كونە داپتەردىڭ سىرىن اشپاق

كەيىپكەرىمىز جازۋشى مۇحامەدقالي بايمۇحانوۆ تەلەجۋرناليس­تيكامەن قاتار, ولكە جانە مەملەكەت تاريحىنا قالام تەربەپ, وقىرمانىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا يە بولىپ وتىرعان جانداردىڭ ءبىرى. ونىڭ «ابىلاي زامانى» اتتى تاريحي-تانىمدىق دەرەكتى كىتابى تۋرالى بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءوزىنىڭ جىلى لەبىزىن ءبىلدىرىپتى. – بيىل قولىما كەنىشباي تۋعانباي ۇلى اقىننىڭ توتە جازۋمەن جازىلعان 24 داپتەرى ءتۇستى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى مەن الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا ءسۇيىنشى رەتىندە وسى جازبالاردىڭ سىرىن شەشىپ, قازىرگى قازاق قارپىنە اۋدارۋدى باستادىم. بۇل كەزىن­دە اتاقتى شاشۋبايمەن قاتار اتالعان ايتىس اقىنى ەدى. كەنىشبايدىڭ قولجازبا داپتەرلەرىن, ەسكىشە جازۋمەن جازىل­عان­دىقتان, كەز كەلگەن زەرتتەۋشى وقي المايتىنىن ايتىپ, نارمانبەت ورمانبەت ۇلىنىڭ 2 تومدىق كىتابىن شىعارعان بەلگىلى قالامگەر امانگەلدى تۋعانباەۆ دەگەن ازا­مات حالىق اراسىنان تاۋىپ الىپ, ما­عان اكەلىپ بەردى» – دەيدى قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى, رەسەي مەملەكەتىنىڭ م. شولوحوۆ اتىنداعى مەدالىنىڭ يەگەرى, «بەيبىتشىلىك الەمى» حالىقارالىق قازاق شىعارماشىلىق بىرلەستىگىنىڭ قاراعاندى وبلىسى بويىن­شا وكىلەتتى ديرەكتورى مۇحامەدقالي باي­مۇحانوۆ. مۇحاڭ وسىلايشا بۇل كۇندەرى وسى قول­جازبامەن ەرىنبەي-جالىقپاي اينالىسۋدا. – ونىڭ تۋعان جەرى – الاشتىڭ ءۇش بىردەي ارىسى ءاليحان بوكەيحانوۆ, ءالىمحان ەرمەكوۆ, جاقىپ اقباەۆتى دۇنيەگە اكەلگەن قىزىلاراي تاۋىنىڭ ەتەگى, – دەيدى م.اۋەزوۆ اتىنداعى وبلىستىق ءام­بەباپ كىتاپحانانىڭ ديرەكتورى, مادە­نيەت قايراتكەرى ا.شۋلانباەۆ. – ءوزى سول ارىستاردىڭ جالعاسىنداي ەرەكشە جان. مەكتەپتە جاقسى وقىدى. قابىلەتىن باي­قاعان العاشقى ۇستازى سەيتقازى ابدىرازاقوۆ ەدى. ومىراۋى وردەن, مەدالعا تولى. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان كاپيتان شەنىندەگى ۇستاز شاكىرتىنە زور سەنىم ارتاتىن. اسكەردە ماسكەۋدەگى اسكەري-قۇرىلىس بولىمىندە بورىشىن وتەدى. وسىندا مۇحامەدقالي عۇمىرىندا كورمەگەن مۇنارا كرانىنىڭ ءماشينيسى ماماندىعىن الىپ شىقتى. اسكەردە جۇرگەن كەزىندە دە كىتاپ وقۋىن جالعاستىرعاندى ءجون كوردى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, ۇستىندە سولدات كيىمى بار مۇحاش م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە جول تارتادى. اراب ءتىلى فاكۋلتەتىن تاڭداپ العان, مۇحاشتىڭ اراب ءتىلىن مەڭگەرسەم دەگەن تىلەگىن اكادەميك ششەرباتوۆ بىردەن قابىل الادى. «بىراق ءسىز سولداتسىز عوي» دەيدى, ونىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ەكەنىن ەسكەرتىپ. سويتسە دە, اسسيستەنتىن شاقىرىپ, رەتىنە قاراي كومەكتەسىپ تۇرۋعا بۇيىرادى. مۇحامەدقالي اعانى اراب ءتىلىن تەرەڭىرەك ۇيرەنۋگە ۇگىتتەگەن قازاقتىڭ كورنەكتى عالىمى اقجان ماشانوۆ ەدى. اقاڭمەن جازىسقان حاتتارى ءالى ساقتاۋلى. الماتىعا مۇفتياتقا بارىپ جۇرگەندە عالىم حاليفا التايمەن تانىسىپ, تۋعانىنداي باۋىر ءارى دوس, جولداس بولىپ كەتەدى. مىڭداعان قۇران-كارىم كىتابىن سول كىسىنىڭ رۇقساتىمەن الدىرىپ, ەلگە تەگىن تاراتادى. ساپاسى وتە جوعارى ول كىتاپتاردى حاليفا التاي مەدينە قالاسىنان شىعارتسا كەرەك. بۇگىندە ءار مۇسىلماننىڭ ءۇيىنىڭ تورىندە حاليفا التاي اۋدارعان قۇران كارىم تۇرعاندىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جانە سول ءبىر جىلدارى قارقارالىدا «قۇنانباي قاجى» دەگەن مۇراعاتتىق-قۇجاتتى فيلم تۇسىرىلە باستاعان ەدى. قاجىرلى رەجيسسەر اياعان شاجىمباەۆ پەن مۇقامەدقالي بايمۇحانوۆتىڭ قوسىمشا رەجيسسۋراسىمەن ءفيلمدى دەندەپ-اق قالىپ ەدى. بىراق اياعان الماتى قالاسىنا اياق استىنان جول ءجۇرىپ كەتىپ, تاعدىردىڭ جازۋىمەن سول ساپاردان قايتپادى. ءسويتىپ, ءبىتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان وسى فيلم اياقسىز قالادى. سونداي-اق, مۇحامەدقالي اعا قارقارالىداعى قۇنانباي سالدىرعان مەشىتتىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى قايتا قالپىنا كەلىپ, حالىققا ەسىگىن ايقارا اشۋىنا ىقپال ەتكەن ادام. بۇگىندە ونى سەمەي ءوڭىرى, اباي اۋدانىنىڭ جۇرتشىلىعى وسى قۇنەكەڭنىڭ مەشىتىن اشۋعا سەبى تيگەنى ءۇشىن دە ەرەكشە قۇرمەتتەيدى. راۋشان نۇعمانبەكوۆا سەمەي – قاراعاندى سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور