىدان نەعۇرلىم جاقىن بولعان سايىن الگى جاراقاتتى سوعۇرلىم قاتتى سەزىنەدى, دەيدى اۆتور. ونىڭ ۇستىنە, مادەني جاراقات العان ۇلتتىڭ ۇرپاعى «اۋرۋىنان» جازىلعانشا جاسقانشاق بولادى. جاراقاتىن جازاتىن ۇلتتا بۇلقىنىس باستالادى, ولار ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن تۇگەندەپ, بىرەگەيلىگىنىڭ ب ۇلىنگەن اتريبۋتتارىن قالپىنا كەلتىرۋگە كوشەدى. ويانۋ كەزەڭىندە ولاردىڭ تىم قىزبالىققا سالىنىپ, ارتىق كەتۋى دە ىقتيمال. بۇل جاعدايدا حالىقتىڭ تەك وتكەننىڭ قاسىرەتىنە بايلانىپ قالماي, بولاشاققا جارقىن ۇمىتپەن قاراعانى ءجون. جاراقات سالعان ۇلتتان كەشىرىم سۇراتۋ, ەسكە الۋ كۇندەرىن بەلگىلەۋ, اقيقات كوميسسيالارىن قۇرۋ – مۇنىڭ بارلىعى ايىعۋ ۇدەرىستەرىنىڭ اتريبۋتتارى عانا. جارادان جازىلۋ ءۇشىن ۇلت وتكەننىڭ قاسىرەتىن بۇگىنگى تاۋقىمەتىمەن بايلانىستىرماي, ونى تەك وتكەننىڭ ساباعى دەپ قابىلداۋعا ۇيرەنۋى كەرەك. بۇل تۇرعىدا جەكە ادامنىڭ پسيحولوگيالىق جاراقاتى مەن ۇلتتىڭ مادەني جاراقاتىن ەمدەۋدىڭ جولدارى وتە ۇقساس بولىپ شىعادى. سوندىقتان ا.كيرني مەديتسينالىق, پسيحولوگيالىق ەڭبەكتەرگە كوپ سۇيەنەدى. ەگەر ۇلت «قازىرگى قيىندىعىم وتكەن قاسىرەتتىڭ سالدارى ەمەس» دەگەن ويعا ۇيىپ, وتكەن تاريحىنا سالقىندىلىقپەن ۇڭىلسە جانە بىرەگەيلىگىنىڭ جارالانعان تۇستارىن بىرتىندەپ قالپىنا كەلتىرۋگە كوشسە, وندا ونىڭ دەرتتەن ايىعا باستاعانى. قازاق ۇلتى كەڭەس وداعى كەزىندە العان جاراقاتىنان ايىعۋ ۇدەرىستەرىن باستادى ما؟ مەنىڭشە, بۇل ۇدەرىس 1986 جىلى جەلتوقسان وقيعاسىنان باستالدى. قىزىل قىرعىن مەن قۋعىن-سۇرگىننىڭ, اشارشىلىق پەن الاشوردانىڭ, تىڭ يگەرۋدىڭ اقيقاتى تولىق اشىلىپ, كوپشىلىككە جەتكەندە سانادا رۋحاني ايىعۋ باستالادى. قازىرگى ۇلتتىق سيمۆولدارعا دەگەن ەرەكشە كوزقاراس – سول ۇدەرىستىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى. ايىعۋدىڭ ماڭىزدى ەكى كومپونەنتى بار. ءبىرىنشى – وتكەنىنە قۇرمەتپەن, بولاشاققا ۇمىتپەن قارايتىن جاڭعىرعان ۇلت بولۋ. ەكىنشى – وتكەننىڭ جاراقاتى ءۇشىن كىنالى تىرىلەردىڭ اراسىنان ىزدەمەۋ. رۋحاني جاراقات ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلەتىنى انىق, ال ول جاراقاتتى سالعان زامانداعى ساياسي جۇيە مەن رەجىمنىڭ كەلەسى بۋىنعا اسىسۋى نەعايبىل. مۇحتار سەڭگىرباي, ساياساتتانۋشى