كەۋدەسى جاقسىلاردىڭ التىن ساندىق

مۇكارام اعانى العاش رەت وسىدان ون بەس جىلداي ۋاقىت بۇرىن اكادەميك زايروللا دۇيسەنبەكوۆپەن بىرگە پاۆ­لو­دار وبلىسىنىڭ باياناۋىل اۋدا­نىنا ساپارلاپ بارعان تۇسىمدا كورىپ ەدىم. مۇنان كەيىن دە بىرنەشە رەت كەز­دەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. باياناۋىل – كەڭ-بايتاق سارى­ارقا­­نىڭ باسىنداعى التىن ءتاجى نەمەسە يىعىن­داعى قۇندىز جاعاسى دەپ ايتۋعا تۇرار­لىق ەڭ كورىكتى جەرىنىڭ ءبىرى. تاريحى دا اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا ابدەن لايىق. بۇل وڭىردەن بۇحار جىراۋ, ءماشھۇر ءجۇسىپ سەكىلدى اۋزى دۋالى دانالار, جاياۋ-مۇسا بايجانوۆ, سۇلتانماح­مۇت تورايعىروۆتاي اقبەرەن اقيىق اقىندار, شاكەن ايمانوۆتاي ونەردىڭ ءىرى قايراتكەرى شىققان. باسقالاردى ايتپاعاندا, ءبىر عانا عىلىم سالاسىنىڭ وزىنەن قانىش ساتباەۆ, شاپىق شوكين باستاتقان ۇلتتىق عىلىم اكادە­ميا­سىنىڭ 14 اكادەميگىنىڭ شىعۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. باياناۋىلدا, مىنە, وسىنداي تاۋ تۇلعالى عالىمداردىڭ كوزىن كورگەن, ەل مەن جەر تاريحىنا جەتىك اقساقالدار از ەمەس دەسەك, مۇكارام شۇلەنباەۆ اق­ساقال سولاردىڭ بىرەگەيى بولىپ شىق­تى. نە دەپ ايتسا دا, ءسوزىن دامدەپ ءسوي­لەيدى. قاسىنداعى سۇيىكتى جارى بالجان اپاي دا زايىبىنا ابدەن ساي. ول كىسى سىڭعىرلاپ كۇلگەن كەزدە ءۇيدىڭ ىشىندە جارىق شاشىلعانداي بولىپ, جاقسى ءبىر شىراي كىرەدى ەكەن. ەندى ءومىر جولدارىنان سىر تارقاتاتىن بولساق, مۇكارام تىيىشتىق­باي ۇلى 1936 جىلى رەسەيدىڭ كەمەروۆ وبلىسى لەنينسك-كۋزنەتسكي قالاسىندا دۇنيەگە كەلەدى. سىرتتا تۋىنىڭ سىرى – ەلدى اشتىق جايلاعان سول ءبىر جىلدارى اكەسى تىيىشتىقباي دا كوپپەن بىرگە قاسىنا وتباسىن (3 بالاسى, تۋىستارى, ايەلى) الىپ, رەسەيدىڭ كەمەروۆ وبلىسىنداعى لەنينسك-كۋزنەتسكي كەنتىنە قونىستانعان ەكەن. وكىنىشكە وراي, ىندەتتەن بالالارى مەن جولداسى, تۋىستارى قايتىس بولىپ, ءىنىسىنىڭ ءبىر بالاسى جانە بالدىزى ۇشەۋى عانا ءتىرى قالادى. سول جاقتا ءجۇرىپ ءۇي­لەنىپ, قىرىقتان اسقان شاعىندا ۇل­دى بولىپ, اتىن مۇكارام قويادى. بىراق قۋانىشى كوپكە سوزىلماي جاڭا ءۇي­لەن­گەن جولداسى قايتىس بولىپ, ءالى قىرقىنان دا شىعىپ ۇلگەرمەگەن شىنا­شاق­تاي ۇلىمەن جالعىز قالادى. اكەسىنىڭ ايتۋى بويىنشا اناسىنىڭ نامازىندا اتى كەرەكۋ وڭىرىنە ايگىلى بولعان اتاقتى قۇسىباي موللا: «جاماعات مىنا سابيگە ەلىك ءسۇتىن ەمىزەتىندەي ادال انا كەزدەسسىن دەپ تىلەيىك», دەپ باتا جاساعان ەكەن. كوپ تىلەگى قابىل بولعان شىعار, تۋىستارىنان ايىرىلىپ جالعىز جۇرگەن قاراشاش اتتى جاقسى اداممەن اكەسى ۇيلەسىپ, ۇلىنا مەيىرىمدى انا, وزىنە ادال جار تابادى. 1938 جىلى اتا-اناسى ەلگە, بايان­اۋىلعا كوشىپ كەلىپ, اكەسى ورمان شارۋا­شىلىعىنا ورنالاسادى. 1939 جىلى تورتقۇدىق ءوندىرىسى اشىلعان سوڭ, سول جاققا كوشىپ بارىپ, زەينەتكەرلىككە شىققانشا سوندا جۇمىس ىستەيدى. مۇكارام 1943 جىلى سول جەردە 1 سى­نىپ­قا بارىپ, 7 جىلدىق مەكتەپتى ءتامام­­داعان سوڭ, ورتا مەكتەپتى اقمولا وبلى­سى­نىڭ ەركىنشىلىك اۋدانىندا ءبىتىردى. –10 سىنىپقا دەيىن شەشەمنىڭ تۋماعان ەكەنىن سەزگەم دە, بىلگەم دە جوق, – دەگەن مۇكەڭ تازا دا پىسىق, ۇق­سا­تىمپاز اناسىنىڭ ءسۇرى مەن شۇ­باتى­نىڭ, ايرانىنىڭ ءدامىن ايتىپ, تام­سانىپ وتىرادى. ساباققا بارعان كەزىندە مۇنى قياڭقى بالالاردان قورعاپ مەكتەپكە دەيىن شىعارىپ سالاتىنىن, كەي بۇزىقتارعا ءتاتتى-ءدامدىسىن بەرىپ, ۇلى­نا «وققاعار» قىلعانىن سونداي جىلى­لىقپەن ەسكە الادى. وسى ءبىر اسىل زاتتى انانىڭ ءوزىن وقىتۋ ءۇشىن الاشا توقىپ ساتىپ, ەشبىر مۇقتاجدىق كورسەتپەگەندىگىن ەسىنەن ەش شىعارعان ەمەس. مەكتەپتەن كەيىن تالعار مەحاني­زاتسيالاۋ تەحنيكۋمىن ءبىتىرىپ, 1955 جىلى باياناۋىل اۋدانىنىڭ, وكتيابر متس-ىنە (كەيىن باياناۋىل) مەحانيك بولىپ جۇمىسقا ورنالاستى, كەيىن تراكتور بريگاداسىنىڭ بريگاديرى قىزمەتىن اتقاردى. ول جاس بولسا دا اسقان بەلسەندىلىك كورسەتىپ, ەڭبەككە قويان-قولتىق ارالاسىپ كەتتى. 1958 جىلعى استىق الۋ قورىتىن­دى­لارىنىڭ ناتيجەسىندە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. سول جىلعى بىتىك شىققان ەگىندى ورىپ جوعارى ناتيجەگە جەتكەن وبلىسقا لەنين وردەنىن تاپسىرۋ ءۇشىن كەلگەن كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى م.ا.سۋسلوۆ قاتىسقان ماجىلىستە جاس ماماندار اتىنان ءسوز سويلەدى. وسىلايشا كوزگە ءتۇسىپ كەلە جاتقان جاستى 1961 جىلى اۋداندىق پارتيا كوميتەتى جاڭادان اشىلعان «سەلحوزتەحنيكا» مەكەمەسىنە باسشى قىزمەتىنە جىبەردى. 1970 جىلى الماتى اۋىل شارۋاشى­لىعى ينستيتۋتىن ءبىتىردى. «سەلحوزتەحنيكادا» قىزمەت ىستە­گەندە اۋداننىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە كوپ ۇلەس قوستى. ونىڭ باسشىلىعىمەن وبلىستا بىرىنشىلەر قاتارىندا جىلىنا 200 ك-700 تراكتورىنا تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتەتىن ستانسا جانە جىلىنا 1000 اككۋمۋلياتورعا تەحنيكالىق قىز­مەت كورسەتەتىن تسەح اشىلدى. ول كەز­دەگى جۇمىس قارقىنى ءۇشىن بۇلار اۋاداي قاجەت بولاتىن. سەلحوزتەحنيكا ەڭبەكشىلەرىنىڭ تۇرمىس جاعدايلارىن جاقسارتۋ ماقساتىندا 60 وتباسىنا پاتەر ءۇي سالىندى. سونىمەن قاتار, مۇكارام تىيىشتىقباي ۇلى جاس كادر­لاردى تاربيەلەۋگە ۇلكەن ۇلەس قوستى, كەيىن ول تاربيەلەگەن جاستار اۋىل شارۋا­شىلىعىندا, ءارتۇرلى مەكەمەلەردە باس­شى قىزمەتتەر اتقاردى. 1986 جىلدان باستاپ اۋداننىڭ پارتيا كوميتەتى ونى اۋداندىق تۇتىنۋ­شىلار وداعىنا باسشىلىققا اۋىس­تىردى. بۇل قىزمەتىندە دە ول ءوزىنىڭ تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى ەكەنىن كور­سەتتى. ونىڭ باسشىلىعىمەن 160 تون­نالىق توڭازىتقىش جانە شۇجىق تسەحى اشىلدى, كۇنىنە 20 باس ءىرى قارا مال سوياتىن ورىن سالىندى. ۋاقىت تالابىنا ساي ىشىندە كران-بالكاسى بار قويما, كەيىنگى ۇلگىمەن سالىنعان بىرنەشە ساۋدا ورتالىقتارى ىسكە قوسىلدى. 5 جىلدىڭ ىشىندە تۇتىنۋشىلار وداعى قىزمەتكەرلەرىنە ارناپ 20 تۇرعىن ءۇي سالىندى. قىزمەت ىستەگەن كەزەڭدە, 1958 جىلى وبلىستىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتى, قالعان ۋاقىتتا بىرنەشە رەت اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, اۋداندىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. مۇكارام تىيىشتىقباي ۇلى كىشى­پەيىل دە سەزىمتال ادام. سوندىقتان دا ول باياناۋىل حالقىنىڭ الدىندا ابىرويلى ازامات. بۇرىن دا, قازىر دە اۋدان ومىرىندەگى وزگەرىستەردە ونىڭ پىكى­رىمەن ساناسۋ ادەتكە اينالعان. قىزمەت ىستەگەن كەزىندە دە, قازىر دە مۇڭ-مۇقتاجى بار ادامنىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاماي, شاماسى كەلگەنشە كومەك كورسەتۋگە, قولۇشىن بەرۋگە ارقاشان دايار. كوپتەگەن جاس­تاردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسىپ, ومىرگە جولداما الۋىنا سەبەپكەر بولدى. – مۇكارام ەكەۋىمىز بالا جاستان بىرگە وستىك. ول ءوز بويىنداعى ادامعا ءتان اسىل قاسيەتتەردى ۇنەمى جوعارى ۇستاپ, ارىنا قىلاۋ جۇقتىرماي كەلە جاتقان ازامات. ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ, اينالاسىنا قامقورلىق جاساۋ, اعايىن-تۋىس, دوستار مەن جولداستاردىڭ بىرلىگىن, ىنتىماعىن ساقتاۋ ونىڭ ءومىرىنىڭ ءمانى بولدى دەسەم, ارتىق ايتقانىم ەمەس, – دەيدى ۇعا اكا­دەميگى زايروللا دۇيسەنبەكوۆ دوسى ءارى تۋىسى مۇكارام شۇلەنباەۆ تۋرالى. سول جىلدارداعى ەڭبەكتەرى ءۇشىن بۇكىلوداقتىق كورمەنىڭ كۇمىس جانە التىن مەدالدارىمەن, «ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن», «لەنيننىڭ تۋعانىنا – 100 جىل», «تىڭ يگەرۋگە – 20 جىل», «تىڭعا – 50 جىل», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە – 20 جىل», ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ ءتۇرلى جىلدىق­تارى مەدالدارىمەن, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن, «وبلىس الدىندا ءسىڭىر­­گەن ەڭبەگى ءۇشىن», «ەڭبەكتەگى ايرىق­­شا جەتىستىگى ءۇشىن», «وتليچنيك گوسكوم­سەل­حوزتەحنيكي سسسر», «كسرو-نىڭ ازاماتتىق قورعانىس ۇزدىگى» ءتوس­بەلگى­لەرىمەن ماراپاتتالدى. «بايا­ن­اۋىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىنا يە بولدى. بالالارى دا اتا-انا ابىرويىنا لايىق بولىپ ءوسىپ كەلەدى. ۇلكەندەرى زامزاگۇل – كوپ ادامنىڭ العىسىن ارقالاعان بىلىكتى دارىگەر. ۇلى يسلامنىڭ ەسىمى دە بۇل كۇندەرى پاۆلودار جۇرتشىلىعىنا تانىمال. كەنجە قىزدارى سالتانات قاراعاندىنىڭ كووپەراتيۆتىك ينستي­تۋتىن بىتىرگەن. كىشى ۇلى يلياس وسى­دان ءبىراز جىل بۇرىن قايتىس بولسا, «ورنىن­دا بار وڭالار» دەگەندەي, ودان تۋعان نەمەرەسى حاكىم دە ات جالىن تار­تىپ مىنەرلىكتەي جاسقا كەلىپ قالدى. وكى­نىشكە قاراي, بالالاردىڭ اناسى جاڭىلتاي بۇل قىزىقتاردى كورە الماي, ومىردەن ەرتە وزدى. نەمەرەلەرىنىڭ الدى ءۇي بولىپ, جەكە شاڭىراق كوتەرىپ, ۇلكەندەردىڭ ءورىسىن ۇلعايتۋدا. «كەۋدەسى جاقسىلاردىڭ التىن سان­دىق» دەپ ايتىلاتىنىنداي, كوكىرەگى ەل ءومىرىنىڭ شەجىرەسىنە تولى ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ يەسى, قادىرمەندى اقساقال مۇكارام تىيىشتىقباي ۇلىنا زور دەنساۋلىق, باياندى باقىت تىلەيمىز. سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»