اۋىلدى تۇلەتپەي تۇگەلدەنبەيمىز

ادەتتە, جەر تۋرالى ايتساق, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تولىپ جاتقان ماسەلەلەرىمەن بىرگە «اۋىلدا تۇرىپ جاتقان اعايىننىڭ ءحالى نە بولادى؟» دەگەن ويدىڭ قۇلاعى كورىنەدى. قاشاننان ماڭداي تەرىن ءسىڭىرىپ, مال باعىپ, ەگىن ەككەن قازاق – جەر ەمىپ كەلە جاتقان حالىق. سوندىقتان قازاق جەردى اناسىنا تەڭەيدى, جەر-انا دەپ اتايدى. ال اناسىن ساتقان جاندى كوردىڭىز بە؟ بابالارىمىز وسىنشا جەردى اتتىڭ جالىندا, تۇيەنىڭ قومىندا ءجۇرىپ قورعادى, بىزگە مۇرا ەتىپ قالدىردى. جەرىمنىڭ, ەلىمنىڭ پاتريوتى رەتىندە بىلگەنىممەن, اۋىلداعى اعايىن­نىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ تۋرالى پىكىرىممەن بولىسكەنىم ارتىق بولماس دەيمىن. تاۋەلسىزدىك الىپ, ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتكەننەن كەيىن ءبىز, ەڭ الدىمەن وسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءتيىستى قانشا جەرىمىز بار, ونىڭ قۇنارلىلىعى قانداي, وندا نە ءوسىرىپ, قانداي ءونىم جينايتىنىمىزدى, ونىڭ ءتيىمدى جولى قانداي ەكەنىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك ەدى. ولاي بولماي شىقتى. ءتىپتى, الدى-ارتىمىزعا قاراماي, جەردى تۋ-تالاقاي ەتىپ ءبولىپ الىپ, ودان تەزىرەك پايدا تابۋدى عانا كوزدەگەندەر ويلانۋعا دا مۇرشا بەرگەن جوق. ەكىنشىدەن, جەرگە يە بولعاننان كەيىن, «ءونىمدى قايدا ساتا الامىز, باسقالار نەگە مۇقتاج؟ نە وندىرسەك جەردىڭ تيىمدىلىگى ارتادى؟ العان ءونىمدى شيكىزات رەتىندە ساتقان دۇرىس پا, الدە ونى وڭدەپ, ءونىمىن ۇسىنعان دۇرىس پا؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەمەدىك. ۇشىنشىدەن, سوڭعى جىلدارى ءبىز ادام الەۋەتى, ونىڭ قوعامداعى ورنى, اسىرەسە اۋىل ادامىنا دەگەن قامقورلىق دەگەندى ۇمىتىپ كەتتىك. ءبىز سول اۋىل ادامىنا – جەردىڭ يەسىنە, ەل بايلىعىن جاساپ جاتقاندارعا العاشقى كۇننەن باستاپ جاعداي جاساۋىمىز قاجەت ەدى. ونى دا ۇمىتتىق. كەڭەس داۋىرىندە ءار كەڭشاردا مالشى مەن مەحانيزاتورلارعا ارناپ جىلىنا – 10-15, ءتىپتى كەي شارۋاشىلىقتاردا 20-25 ءۇي سالىناتىن. «قازىر ءبىر اۋىلدا 20 جىلدا ەڭبەك ادامىنا ارناپ قانشا ءۇي سالىندى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تابۋ قيىن. اۋىلداعى ۇيلەر توزىپ تۇر. قانشا جامانداساق تا, كەڭەس وداعى كەزىندە ءار شارۋاشىلىقتىڭ ورتالىعى سۋمەن, ەلەكتر ەنەرگياسىمەن, جىلۋ جۇيەسىمەن قامتىلاتىن, وندا بالاباقشا, مەكتەپ, دارىگەرلىك امبۋلاتوريا, ناۋبايحانا بولۋشى ەدى. كوشەسى اسفالتتالماعان اۋىل جوق­تىڭ قاسى بولاتىن. ول كەزدە اۋىل ادامى­نا, ونىڭ ەڭبەگىنە دەگەن قۇرمەت جوعا­رى ەدى. ەڭبەك ادامىنىڭ كەۋدەسىنە تاق­قان وردەن, مەدال ولاردىڭ رۋحىن كوتە­رە­تىن, جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىن­شا الاتىن سىياقىسى تاعى بار. بۇگىن شە؟ كوپ جەردە اۋىل ادامدارى ءوزى­نىڭ تابان ەت, ماڭداي تەرىمەن تاپقان اقى­سىن الا الماي, شارۋا قوجالىعى باس­شى­سىنىڭ سوڭىنان جۇرگەنى قولىن جايىپ. ولارعا بەينەبىر قۇلدارىنداي قاراي­تىن شارۋاشىلىق يەلەرى دە جوق ەمەس. وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن ءبىر اۋىلعا باردىق. ول ەرتەرەكتە جىلما-جىل 20-25 مىڭ گەكتارعا ءدان سەۋىپ, مىڭعىرعان مال ۇستاپ, قاي جاعىنان بولسا دا گۇلدەنىپ تۇرعان اۋىل ەدى. اۋىل توزعان, مەكتەپ ازعان, بالاباقشا جابىلعان. ۇيلەرىنىڭ جارتىسى قۇلاعان, اۋىز سۋ جۇيەسى مەن جىلۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەمەيدى. سۋدى اۋىل شەتىندەگى قۇبىردان شەلەكتەپ تاسيدى, وتقا كومىر, كەي ۇيلەر تەزەك جاعادى ەكەن. اۋىل ادامدارىمەن كەزدەسۋدىڭ ەڭ سوڭىندا, ناقتى بىردەڭە ايتسا, وسى كىسى ايتار دەپ, ءبىر اقساقالدى اڭگىمەگە تارتتىق. ول كىسىنىڭ كۇتكەنى دە سول ەكەن, سايراپ قويا بەردى. – كەڭشارلار جابىلعاننان كەيىن, اۋىلدىڭ وقىعان, بىلىكتى جىگىتتەرى مال مەن تەحنيكانى, جەردى ءبولىپ-ءبولىپ الدى. ءبىرىنشى جىلى تاپقان تابىستارىنا اۋدان, وبلىس, كەيبىرەۋلەرى استانا قالاسىنان ءۇي ساتىپ الىپ, وتباسىن سول جاققا كوشىردى. قازىر ولار اۋىلعا جىلىنا ەكى-اق رەت كەلەدى. اۋىلدا تۇراقتى تۇراتىن ولاردىڭ كۇزەتشىلەرى عانا. بايشىكەشتەر كوكتەمدە 10-15 مەحانيزاتورىمەن كەلىپ, تۇقىم سەۋىپ كەتەدى دە, كۇزدە 20-25 مەحانيزاتورىمەن كەلىپ, ەگىندەرىن جيناپ, الىپ كەتەدى. بۇرىن ەگىن ورعاننان كەيىن, ەگىستىكتە مايا-مايا سابان قالاتىن. قازىر ول دا جوق. بۇگىنگى اۋىل, جەر جايلى اقساقال ءبىراز اڭگىمە ايتتى. ەڭ سوڭىندا ول «ءبىر كەزدە كوز الدىمىزدا جالاڭبۇت وسكەن بالالار, بۇگىن ءبىزدى جالاڭبۇت قالدىرىپ وتىر», دەپ كۇرسىندى. اقساقالدىڭ بۇل اڭگىمەسىنەن بارلىق ايماقتا جاعداي وسىنداي ەكەن دەپ وتىرعانىم جوق. ەلدىگىن ساقتاپ, جۇرتپەن ءاپ-ادەمى جۇمىس ىستەپ وتىرعاندار دا بار. بىراق اقساقالدىڭ ايتىپ وتىرعانى اششى شىندىق ەكەنى راس. بۇرىن ءبىر شارۋاشىلىقتا ورتا, جوعارى ءبىلىمى بار 15-20 مامان بولۋشى ەدى. بۇگىنگى اۋىلدان ونداي كوپ ماماندى كورمەيسىز. ولاردىڭ بارلىعىنىڭ جۇمىسىن بىلسە دە, بىلمەسە دە قارجىنى ۇنەمدەۋ ءۇشىن شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ءوزى اتقارادى. سوندا نە بولدى؟ كوللەدج, ينستيتۋتتار كىمدەردى دايىنداپ جاتىر؟ ديپلومدارىن ۇيگە تاستاپ, بازاردا اربا سۇيرەپ جۇرگەن جاستار كوبەيىپ بارادى. مامان بولماسا جەردىڭ قۇنارلىلىعىن كىم تەكسەرەدى؟ ءونىمدى مولايتۋدىڭ جولىن كىم كورسەتەدى؟ ەندى ءتورت-بەس جىلدا ەسكى تەحنيكانىڭ بارلىعى توزىپ بىتەدى. شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جاڭا كەشەندەر ساتىپ الاتىن مۇمكىندىكتەرى جوق. تۇيىققا تىرەلىپ, ۇيىققا باتتى دەگەن وسى ەمەس پە؟ كەلەڭسىز تىرلىكتىڭ الدىن الۋ كەرەك بولار. «ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. قايتكەن كۇندە اۋىلدىڭ جاعدايىن جاقسارتامىز؟ اۋىلداعىلارعا جۇمىس بەرىپ, ولاردىڭ تۇرمىسىن قالاي كوتەرە الامىز؟ ونىڭ جولى كوپ دەر ەدىم. ەڭ بىرىنشىدەن, اۋىلعا ەڭبەك ادامىن قايتارۋعا كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. ەكىنشى باستى پروبلەما – باسقالارعا كەرەك, نارىقتا سۇرانىسقا يە دەگەن ءونىمدى ءوندىرۋ جانە دە سول وندىرگەن ونىمگە نارىقتان ورىن تاۋىپ, ءتيىمدى ساتۋ, بارىنشا پايدا تابۋ. بولاشاقتا اۋىل شارۋاشىلىعىن ءتيىمدى تۇردە جۇرگىزۋ ءۇشىن, مەملەكەت ەسەبىنەن نەمەسە جەكەلەر ەسەبىنەن (ارالاس تا بولادى) مامانداندىرىلعان, كەلىسىمشارتتار نەگىزىندە, تولىق شارۋاشىلىق ەسەپتە جۇمىس ىستەيتىن ءىرى-ءىرى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ كەرەك بولار. ولاردىڭ مىندەتتەرى دە ايقىن بولۋى ءتيىس. الدىمەن قولداعى جەردەن ەڭ الدىمەن وزىمىزگە, سودان كەيىن ساتۋ ءۇشىن نە وندىرە الامىز, وعان قانداي مۇمكىندىكتەرىمىز بار, دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋىمىز كەرەك. ءوزىمىزدىڭ ەلىمىز بەن الىس-جاقىن كورشىلەردىڭ بازارلارىن تولىعىمەن زەرتتەپ, شەتتەن نەنى ساتىپ الامىز, ولاردى ءوزىمىز وندىرە الامىز با, كورشىلەرگە نە قاجەت, نە ءوندىرىپ, ءوز ءونىمىمىزدى قايتكەن كۇندە قارجىعا اينالدىرا الامىز, جەردە وسەتىن ونىمدەردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزدەرى قانداي دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ, سودان كەيىن بارىپ جاڭاعى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى وزدەرىنىڭ جۇمىستارىن جوسپارلاپ, ءونىمدى ءوسىرۋدىڭ, وڭدەۋدىڭ, ساقتاۋدىڭ, تاسىمالداۋدىڭ ءتيىمدى تەحنولوگياسىن جاساپ بولعاننان كەيىن عانا جۇمىسقا كىرىسۋىنە بولادى. كووپەراتيۆ بار جۇمىستىڭ مەنەدجەرى بولۋى كەرەك. اۋىلشارۋاشىلىق كووپەرا­تيۆ­تەرىندەگى ەڭبەك قاتىناسى تولىق شارۋاشىلىق ەسەپكە كوشىرىلىپ, الدىن الا جاسالعان كەلىسىمشارتتا ولار نە وندىرۋگە ءتيىس, ول ونىمدەردى كووپەراتيۆ قاشان, قانداي باعامەن ساتىپ الاتىنى ايقىندالادى. سولاردىڭ بارلىعىن بەلگىلەپ العاننان كەيىن جۇمىسقا كىرىسۋگە بولادى. ءار مامان, جۇمىسشى تەك قانا ءوز شارۋاسىمەن اينالىسقانى دۇرىس. ەگەر ەڭبەك ادامىنا, ءونىمىنىڭ باعاسىن بەلگىلەپ, تەك قانا ءوز جۇمىسىڭمەن اينالىس دەسەڭ, ونىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگى بىرنەشە ەسە ارتارى ءسوزسىز. كەلىسىلگەن شارت بويىنشا ونىڭ وندىرگەن ءونىمىن بەلگىلەنگەن باعاعا ساتىپ الۋ, ساقتاۋ, وڭدەۋ, تاسىمالداۋ, ساتۋ – بۇلاردىڭ بارلىعىن كووپەراتيۆ ءوز موينىنا الۋعا مىندەتتى. بىلايشا ايتقاندا, ەگىنشى ەگىن ەگىپ, مالشى مالىن باعىپ, بارىنشا ارزان ءارى مول ءونىم بەرىپ, قالعان شارۋانى كووپەراتيۆتىڭ مەنەدجەرلەرى ءوز مويىندارىنا الادى. بۇل ەڭ ءبىرىنشى ەڭبەك ادامىنىڭ وزىنە, ءوزىنىڭ ەڭبەگىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىرارى ءسوزسىز. ال سەنىم بار جەردە, ءونىم دە بولادى. ال بۇگىن شە؟ شارۋاشىلىق قوجالىقتارىنىڭ يەلەرى وزدەرى تۇقىم مەن تەحنيكانى, ولارعا قاجەتتى بولشەكتەردى ىزدەيدى, وزدەرى تۇقىم سەبەدى, وزدەرى جينايدى, وزدەرى وسىنشا ماڭداي تەرمەن كەلگەن ءونىمدى قايدا, قانداي باعامەن ساتامىن دەپ باستارى اۋىرادى. ەڭبەكتى جاڭاشا ۇيىمداستىرۋ ولاردى تولىپ جاتقان جۇمىستاردان بوساتادى. ولار تەك قانا ءونىم وندىرۋمەن اينالىسادى, باسقاعا باستارى اۋىرمايدى جانە الدىن الا جاسالعان كەلىسىمشارتقا بايلانىستى وندىرگەن ونىمىنە قاراي قاجەتتى باعاسىن الادى. سول قارجىمەن بىرگە ول وزىنە دەگەن, ءوزىنىڭ ەڭبەگىنە, ەلىنە دەگەن سەنىمى ارتادى. ارينە, اۋىل ادامىنا مۇنداي جاعداي جاساۋ كوپ قارجىنى تالاپ ەتەرى ءسوزسىز. شىعىنعا قاراماي, سولاي ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. كووپەراتيۆ مۇشەلەرىنە تۇرعىن ءۇي, ءتۇرلى قويمالار مەن ءوندىرىس ورىندارىن, كەڭسە مەن بالاباقشالاردى, مەكتەپتەر مەن ساۋدا, مەديتسينالىق قىزمەت ورىندارىن سالۋ كەرەك. وعان كەتكەن شىعىنداردىڭ بارلىعى ەرتەڭ-اق وتەلەرى ءسوزسىز. ءبىزدىڭ جەرىمىزدە نە وسپەيدى؟ ال جەرى بايدىڭ ەلى باي بولۋى – دالەلدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما. اۋىل ادامىنىڭ ەڭبەگىن بۇلايشا ۇيىمداستىرۋدىڭ تاعى ءبىر تالابى بار. ول – «جەردە وسكەن جەردە قالماسىن» دەگەن تىلەك. مىسالى, بۇگىنگى شوپان ءوز ەڭبەگىنىڭ جارتىسىن عانا قاجەتكە جاراتىپ ءجۇر. ول قويدىڭ ەتىن عانا پايداعا اسىرادى. ال ونىڭ ءجۇنى, تەرىسى, سۇيەگى ءۇشىن شوپان كوك تيىن دا المايدى. ولاردىڭ بارلىعى شاشىلىپ دالادا قالادى. قويدىڭ تەرىسىنەن تون تىگىپ, جۇنىنەن نەشە ءتۇرلى بۇيىمدار توقىپ, سۇيەگىنەن قۇس شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى سۇيەك ۇنىن وندىرۋگە بولادى. ءتىپتى, قويدىڭ قيىنان جەرگە قاجەتتى ورگانيكالىق تىڭايتقىش وندىرۋگە بولادى عوي. بولاشاق اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى (ارينە, ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن) وسى ايتىلعانداردى جۇزەگە اسىراتىن بولسا, شوپاننىڭ تابىسى بۇگىنگىدەن بىرنەشە ەسە ارتار ەدى. ءبىز ايتىپ وتىرعان اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن ەڭ الدىمەن شاعىن قالالار جاندارىنان ۇيىمداستىرعان دۇرىس بولار ەدى. سەبەبى, قاي جاعىنان بولسا دا قالالاردىڭ مۇمكىندىكتەرى مول. ەكىنشىدەن, جاقىن جەردەن جاعداي جاساپ بەرسەڭ, بۇگىندە ەكى قولى الدىنا سىيماي وتىرعان قالالىقتار ول كووپەراتيۆتەرگە قۋانا-قۋانا بارارى ءسوزسىز. بۇل قالالارداعى جۇمىسسىزدىقتى, تۇرعىن ءۇي پروبلەماسىن, قالانى قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشەر ەدى. قالانىڭ جانىنداعى اۋىلعا سۋدى دا, ەلەكتر ەنەرگياسىن, گازدى دا, جولدى دا الىپ بارۋدى جەڭىلدەتەرى ءسوزسىز. بۇل كووپەراتيۆتەر وزدەرىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەگەننەن كەيىن, ولاردى الىس اۋداندارعا الىپ بارۋعا بولدى. ءوزىنىڭ ماماندىعىنا, ونىمىنە الار باعاسىنا سەنىمدى بولسا, قازاقتىڭ تاۋدى دا بۇزىپ, تاستى دا جارارى ءسوزسىز. ەل بولامىز دەسەك, اۋىلدى كوتەرۋىمىز كەرەك. بي-اعا – بەيىمبەت مايلين ايتقانداي, «گۇلدەنسە اۋىل – گۇلدەنەمىز ءبارىمىز». ەڭ باستىسى, ءبىز ءار ادامنىڭ جەر الدىنداعى, بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن ۇمىتىپ بارامىز. ال بۇل دەگەن ۇلكەن شارۋا. بۇل ابىرويلى ءىستى تۇبەگەيلى شەشۋگە ارنايى باعدارلاما دايىنداپ, وعان بارشامىز بولىپ اتسالىسۋىمىز ءجون بولار. قۋانىشباي ورمانوۆ   قوستاناي