حالۋك يپەك. «قازاقستان» دەگەندە تەبىرەنبەيتىن تۇرىك جوق

  كوپ تۇرىك ەنشى الىسىپ تاراسقاندا, قازاقتا قارا شاڭىراق قالعان جوق پا؟ (ماعجان جۇماباەۆ) «قازاقستان» دەگەندە ءيىسى تۇرىكتىڭ تەبىرەنبەيتىنى جوق. التايدان اتىراۋعا, الاتاۋدان ارقاعا كوسىلىپ, ۇلان-عايىر جەردى جايلاپ جاتقان ەلدىڭ ەكى يىعىندا شىعىس پەن باتىس ورنالاسقان. بۇل ولكەسىز ەجەلگى اريلەردى, ساقتاردى, ۇلى عۇندار كوشىن, ۇلى تۇرىك قاعاندىعىن, دەشتى-قىپشاقتى جانە گلوباليزاتسيانىڭ العاشقى لەگى - ۇلى جىبەك جولىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. تالاس تۇبىندە 751 جىلى بولعان تاڭ يمپەرياسى مەن مۇسىلمان اسكەرلەرىنىڭ شايقاسى تۇراننىڭ كەلەشەك تاريحى مەن مادەنيەتىن ايقىنداپ بەردى. يسلام ءدىنى بۇل جەرلەرگە ورنىعىپ, اتى اڭىزعا اينالعان اسەم دە كورىكتى قالالار پايدا بولدى. تۇركى تاريحىن بۇگىندە وتىرارسىز نە ساۋرانسىز, يا بولماسا ءال-فارابي, قاشقاري, بالاساعۇني جانە باسقا دا ۇلى عۇلامالارسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. جارتى الەمگە ۇستەمدىك ەتىپ, تالاي عاسىرداعى الەم تاريحى كوشىنىڭ باعىتىن ايقىنداپ بەرگەن شىڭعىستىڭ جاۋگەرشىلىك جورىقتارى دا كونە قازاق جەرىنەن باستالعان. التىن وردا, وسمانلى يمپەرياسى, ۇلى موعولدار يمپەرياسى سىندى قۋاتتى تۇركى مەملەكەتتەرى شوعىرىنىڭ داۋىرلەگەن شاعى تاريحي جادپەن تارازىلاعاندا قۇددى ءبىر كەشە عانا بولعانداي... تاريحتىڭ استاڭ-كەستەڭ سوققان تالاي داۋىلىنىڭ وتىندە بولعان قازاقستاننىڭ ءوزىن دەربەس مەملەكەت رەتىندە جاريالاعانىنا دا مىنەكي شيرەك عاسىر تولۋدا. سوۆەت وداعى سەتىنەي باستاعان الماعايىپ زاماندا ءداۋىر ساحناسىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆ شىعىپ, ۇشى-قيىرى جوق الىپ ەۆرازيادا وربىگەن ساياسي پروتسەستەرگە ارالاسىپ كەتتى... تاريحتاعى جەكە تۇلعانىڭ ورنى قانداي دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەندە كەيدە ارتى داۋعا اينالادى. الايدا, نازارباەۆسىز سوڭعى وتىز جىلداعى ەۆرازيا تاريحىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس... سان سالالى باعىتتا, سان قىرلى اۋقىمدا سىرتقى قاتىناستارىن ورىستەتۋگە ءجىتى كوڭىل بولگەن قازاقستان تەكتىلىك تانىتىپ, تامىرى ءبىر تۇركى حالىقتارىمەن بايلانىستارىن نىعايتۋدى دا كوڭىلدەن تىس قالدىرمادى. «جەتى عاسىرىن بىلمەگەن ەل – جەتەسىز» دەيتىن قازاقتىڭ دانىشپان ماقالىن ساناعا مىقتاپ تۇيگەن بالعىن مەملەكەت تاريحتاعى بۇگىنگى ورنىن ءبىلۋ ءۇشىن وتكەندى تۇگەندەۋ قاجەت ەكەنىن ءتۇيسىندى. قازىرگى تۇركى ىنتىماقتاستىعى ينستيتۋتتارى تىكەلەي پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان. تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا ارەكەتتەستىكتىڭ اۋقىمى كەڭ. سانامالاي ايتساق, سوناۋ 1992 جىلى قوجا احمەت ياسساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى. ۋنيۆەرسيتەت – تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر اراسىندا ەڭ العاش حالىقارالىق مارتەبەگە يە بىردەن-ءبىر وقۋ ورنى. 1993 جىلى تۇركى مادەنيەتىنىڭ حالىقارالىق ۇيىمى (تۇركسوي) قۇرىلىپ, تۇركىتىلدەس ەلدەر مەن قاۋىمدارىنىڭ مادەني مۇرالارى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ الەمگە پاش ەتىلۋىنە, سونداي-اق تۇلەپ-جاڭعىرۋىنا يگى ىقپالىن تيگىزدى. وسى جىلداردا ەلدەرىمىز اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىس ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتتى; تۇركيانىڭ ورتا جانە جوعارى ءبىلىم ورىندارى قازاقستاندا, باسقا ەلدەردە اشىلدى, ەلدەر اراسىنداعى اقپارات الماسۋ پروتسەسى ۇلعايدى. قازىرگى كەزدە ستۋدەنتتەر ءبىر تۇركى ەلىنەن ەكىنشى بىرىنە بارىپ وقۋعا, ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە كوپتەگەن مۇمكىندىكتەر جاسالعان. تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىنداعى ءتۇرلى سالاداعى بايلانىستار ايتارلىقتاي وسكەننەن سوڭ, وسى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى باياندى ەتىپ, ەلدەر اراسىنداعى پايدا بولىپ وتىراتىن كوپتەگەن ماسەلەلەردى رەتتەيتىن, قارىم-قاتىناستاردى ۇيلەستىرەتىن سترۋكتۋرالارعا سۇرانىس ارتتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 2008 جىلعى تۇركىتىلدەس ەلدەر پارلامەنتىك اسسامبلەياسى (تۇركپا), 2009 جىلى تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى (تۇركى كەڭەسى) دۇنيەگە كەلدى, ال 2010 جىلى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى استانا قالاسىندا شاڭىراق كوتەردى. تۇركىتىلدەس ەلدەر پارلامەنتىك اسسامبلەياسىنىڭ (تۇركپا) نەگىزگى ماقساتى - وسى ۇيىمعا كىرەتىن ەلدەر اراسىنداعى وسە ءتۇسىپ وتىرعان بايلانىستارعا زاڭنامالىق نەگىز جاساۋ, سونداي-اق ءار سالاداعى قاتىناستاردىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتۋ. ياعني, ءبىر سوزبەن ايتساق, تۇركپا تۇركى دۇنيەسىنىڭ پارلامەنتتىك ولشەمى. تۇركيا مەن قازاقستان اراسىنداعى باۋىرلاس قارىم-قاتىناستاردىڭ ودان ءارى بەكي تۇسۋىنە ەلدەرىمىز اراسىنداعى جوعارى دەڭگەيدەگى ءوزارا سىيلاستىق دەم بەرەدى. 2015 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا رەدجەپ تايىپ ەردوعان تۇركيا پرەزيدەنتى  رەتىندە قازاقستانعا جاساعان العاشقى مەملەكەتتىك ساپارىندا استاناعا كەلگەننەن سوڭ, تۇركىستانعا اتتاندى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن رەدجەپ تايىپ ەردوعان تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىنە بارىپ, بابالار رۋحىنا تاعزىم ەتتى. ەكى ەل باسشىلارى بۇدان سوڭ كونە شاھاردا بوي كوتەرگەن 2 مىڭ ورىندىق جاڭا مەشىتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى. تۇركىستاندا پرەزيدەنت ەردوعان بىلاي دەدى: «قازاق پەن تۇرىك باۋىرلاس حالىقتار. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن سوۆەت يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنان مەملەكەتتەر ءبولىنىپ شىققان كەزدە, كوپتەگەن ەلدەر مۇسىلمان مەملەكەتتەردىڭ كۇنى قاراڭ بولادى دەگەن پيعىلدا بولعان ەدى. الايدا, قازاقستان سياقتى مەملەكەتتەر الەمدەگى ىرگەلى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. مەن بۇعان باۋىرلاس ەل رەتىندە شىن جۇرەگىمنەن قۋانامىن. ءبىز, تۇركى حالىقتارى, قانداي جاعدايدا دا ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ تىلەۋىمىزدى تىلەپ, ءبىر بولۋىمىز كەرەك». باۋىر قادىرى باسىڭا كۇن تۋعاندا بىلىنەدى. تۇركيادا دەموكراتيا جولىمەن سايلانعان ۇكىمەتتى تايدىرماق بولعان قانقۇيلى مەملەكەتتىك توڭكەرىس ارەكەتىنەن سوڭ پرەزيدەنت نازارباەۆ شەت مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى بولىپ تۇركياعا كەلىپ, قولداۋ كورسەتتى. قازاقستاننىڭ ارقاشان تۇركياعا دەگەن رياسىز دوستىعى جانە دە تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ نىعايۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن پرەزيدەنت ەردوعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتى تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى دەدى. شيرەك عاسىر ىشىندە قازاقستان مەملەكەت رەتىندە نىعايدى, تورتكۇل دۇنيەگە تانىمال بولدى, بەدەلى اسقاقتادى. ەڭ باستىسى, ەلىن سۇيگەن, قازىرگى زامانعى ءبىلىم مەن عىلىمعا سۋسىنداعان جاڭا ۇرپاق پايدا بولدى. سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ بولاشاعىنىڭ جارقىن ەكەنىنە كامىل سەنەمىن. جاساي بەر نۇر شۇعىلالى ەل! حالۋك يپەك (Haluk İPEK) تۇركيا ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, تۇركيا-قازاقستان پارلامەنتتىك دوستىق توبىنىڭ توراعاسى, تۇركپا قۇقىقتىق ىستەر جانە حالىقارالىق قاتىناستار كوميسسياسىنىڭ توراعاسى