كىتاپ مۇڭى

نەمەسە باسپا ماسەلەسىندەگى ولقىلىقتار تۋرالى قازاقستانداعى كىتاپ ءوندىرىسى مەن باسپا ءىسى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلداردا تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە تۇسكەنى بەلگىلى. بۇرىنعى ءبىر ورتالىققا باعىنعان مەملەكەتتىك باسپالار مەن پوليگرافيالىق كاسىپورىندار جەكەشەلەندىرىلدى. ءسويتىپ, نارىقتىق ەكونوميكاعا بەت بۇرعان تۇستا كىتاپ پەن باسپا سالاسى قيىن جاعدايلارعا تاپ كەلدى. كىتاپ شىعارۋ كۇرت كەمىدى. تارالىم, ايتالىق, 50 مىڭ­نان 500 داناعا ءبىر-اق قۇلدىرادى. قالا مەن اۋدان, اۋىلدارداعى كىتاپحانالار جابىلدى. كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ ءوزى, بىرەن-سارانى بولماسا, جۇمىسىن توقتاتتى. الايدا كىتاپ شىعارۋ مۇلدە توقتاپ قالدى دەي المايمىز. قيىندىققا قاراماستان, ۇكىمەت بۇل سالاعا كوڭىل ءبولىپ, تام-تۇمداپ بولسا دا كىتاپتاردىڭ جارىق كورۋىنە جاعداي جاساپ تۇردى. نارىق تالاپتارىن جەدەل مەڭگەرگەن ىسكەر ازاماتتار جاڭا باسپالار, باسپاحانالار اشىپ, بۇل ىسكە بەلسەنە كىرىسىپ كەتتى. «اتامۇرا», «الماتىكىتاپ», «فوليانت», «قازىعۇرت», «قازاقپارات» باسپالارىنىڭ ومىرگە كەلۋى سونى سەرپىلىس بولعانى انىق. وسىلاي بىرتە-بىرتە باسپالار كوبەيە بەردى. كەڭەستىك كەزەڭدە ەلىمىزدە 14 باس­پا بولسا, بۇگىندە باسپا 200-گە تارتا دەپ ەسەپتەلەدى. استانا مەن الم­اتىنى ايتپاعاندا, ءاربىر وبلىس ورتالىقتارىندا باسپالار بار. ەڭ باس­تىسى, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ۇكىمەت كىتاپ ءوندىرىسى سالاسىنا ميلليونداعان قارجى ءبولىپ, «ادەبيەتتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تۇرلەرىن باسىپ شىعارۋ» باعدارلاماسىمەن باس­پالارعا قولداۋ كورسەتۋدە. ۇكىمەت قارجىسىن ءوز ورنىمەن ۇنەمدى جۇم­ساپ, جاقسى ءارى قاجەتتى كىتاپ شىع­ارۋ ماقساتىندا ناتيجەلى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان جوعارىدا اتالعان باسپا­لاردىڭ بۇل سالانىڭ دامۋىندا كوش باستاپ وتىرعانىن ايتقان ءجون. ال مەملەكەت قولداۋىنا يەك ارتىپ, مينيسترلىكتىڭ بولگەن قارجىسىنا عانا قاراپ, بەلگىلەپ بەرگەن تاپسىرىستى ورىنداۋمەن عانا شەكتەلىپ, ءوز بەتىنشە ارەكەت جاساۋعا قاۋقارسىز باس­پالار دا جەتەرلىك. ويتكەنى, كوپشىلىك باسپالاردىڭ ەشقانداي قارجىلىق رەسۋرستارى جوق. باسپاحانانى دا باسقادان جالدايدى. بار ءۇمىتى مينيسترلىكتىڭ تەندەرىنە تاۋەلدى. ۇكىمەت بەرگەن قار­جىنى 3-4 ايدا «قىلق» ەتكىزەدى دە قا­راپ وتىرادى. مۇنداي قالت-قۇلت ەتىپ ارەڭ كۇن كورىپ وتىرعان باسپالاردىڭ بولاشاعىنا ءۇمىت ارتا الامىز با؟! ءدال قازىرگى تاڭدا باسپالار جۇ­مى­سى, كىتاپ شىعارۋ ءىسى ەشكىمنىڭ كوڭى­لىن كونشىتىپ وتىرعان جوق. اسىرەسە, سوڭعى 5-6 جىلدا بۇل سالادا توقىراۋ بار, ىلگەرىلەۋ جوق. مينيسترلىكتىڭ «ادەبيەتتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى ءتۇر­لەرىن باسىپ شىعارۋ» باعدارلاماسى وتە دۇرىس, ونى قولدايمىز. بىراق بۇل باعدارلاما جىلدار بويى ەش وزگەرىسسىز جۇرگىزىلىپ كەلەدى. كىتاپتىڭ نە ساپاسى, نە سانى ارتپايدى. نە قالاماقىعا جارىتپايدى. سول باياعى 1000-2000 دانا. نە قالاعا, نە دالاعا جەتپەيدى. نە كىتاپحاناعا, نە كىتاپ دۇكەندەرىنە تۇسپەيدى. «الەۋمەتتىك ماڭىزدى ادەبيەت...» الەۋمەتكە جەتپەسە, ونداي باعدارلاما نەگە كەرەك؟! بۇل تەك جەكەمەنشىك باس­پالارعا ناپاقا تاۋىپ بەرۋ ءۇشىن قۇ­رىلعان باعدارلاما سياقتى. ۇكىمەت قارجىنى از بولسا دا مەم­لەكەتتىك تاپسىرىستى ساپالى, ساۋاتتى, زامان, وقىرمان تالابىنا جاۋاپ بەرەرلىكتەي, باسەكەگە قابىلەتتى ەتىپ شى­عارۋعا بەرىپ وتىر. ال باسپالاردا وسىنداي تالاپ ۇدەسىنەن شىعۋعا ۇمتىلىس بايقالمايدى. جارىق كورگەن ازىن-اۋلاق كىتاپتى وقي قالساڭ, قاتەدەن كوز سۇرىنەدى, ءتىپتى, اياق الىپ جۇرە المايسىز. باسپالار جاۋاپكەرشىلىك دەگەندى ءبىرجولاتا ۇمىتقان سياقتى. سەبەبى, ەشكىم تالاپ ەتىپ وتىرعان جوق. كىتاپتىڭ وقىلمايتىنى دا راس.  ءتاۋ­ەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قيىندىقتى جوعارىدا ايتتىق. جارىق كورگەن ازىن-اۋلاق كىتاپتىڭ تارالىمى سول كەزەڭدە 1000 دانا عانا بولدى. ءتىپتى, كەيبىر كىتاپ 500 دانامەن عانا باسىلدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىس بولعاندىقتان ول كىتاپتار كىتاپحانالارعا عانا تاراتىلدى. ونىڭ ءوزى جەكەشەلەندىرۋدەن امان قالعان كىتاپحانالاردىڭ وزىنە تولىق جەتپەيتىن. ونىڭ ۇستىنە كىتاپ­تىڭ باعاسى دا تىم قىمبات بولدى, وقىرماننىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيتىن. وسىلاي قالىڭ وقىرمان كىتاپتان الىس­تاي بەردى. ءسويتىپ, سول كەزدەن باس­تاپ جاس بۋىندى بىلاي قويعاندا, زيالى قاۋىمنىڭ ءوزى ادەبي-كوركەم كىتاپ وقىمايتىن بولدى. مۇنىڭ باس­تى سەبەبى, كىتاپتىڭ جالپاق جۇرتقا تولىق تارالماۋى بولسا, سونىمەن بىرگە, بۇگىنگى زامانعى جاڭا تەحنولوگيا – كومپيۋتەر, ينتەرنەت, ت.ب. ەلەكتروندى جۇيەلەر دە كىتاپتىڭ وقىلماۋىنا ىقپال ەتىپ وتىر. «...جاستاردى كىتاپ وقۋعا بالا كۇننەن داعدىلاندىرۋ كەرەك. كىتاپ وقۋعا ۇيرەنگەن بالا ساباق وقۋعا دا بەيىم كەلەدى. ساباق وقىسا – ءبىلىم الادى دەگەن ءسوز. ءبىلىمدى بالا ىزدەنۋگە بەيىم بولاتىنى تۇسىنىكتى... كوركەم ادەبيەت (كىتاپ) وقۋ دەگەنگە باۋلۋ – اتا-انامەن قاتار, مەكتەپتەگى ءپان مۇعالىمىنىڭ نەگىزگى شارۋاسىنىڭ ءبىرى بولۋ كەرەك» (م.ىسقاقباي). بۇگىنگى كۇنى رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە ۇلكەندى-كىشىلى 20 مىڭنان اسا كىتاپحانا بار ەكەن. ال مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىعاتىن كىتاپتار (1000-2000) وسى كىتاپحانالاردىڭ قايسىنا جەتەدى؟! ءتىپتى, وسى بەلگىلەنگەن 2 مىڭ­­نىڭ ءوزى تولىق شىعاتىنىنا كۇ­مان كوپ. سەبەبى, جۇرگەن جەرىمىزدە كى­تاپ­حانالاردى ارالاپ, سۇراستىرىپ جۇرەمىز. سوندا كەيبىر كىتاپتارىمىز جوق بولىپ شىعادى. سودان كۇدىك تۋادى. «كەيبىر باسپالار تاپسىرىستىڭ 2000 تارالىمىن تولىق شىعارمايدى ەكەن» دەگەندەي. ەستىگەن قۇلاقتا جازىق جوق. ال كىتاپ دۇكەندەرىندە كوبىنە رەسەيلىك كىتاپتار, قازاق جازۋشىلارىنىڭ تۋىندىلارى جوقتىڭ قاسى. كەڭەستىك كەزەڭدە كىتاپ شالعايداعى اۋىلدارعا دەيىن باراتىن. قانشا بولسا دا ءوتىپ كەتەتىن, ياعني وقىلاتىن. بۇگىندە اۋىل وقىرمانىنان ايىرىلدىق. ۇلتتىڭ مايەگى اۋىلدا دەيمىز. ال سول مايەك رۋحاني ءنارسىز قاتقىل تارتىپ بارا جاتقان سياقتى. سوندا الگى الەۋمەتتىك ماڭىزدى ادەبيەتتىڭ اۋىلعا قاتىسى جوق پا؟! ۇكىمەتتىڭ قارجىسىمەن كىتاپ شىعارىپ وتىرعان كوجەدەي كوپ باسپانىڭ وسىناۋ شيرەك عاسىر ىشىندە ءبىر دە ءبىرىنىڭ «اۋىلعا ارناپ كىتاپ شىعارىپ, سول اۋىل وقىرماندارىنا تاراتامىن!» دەپ بەلسەندىلىك تانىتپاعانى ما؟! مينيسترلىك نەگە ءبىر-ەكى باسپانى تەك اۋىلعا ارناپ كىتاپ شىعاراتىن ەتىپ دايىندامايدى. الدىمەن اۋىل وقىرماندارىنا ساۋالداما جۇرگىزىپ زەرتتەپ الىپ, اۋدان, اۋىل اكىمدەرىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, كولىك-تاسى­مالىن ويلاستىرىپ, ىسكە كىرىسسە جۇزەگە اساتىن-اق شارۋا. كوپ باسپا دەگەننەن شىعادى, بۇگىندە ەڭ وڭاي شارۋا باسپا اشۋ بولدى. كىتاپ وندىرىسىنەن, باسپاگەرلىك ارەكەتتەن تۇك حابارى جوق كەز كەلگەن كولدەنەڭ كوك اتتى باسپا اشا سالادى. مۇنىڭ ءوزى باسپا ءىسىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسۋدىڭ ورنىنا تانىم مەن تالعامعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ويتكەنى, مۇنداي كەزدەيسوق باسپالار تالاپ-تالعامسىز, اقىسىن تولەسە بولدى, كەز كەلگەن كۇلدى-بادام جازبانى ساراپتاۋدان وتكىزبەي تاسقا باسىپ, كىتاپ ەتىپ شىعارا بەرەدى. سوعان سايكەس قاراجاياۋ جازارماندار كوبەيىپ بارادى. ولار بەلگىلى اقىن-جازۋشىلارمەن جاعالاسىپ, قاراتالاسىپ, جوق-باردى تەرىپ كىتاپ ەتىپ شىعارۋدى «سانگە» اينالدىرىپ العان. اسىرە ىسكەر پىسى­قايلار «مەن دە وسىندايمىن, مەن دە كىتاپ جازا الامىن» دەپ, اتاق قۋىپ, داڭق ىزدەپ, قارجىسىن, بايلىق پەن بە­دەلىن پايدالانىپ, ءومىربايانىن تىزبەلەپ, وتباسىلىق سۋرەتتەرىن توپتاپ, قامپايتىپ باسىپ شىعارۋدى ۇردىسكە اينالدىردى. ونداي كىتاپتاردى تاراتۋدا ولار تاعى دا اقىن-جازۋشىلاردىڭ الدىن وراپ كەتەدى. شىعارعان كىتاپتارىن تامىر-تانىستارىن جاعالاپ جۇرت كوپ جينالعان جەرلەرگە اپارىپ (مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىندارى, ەمحانالار مەن ۆوكزالدارعا) قالايدا وتكىزۋ جولىن قاراستىرادى. تالعامسىز باسىلىمدار ءنوپىرى وقىرماننىڭ كوركەمدىك-ەستەتيكالىق تالعامىن ىلايلاپ, ءتىپتى, ۇلتتى دەگرا­داتسياعا ۇشىراتىپ وتىر. «ءشوپ تە ولەڭ, شوڭگە دە ولەڭ» دەگەندەي, وقىر­ماندار كىتاپ دەگەن, شىعارما دەگەن وسىلار ەمەس پە دەپ «الدانا» بەرەدى. مۇنىڭ ءوزى ادەبيەتتەگى كوركەمدىك تالاپ­تاردىڭ جوعالۋىنا, حالتۋرالىق شىعارمالاردىڭ كوبەيۋىنە جول اشۋدا. وسىدان بارىپ كىتاپتىڭ دا قۇنى ءتۇسىپ, بەدەلى كەمىپ, جۇرت ادەبيەت پەن ونەردەگى باعداردان ايىرىلىپ بارادى. كەڭەس زامانىن ەشكىم كوكسەمەيدى, بىراق سول كەزدەگى باسپا ىسىندە قاتاڭ ءتارتىپ, جۇيەلى باعدار بار ەدى. كىتاپ قولجازبا كەزىنەن باستاپ شۇقشيا قارالىپ, ءجىتى زەردەلەنىپ, سارالاۋ, ساراپتاۋدان وتەتىن. الدىمەن قولجازباعا بەلگىلى قالامگەرلەر, عالىمدار رەتسەنزيا جازىپ, ساپاسىن انىقتاپ, پىكىر بىلدىرەتىن. ءتىپتى, وسى قالاي دەگەن قول­جازبالار رەداكتسيالىق كەڭەستە تال­قىلانىپ, جارايتىن نەمەسە جارامايتىنى سارالانىپ, كوركەمدىك دەڭگەيى انىقتالاتىن. ءسويتىپ, كوركەمدىك كەڭەس­تە تالقىلانعان, رەداكتورلاردىڭ سۇزگىسىنەن وتكەن قولجازبالار عانا جوس­پارعا ەنگىزىلەتىن. قازىرگى باسپا رەداكتورلارى قولجاز­بانىڭ ساپاسىن انىقتاۋعا قاۋقارسىز, ءتىپتى, وعان مۇمكىندىگى دە جوق. تەك كور­رەكتور سەكىلدى تىنىس بەلگىلەرىن عانا جوندەگەنسىپ, ورىنداۋشىنىڭ عانا قىزمەتىن اتقارادى. قانداي تاپسىرىس بولسا دا ورىنداۋعا ءماجبۇر. قولجازبانىڭ مازمۇنى مەن فورماسىن جەتىلدىرۋ, ءتىلى مەن ءستيلىن ادەبي رەداكتسيالاۋ, ياعني ساپا, وقىرمان تالابىمەن ساناسۋ جايىنا قالادى. بۇگىندە قاتەدەن اياق الىپ جۇرگىسىز ساپاسىز كىتاپتاردىڭ قاۋلاپ جارىق كورۋىنىڭ ءتۇپ-توركىنى وسىندا. كەيبىر باسپالاردا, ءتىپتى, رەداكتورلار دا جوق. ءويتىپ-ءبۇيتىپ تەندەردەن ءوتىپ العان سوڭ سىرتتان ىزدەي باستايدى. قولجازبالار وندىرىسكە وتكەن سوڭ ولاردى جۇمىستان شىعارادى. وسىندايدان كەيىن ءارى ساپاسىز, ءارى ساۋاتسىز كىتاپتار جارىققا شىعادى. ساپاسىزدىق, ساۋاتسىزدىق مەكتەپ وقۋلىقتارىن دا جايلاپ العان. نەشە جىلدان بەرى وقۋلىقتارداعى قاتە­لەردىڭ «جىرى» باسەڭدەمەي, ءورشىپ تۇر. وقۋلىق­تارداعى قاتەلەردىڭ ءتۇپ توركىنى قاي­دا بارىپ تىرەلەدى؟ باسى­لىمدى قۇراس­تىرىپ, دايىندايتىن (اۆتورلاردى ىرىكتەپ, قولجازبانى ساراپتامادان وتكىزەتىن) بعم-عا ما, الدە وقۋلىقتى باسىپ شىعاراتىن باسپاعا ما؟! اتالعان قۇزىرلى ورىندار دا ايتىلمىش اڭگىمەنى كوتەرىپ, كىمنىڭ كىنالى ەكەنىن ءدوپ باسىپ ايتا الماي, ءجىپتىڭ ۇشىن ۇستاي الماي, «شارشاڭقىراپ» بارىپ قويعان سىڭايلى. «قازىر پەداگوگپىن دەگەندى ماقتان تۇتاتىن ناعىز ماماندار سيرەپ كەتتى. مەكتەپ وقۋلىقتارى دا ناشار. وقۋلىق دەگەن بالاعا ءتۇسىندىرۋى كەرەك قوي. قازىر وقۋ قۇرالدارى بالاعا تۇسىندىرمەيدى, بالادان سۇرايدى. مىسالى, «قابانبايعا ابىلايدىڭ قويعان اتى نە؟», – دەيدى. ول سۇراقتىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس. قابانبايعا «دارابوز» دەگەن اتتى سارشۋاش جىراۋ بەرگەن. ءتورتىنشى كلاستىڭ بالاسى ونى قايدان ءبىلۋى كەرەك. ونى وقۋلىقتا, نە حرەستوماتيادا تۇسىندىرمەيدى, بىراق سۇراق قويادى. «بەرلينگە العاش تۋ تىككەن قازاق باتىرى كىم؟», – دەيدى. راقىمجان قوشقارباەۆتى سۇراپ وتىر عوي. ونى ءتورتىنشى كلاستىڭ بالاسى قايدان بىلەدى؟ وقۋلىقتان وقۋى كەرەك ەمەس پە؟ الايدا, وقۋلىققا راقىمجان تۋرالى تۇك تە جازبايدى, بىراق سۇراق قويادى. قازىر بالا عانا ساباق وقىمايدى. ونىڭ اتاسى, اجەسى, اكە-شەشەسى بىرگە ساباق وقيتىن بولدىق. تۇسىندىرمەي سۇراق قويا بەرەتىن كىتاپتى قاي بالا وقىعىسى كەلەدى؟» (ب.نۇرجەكە ۇلى, «ق.ءا.», 19.02.16). ال 9-سىنىپقا ارنالعان «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعىنىڭ حرەستوماتياسىنا ەنگەن («مەكتەپ» باسپاسى, 2012 ج.) «قامبار باتىر» جىرى دا اجەپتاۋىر شۋ­لىعان اڭگىمەگە ارقاۋ بولعانى بەلگىلى. وقۋلىقتان ءۇزىندى: «قان ساسىتىپ قىرادى, ءتۇس قايتىپ, بەسىن بولعاندا, ارتىنا مويىن بۇرادى. قارا قاسقا اتتى قاڭتارىپ, ماڭدايىن ءسۇرتىپ دەم الىپ, شىلىمىن شەگىپ تۇرادى». بۇل از دەسەڭىز, قىز نازىمنىڭ قامباردى كۇتكەن كەزەڭى وقۋلىقتا بىلاي سۋرەتتەلەدى: «...عاشىقتىق ءتۇستى باسىنا, سۇيەگىن جامان جاسىتىپ, قايتقاندا قامبار ءىشسىن دەپ, اراق پەنەن شاراپتى, ساندىققا سالىپ ساقتادى, بوتەلكەگە اشىتىپ...». ەڭ سوراقىسى – «...قارا مەن تورە قايعىردى. بولسا دەپ بىزبەن اشىنا...» دەگەن جولدارى. بۇل – بىلتىرعى جىلى قىركۇيەكتە ءبىراز شۋ بولىپ باسىلعان وقيعا. قوعام­نىڭ نارازىلىعىن تۋعىزعان بۇل سىني پىكىرگە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ءوزىنىڭ 2015 جىلعى 15 قاراشاداعى رەسمي جاۋابىندا كەلىسپەيتىندىكتەرىن مالىمدەگەن. كەيىن بۇل ىسكە پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارى ارالاسقان. دەپۋتاتتار حرەس­توماتيانى وقۋ­لىق قۇرالى رە­تىندە پايدالانۋعا پرو­كۋرورلىق شا­را قولدانۋدى تالاپ ەتكەنى بەلگىلى. ولار اتالعان قاتەلىك قولدانىستاعى زاڭنامالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» قر  كودەكسى, «ءبىلىم تۋرالى» قر زاڭى, «بالا قۇقىقتارى تۋرالى», «جارناما تۋرالى» زاڭ تالاپتارىن بۇزىپ وتىرعانىن باسا ايتقان-تىن. اقىرى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن باس پروكۋراتۋرا رەسمي جاۋاپ بەردى. وندا «قامبار باتىر» جىرىن 2017-2018 جىلدارى شىعاتىن حرەستوماتيادا تۇزەيتىندەرى جايلى شەشىم قابىلداعاندارى ايتىلعان. مەكتەپ وقۋلىعى – بولاشاق باعدار­لاماسى. بۇل ورايدا وقۋلىق دايىندايتىن ساراپتامالىق كوميسسياعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلۋى كەرەك. ونىڭ قۇرامىنا كەڭەسە وتىرىپ, كەلىسە وتىرىپ, سالماقتاپ, سارالاپ, ۇلت مۇددەسىن قورعايتىن, ەلدىڭ ەرتەڭىن, ەگەمەندىكتىڭ تۇعىرلىلىعىن ويلايتىن, جان-جاقتى ءبىلىمدى ازاماتتى ىرىكتەپ الۋ كەرەك. سونداي-اق, ەلىمىزدەگى تاجىريبەلى, بىلىكتى مەكتەپ ۇستازدارىن وقۋلىق دايىنداۋعا قاتىستىرعان ءجون. سول كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ءار­قايسىسى دايىندالعان وقۋلىقتىڭ تۇپنۇسقاسىن وتە مۇقيات, زەردەلەپ وقىپ, پىكىرلەسىپ, مەكتەپ مۇعالىمدەرىن قاتىستىرا وتىرىپ, ۇلكەن كەڭەستە جان-جاقتى تالقىلاۋ ۇيىمداستىرعانى ابزال. تالقىلاۋدان كەيىن ءبىر پىكىرگە كەلىپ, قورىتىندى جاساعان تۇپنۇسقا وقۋلىقتى باسپاعا ۇسىنۋ كەرەك. باسپا ماسەلەسىندە ورىن الىپ وتىرعان وسىنداي ولقىلىقتاردى ەسكەرە كەلىپ, بۇل سالانىڭ بۇگىنگى جاعدايىنا بۇتىندەي وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك دەپ ويلايمىز. ول ءۇشىن باسپالارعا تالاپتى كۇشەيتۋ قاجەت-اق. ديرەكتورى مەن بۋحگالتەرىنەن باسقا قىزمەتكەرى جوق باسپانى تەندەرگە قاتىستىرۋ ەشقانداي ناتيجەگە قول جەتكىزبەيتىنى بۇگىندە باسى اشىق نارسە. مينيسترلىك وتكىزەتىن كىتاپ شىعارۋ تەندەرىنە تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەيتىن, باسپا ءىسىن مەڭگەرگەن, قولجازبانى باعالاي بىلەتىن رەداكتورى, سۋرەتشىسى, كوررەكتورى بار, قۇرامى تۇگەل, ءتىپتى ءوزىنىڭ باسپاحاناسى بار باسپالار عانا قاتىستىرىلۋى كەرەك. سونداي-اق, بۇرىنعىداي جابىق رەتسەنزيا جازدىرۋ ءۇردىسىن قالپىنا كەلتىرىپ, قولجازبا ساپاسىز بولسا, اۆتورعا قايتارىلىپ, ورنىنا ساراپتامادان وتكەن جارامدى تۇپنۇسقا بەرىلسىن. باس­پالار جانىنان رەداكتسيالىق كەڭەس قۇرۋ دا – قولجازبا ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ تاجىريبەدەن وتكەن جولى. ەندى كىتاپتىڭ تارالىمىنا كەلسەك, بۇل ءۇشىن ءار باسپا وقىرمانمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس جۇرگىزىپ, حالىقتىڭ سۇرانىسىن زەرتتەپ ءبىلۋى قاجەت. سودان جيناقتالعان سۇرانىستاردى تەندەرگە ۇسىنسا... سوعان وراي, تارالىم سانىن بىرتىندەپ وسىرۋگە بولار ەدى. ال كىتاپتىڭ ۇزىن سانىنا دەگەن كۇدىكتى بولدىرماۋ ءۇشىن ونى قاداعالايتىن باسقارما قۇرىلسا... تاراتۋ سولار ارقىلى قاتاڭ جۇرگىزىلسە. ءسويتىپ, ءار كىتاپتىڭ تارالىم سانى 5000-نان كەم بولماعانى ءجون. ويتكەنى, ەڭ بولماسا رەسپۋبليكا بويىنشا كىتاپحانالارعا تولىق جەتسە, از بولسا دا كىتاپ دۇكەندەرىنە تۇسسە دەگەن وي. سونىمەن, ۇلتتىق باسپا ءىسى, جالپى كىتاپ مادەنيەتى بۇگىندە تاۋەلسىز ەلىمىز مادەنيەتىنىڭ وركەندەگەن جەمىسى بولۋى كەرەك. كىتاپ پەن مادەنيەت – ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە, مادەني-كوركەمدىك جاعىنان اسەر ەتۋدە تاپتىرمايتىن قۇرال بولعاندىقتان, ادامنىڭ كوركەمدىك-ەستەتيكالىق سەزىمدەرىن كۇشەيتۋ ارقىلى ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋىنە, رۋحاني بايىپ, پاراسات بيىگىنە كوتەرىلۋىنە زور ىقپال جاسايدى. ولاي بولسا, باسپا ءىسىن, كىتاپ مادەنيەتىن ارتتىرۋ ەل باسپاگەرلەرىنىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى. تۇرلىبەك مامەسەيىت, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى