تويلارىمىز توقىراۋعا ۇشىراماسىن

ءومىر بولعان سوڭ قۋانىشى مەن قايعىسى قاتار جۇرەتىنى بەلگىلى. «ءاربىر قيىندىقتىڭ ارتىنان ءبىر جەڭىلدىكتىڭ كەلەتىنى» امبەگە ايان. قازاقتى جالقاۋ, اڭقاۋ دەپ سىن تاعىپ, مىنەزىنە ءمىن تاعىپ جاتاتىندار جەتەرلىك. دەگەنمەن, وسىنداي تۇستا قازاقتىڭ ءبىر قاسيەتىن ەستە ۇستاۋىمىز قاجەت. ول قانداي دەيسىز عوي. ول قازاقتىڭ قايعى كەلسە دە, قۋانىش بولسا دا «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا الاتىن» ۇيىمشىلدىعى, بىرلىگى. قازاقتىڭ قاي اۋىلىنا بارساڭىز دا وسى ءۇردىس بەرىك ساقتالعان. ءالى كۇنگە دەيىن بار ەكەنىنە كەپىلدىك بەرە الامىن. بالالىق شاقتىڭ ەستەلىگىمەن اۋىلدىڭ وسىنداي تاماشا ءداستۇرى ويىما بىرگە ورالادى. كورشى ۇيدە توي بولادى دەسە, بىلەگىمىزدى ءتۇرىپ, سول ءۇيدىڭ قىزمەتىنە جاراۋعا جارىساتىنبىز. ەرماننىڭ ۇيىنەن داستارقان, جاقسىبەكتىڭ ۇيىنەن ساماۋىر, اڭشىبايدىڭ ۇيىنەن ىدىس-اياق اكەلىپ, ابىر-سابىر بولىپ جاتامىز. اتتى ارباعا جەگىپ الىپ, ۇستەل تاسيمىز, پالاتكا قۇرامىز. سودان سوڭ سول ءۇيدىڭ باۋىرساعىن جەپ, سورپاسىن ءىشىپ الىپ, ويىنعا جۇگىرەمىز. ەشكىمنەن اقى دا, اقشا دا سۇرامايمىز. كەرىسىنشە, سولاردىڭ ءبىر كەرەگىنە جاراعانىمىزدى ماقتان تۇتىپ, اۋىلدا ابىرويلى بولىپ ءجۇرۋشى ەدىك. ال قايعىسى كەلسە, جۇباتۋ ايتىپ, جۇبانىش بولامىز. قاي ۇيگە قايعى كەلسە, سول ءۇيدىڭ بالاسىنىڭ ماڭايىنا جيىلىپ, قولدان كەلگەنشە قولداۋ كورسەتەمىز. بۇل اۋىلداعى اۋا رايى. قازاقتىڭ اتتان ءتۇسىپ, اۋىلدان كوشىپ جاتقانىنا از بولعان جوق. بىراق, اۋىلدان كوشكەنمەن, اۋىلدىڭ بەرگەن ونەگەسى ونە بويىڭنان وشپەۋ كەرەك. اڭگىمەنىڭ القيسساسى وسى بولسىن, ەندى نەگىزىنە كوشسەك. «توي دەسە قۋ باس دومالايدى», «تويعا بارساڭ توق بار, توي قىزىعى كوكپار», «تويعا بارساڭ بۇرىن بار, بۇرىن بارساڭ ورىن بار» دەپ جال­عاسا بەرەتىن توي جايلى تولىپ جاتقان ماقال-ماتەلدەردىڭ كوپتىگىنە قاراپ, ءبىزدىڭ قازاقتىڭ قانشالىقتى ساۋىقشىل, توي دەسە توقتاي المايتىن ەل ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. نارەستە تۋسا شىلدەحاناسىن, ءتىلى شىعىپ, مەكتەپكە بارسا, ءتىلاشارىن جا­سايمىز. مەكتەپتى بىتىرسە, ول دا ەسكەرۋسىز قال­مايدى. ستۋدەنت اتانسا, بالام قالادا وقيدى دەپ, بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ, ءبىراز كۇن بويدى تۇسىرە الماي جۇرەمىز. ال تويدىڭ ۇلكەنى ۇل ۇيلەنىپ, قىز ۇزاتىلعاندا بولادى. ۇلكەن توي بولعاسىن ۇلكەن پروبلەمالار دا ورىن الىپ جاتاتىنى ايتپاسا دا ايقىن دۇنيە. قازىرگى تويلاردا قازاقىلىق قاسيەت قالماي بارا ما, قالاي ءوزى؟ الدە مەن قاتەلەسەمىن بە؟ شورت كەسىپ شەشىم شىعارماي, شولۋ جاساپ كورەيىك.   اراقپەن وتكەن تويدان ءتۇڭىل ءبىز قازىر ءوزىمىزدى قانشا جۇبات­قانىمىزبەن, قازاقىلىق قالپىمىزدى جوعالتىپ بارا جاتقان ەلمىز. قىزى­عىن قىمىزبەن تويلايتىن ەلمىز, شاتتىعىن شامپانمەن اتاپ ءوتۋدى ادەتكە اينالدىرعانى جانىڭا باتادى, قابىرعاڭدى قايىستىرادى. اعا بولىپ اقىل ايتاتىن اتپال ازا­ماتتاردىڭ اراققا اربالىپ, تويدىڭ تورىندە توبەلەسىپ, ەرەگىسىپ جاتقانىن كورگەندە, ۇلگى الاتىن ۇلكەندەردىڭ ءتۇرى وسى ما دەپ تۇڭىلەسىڭ. ۇلكەندەرگە ۇكىم ايتاتىن جاستا ەمەسپىن. دەسە دە «اعا» دەگەن اسىل ۇعىم­نىڭ استارىنا ءبىر ءۇڭىلىپ قارا­سا­ڭىز ەتتى. تويدا تويىپ جۇرسەڭ  ءسوزىڭدى كىم تىڭدايدى, ءوزىڭدى كىم سىيلايدى؟ ستاقان كوتەرگەن سايىن بەدەلىڭنىڭ تۇسەتىنى بەلگىلى. ەسىڭدى بىلمەگەن سوڭ ەسىرىپ سويلەي بەرەسىڭ. بۇرىندارى اراقتى تەك ۇلكەن كىسىلەر ءىشۋ كەرەك دەگەن قاعيدا بار سياقتى كورىنەتىن. بىراق قازىر جاستاردىڭ كوبى وسى ىندەتكە شالىنىپ ءجۇر. تويدا وتىرساڭ وزدەرى مەن وزدەرى بولىپ, اقساقالدى اتا, اقجاۋلىقتى انا بار دەپ پىسقىرماي, ۇيلەنىپ جاتقان جىگىت پەن ۇزاتىلىپ جاتقان قىزدىڭ جورا-جولداستارى, دوس-جاراندارى ۋلاپ-شۋلاپ توست كوتەرۋدى شىعارىپ ءجۇر. «الما اعاشىنان الىس تۇسپەيدى» دەگەن­دەي ولاردىڭ دا الدىڭعى تولقىن اعا­­لاردان العان ءتا­لىم-تاربيەسى وسى شىعار. مۇراتىم مۇقالتۋ ەمەس. كورگەنىم كوڭىلىمە قاياۋ سالعان سوڭ, قالام الىپ قام جاسادىم. كەڭ جەرىمىزگە تورە بوپ, كەلەشەگىمىزگە ەگە بوپ قالاتىن جاستار دەگەن سوڭ, ولاردىڭ سانى دا, جانى دا قازاق ءۇشىن قاستەرلى. «جۇرە بەرسەڭ, كورە بەرەسىڭ» دەگەن ءسوز بار. قازىر قوعامدا قانشا جەردەن تۋىس بولسا دا, اعايىنى اراقسىز توي جاساسا بارمايمىن دەپ بايبالام شىعاراتىن جاندار دا بار ەكەن. نەمەسە, اراقسىز توي جاساسام ەشكىم كەلمەيدى, تويىم توي ەمەس, جانازا سياقتى بولادى دەپ الاڭدايتىن ادامدار دا پايدا بولىپتى. اراقسىز تويدىڭ ارتىعىن ايتا-يىن. بىرىنشىدەن, اقشاڭدى ۇنەمدەيسىڭ. وعان باسقا كەرەگىڭدى تۇگەندەيسىڭ. ەكىن­شىدەن, ەشكىمگە اراق قۇيىپ, كۇناعا باتپايسىڭ. اراقتىڭ ارام, ونى ءىشۋ كۇنا ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. قازاق­تىڭ مەرەكەلى تويى بەرەكەلى ءوتۋى ءۇشىن, ەڭ ءبىرىنشى وسى اراقتى ارقان­داعانىمىز ابزال دەپ ويلايمىن. سەبە­بى, تويداعى قازاقىلىقتى جويىپ جات­قان تەرروريستىڭ ءبىرىنشىسى – وسى اراق.   كۇلسەڭ, كارىگە كۇل... بۇل ماقالدىڭ جانى بار سەكىلدى. «قارتايعاندا, بىلەگىنەن ءال تايعاندا, بولماشى نارسەگە قۋانىپ, بولماشى نارسەگە قۋارىپ قالاتىن ادامدى ءبىزدىڭ قازاق بالاعا بالاپ, «سەن دە سونداي كۇنگە جەت» دەپ ىرىمداپ, «كۇلسەڭ, كارىگە كۇل دەگەن» ماتەلدى ومىرگە اكەلگەن. ال قازىرگى قاريالارعا قاراپ, جىلاۋعا بولاتىن سياقتى. كوپكە توپىراق شاشپايمىن. بىراق, مۇندايلاردىڭ بارى جاسىرىن ەمەس. تويدا باتا بەرىڭىز دەسە, ءبىرىنشى تىلەك ايتادى, سوسىن بارىپ باتاسىنا كوشەدى. قازاقتىڭ باتاسىنىڭ ءوزى تىلەك ەمەس پە؟ جانە باتانىڭ ءوزىنىڭ ۇلگىسى مەن جۇيەسى بار. «ءبىسمىللا» مەن باستالىپ, «الىپ قويىڭدار» مەن اياقتالىپ جاتقان باتالاردى دا كوزىمىز كورىپ, قۇلاعىمىز شالىپ ءجۇر. كەيدە اتالارىمىز بەن اپالارىمىزدى ايايمىن. قاتتى ايايمىن. قاتارلارىنىڭ ازايىپ جاتقانىنا, ولاردىڭ ورنىن باتا بەرۋ بىلمەيتىن بۋىننىڭ باسىپ جاتقانىنا, زامانانىڭ زاڭى كۇن سايى­ن قۇبىلىپ, جالعان دۇنيە جاڭارىپ, جاھاندانۋ دەپ جارىسىپ, قازىنا كەۋدە قاريالاردىڭ اقىل-كەڭەسى كەرەكسىز بولىپ جاتقانىنا. كىشكەنە كۇنىمىزدە اتالارىمىز قوناققا بارسا, قاسىنان تاستامايتىن. قازىر ويلاپ وتىرسام, ولاردىڭ وسى ءىسى مىقتى ساياساتكەرلىگى ەكەن عوي. نەمەرەسىن ۇساق-تۇيەككە ءۇيىر قىلماي, وسەك ەمەس, وسيەت ەستىپ ءوسسىن دەگەنى بولار. ءدۇيىم دۇنيە دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسسە دە, قازىنالى قارتتار قاۋىمىنىڭ قادىرى تومەندەمەۋى كەرەك. ولاردىڭ تاربيەلەۋ تاكتيكاسىنىڭ قانشالىقتى وزىق ەكەنىن بىلگىڭ كەلسە, زەرە مەن ايعانىمنىڭ قولىندا وسكەن ەكى تۇلعانى ەسكە ءتۇسىرىڭىز. ءبىرى حاكىم بولدى, اقىن بولدى. ءبىرى عالىم بولدى, التى الاشقا ءمالىم بولدى. وسىنداي ۇلكەندەردىڭ ورنى ويسىراپ تۇرعانداي قازىر. اتالاردىڭ اتى اتالسا, ەڭ ءبىرىنشى كوزىمىزگە ساقالىن سيپاپ, تاقياسىن سايلاپ, قولىن بەلىنە بايلاپ, تاياعىنا سۇيەنىپ كەلە جاتقان ادام ەلەستەۋشى ەدى. قازىرگى ادامدار قارتايماي ما, الدە اقساقال بولۋعا اسىقپاي ما؟ قانشاما اعالارىمدى كوردىم, پايعامبار جاسىنا جەتسە دە قىرىقتاعى جىگىتتەي ساقال-مۇرتىن قىرىپ تاستاپ, قارتتىققا قاتىسى جوق ادام سياقتى جۇرەتىن. قايتادان تويعا ورالساق. ۇلكەن­دەردىڭ ۇلكەندىگى – ول جيىلعان جۇرت­تى سوزىمەن دە, كوزىمەن دە باسقارا الاتىن­دىعىندا. اتقان وعىن تيگىزىپ, ايتقان ءسوزىن وتكىزە الاتىن لاۋازىمعا لايىق بولۋىندا. سوندا عانا اراق ىشكىسى كەلەتىن جاستار پالەنباي دەگەن اتامىز, تۇگەنباي دەگەن اپامىز وتىر دەپ, قاريالاردى قادىرلەپ, ءبىر جاعى قايمىعىپ اراق ءىشۋىن ازايتار ەدى. «جاقسى قارتايسا قازىنا بولار, جامان قارتايسا قازىمىر بولار» دەگەندەي, اقىلگوي اقساقالدار مەن كەمەڭگەر كەۋدە كەيۋانالاردىڭ كوتەرەر جۇگى قارتايعان سايىن قالىڭداي تۇسپەك. تويىمىزدى توزدىرماي, توقىراۋعا ۇشىراتپاي ساقتاپ تۇراتىن بىردەن-ءبىر كۇش – وسى قاريالارىمىز. جيى­نىمىزدىڭ قۇتتى بولۋى اتا-اجەلەرىمىزدىڭ مىقتى بولۋىنا بايلانىستى ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق.   اساباعا اسا ءمان بەرگەنىمىز ابزال «توي – ءتاڭىردىڭ قازىناسى» دەي­مىز. بىراق وسى قازىنامىزدى قان­شالىقتى قورعاپ ءجۇرمىز. كەرىسىنشە قورلاپ جۇرگەن جوقپىز با؟ قۇندى قازىنامىزدىڭ قۇنىن جويماۋعا اتسالىسىپ, باعاسىن ارتتىرۋعا سەپ­تىگىن تيگىزەتىن بىردەن-ءبىر امال – توي جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ مادەنيەتتىلىگى, ادەپتىلىگى دەۋگە بولادى. اپتانىڭ سوڭىن اسىعا كۇتەتىن اسابالاردىڭ سانى مەن ساپاسى, ويى مەن ويىنى, ءسوزى مەن ءىسى سىن كوتەرمەيدى. عالامتوردى اشىپ, «اسا­بالار» دەپ ىزدەسەڭىز اياق-الىپ جۇرە المايسىز. كۇلدىرەمىن دەپ ءبۇل­دىرىپ جاتقاندارى دا جەتەرلىك. بىرەۋى­نىڭ ءتىلى ادەمى, بىرەۋىنىڭ ءتۇرى ادەمى. ارينە, ءتورت تۇياعىن تەڭ باسقان تۇل­پاردى تابۋ قيىن عوي. دەگەنمەن, ەل-جۇرتتىڭ الدىنداعى, توي يەلەرىنىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەن توي تىزگىنشىلەرى وسىنداي ولقىلىققا ورىن بەرمەيدى دەر ەدىم. «تۇلپاردى تاعاسىنان, شاپاندى جاعاسىنان» تانيتىن قازاق سويلەپ وتىرعان اسابانىڭ وي-ءورىسىن ءبىر سوزىنەن-اق ءبىلىپ جاتادى. قازىرگى اسابالاردىڭ ساناسىن جاتتاندىلىق جاۋلاپ العان سياقتى. قاي تويعا بارساڭىز دا بىرىنەن ءبىرى اۋمايتىن باعدارلامالار. ويىندار. ازىلدەر. حالىق تا ولاردىڭ سوزدەرىن دە, ىستەرىن دە ابدەن جاتتاپ العان. كەيدە جارىسىپ قايتالاپ وتىرادى. بۇل ەڭ ءبىرىنشى اسابانىڭ ىزدەنىمپازدىعىنىڭ ازدىعىندا نەمەسە وزىندىك سوقپاعىن قالىپتاستىرا الماۋىندا. سوڭعى ۋاقىتتا ولاردىڭ ءبولىنۋدى ناسيحاتتاپ جۇرگەنىن ءجيى بايقايمىن. ءبىر رۋدىڭ شاشباۋىن كوتەرەمىن دەپ, كەلەسى رۋدى كەمسىتىپ, كەلەمەجدەپ جاتاتىندارى دا جەتەرلىك. بۇل رەتتە اسابانىڭ مادەنيەتتىلىگىنە ءمان بەرگەنىمىز ابزال. اۋىز بەن ءسوز وزىڭدىكى ەكەنىنە داۋىمىز جوق. بىراق, قوناق بولىپ كەلگەن ادامداردىڭ اراسىندا ءازىلىڭدى تۇسىنبەي وكپەلەپ قالاتىن ۇلكەندەر مەن ءار ءسوزىڭدى جاتتاپ الۋعا دايىن تۇراتىن بۇلدىرشىندەردىڭ بارىن ەستەن شىعارما. قازاق نەگىزى اساباعا ءزارۋ ەمەس. قۇدايعا شۇكىر, سوزگە باي, جىرعا جۇيرىك ەل. دەگەنمەن, قىزىعىمدى ودان سايىن قىزدىرا ءتۇسسىن دەپ وسىنداي جانداردى جالداپ جاتادى. بۇقارا حالىق سەنىپ شاقىرعاندا بۇقارداي كوسىلىپ, شالكيىزدەي شەشىلىپ, تولە بيدەي توگىلىپ سويلەمەسە اساباعا سىن ەمەس پە؟ قازاقى تويىمىزدى توقىراۋعا ۇشىراتاتىن فاكتورلار جەتىپ-ار­تىلادى. تىزبەلەي بەرسەك, ءتۇڭىلىپ كە­تۋىمىز مۇمكىن. قازىرگى تويىمىزدا جاقسى جاقتار جوق دەۋدەن اۋلاقپىن. بار. بىراق از. ءتىپتى كۇننەن-كۇنگە ازايىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى. كەم­شىلىككە كەڭشىلىك جاساماي, كە­رى­سىنشە توقتاتىپ, توسقاۋىل بولۋعا تى­رىسايىق. سوندا عانا قۋانىشقا جايىلعان داستارقانىمىز قۋانىشپەن اياقتالادى. راۋان قايدار, «ەگەمەن قازاقستان»