تۇرمىستى تۇزەۋ ءوز قولىمىزدا ەمەس پە؟

جاھاندى جايلاعان داعدارىس قازاق­ستانعا دا «سالقىنىن» تيگىزبەي قويعان جوق. ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ, ۇنەمدەۋگە ۇيرەنە باستادىق. ەلباسى دا, ۇكىمەت تە ءبىرىنشى كەزەكتە الەۋمەتتىك جاعدايعا باسا كوڭىل ءبولىپ وتىر. حالىقتى قولداۋ مەن تۇرمىس-تىرشىلىگىن تۇزەۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى بار. دەنى-قارنى ساۋ, قول-اياعى بالعاداي ازاماتتاردىڭ قاراپ وتىرماي, تىرمىسىپ تىرشىلىك جاساۋى كەرەك قوي. جۇمىس جوق ەمەس, بار. نارىق زامانى تابىس تابۋعا مول مۇمكىندىك بەرىپ تۇر. كوزىن تاپقان ادام تۇرمىسىن تۇزەپ قانا قويمايدى, كول-كوسىر بايلىققا دا كەنەلەدى. بىراق سوعان ۇمتىلۋعا ق ۇلىق جوق كەيبىرەۋدە. باسقاسىن ايتپاي-اق قويايىق, ءۇيىنىڭ جانىنداعى ۇلتاراقتاي جەرگە كارتوپ سالمايتىندار, كوكونىس پەن جەمىس اعاشىن وتىرعىزبايتىندار بار. «سۋ جوق» دەيدى, «جەر قۇنارلى ەمەس, ونىمدىلىك از تۇسەدى» دەيدى. ايتەۋىر, سىلتاۋ كوپ. ەگەر, شىنتۋايتىنا كەلسەك, ءۇي اينالاسىنداعى جەر تەلىمىن ءتيىمدى يگەرىپ, وتباسىنىڭ قىسى-جازى تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىگىن دايىنداۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جۇمىس. بۇل – وتباسىنىڭ تابىسى, داستارقانىنىڭ مولشىلىعى. كەرەك دەسەڭىز, الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. ەگەر ستاتيستيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلسە, ەلىمىزدىڭ كوپ اۋىلدارىندا ءۇي جانىنداعى جەر تەلىمدەرىن يگەرمەيتىن وتباسىلاردىڭ كوپ ەكەنىنە كۇمان جوق. اۋىلدان قالاعا كەلىپ, جارمەڭكەلەردى جاعالاپ, كارتوپتى, قىزاناق پەن قىرىققاباتتى, باسقا دا كوكونىستەردى قاپ-قاپ قىلىپ ساتىپ الىپ جاتقانداردى تالاي رەت بايقادىق. سونى ءۇيىنىڭ جانىنداعى جەر تەلىمىنەن دە الۋعا بولماس پا؟.. ۇلكەندەر ايتۋشى ەدى عوي: «ماڭداي تەرمەن تاپقان نان ءتاتتى», دەپ. باۋ-باقشادا ءوسىپ تۇرعان الما نەمەسە قىزاناق بازاردان ساتىپ العاننان الدەقايدا ءدامدى بولادى. اقشا شىعارمايسىز. «بازارداعى باعا شارىقتاپ كەتىپتى», دەپ كۇيىپ-پىسپەيسىز. قاراجاتىڭىز قالتاڭىزدا قالادى. جۇمىستىڭ ەڭ ۇلكەنى – ۇرپاعىڭىزدى ەڭبەككە باۋليسىز, ءوز قولىمەن, ماڭدايتەرىمەن نانىن تاۋىپ جەۋگە تاربيەلەيسىز. تاربيەنىڭ تورەسى ەڭبەك قوي. ازىق-ت ۇلىك دەگەننەن شىعادى, ونىڭ باعاسى كەيىنگى ايدا كۇرت وسكەن, ءتىپتى, 200 پايىزعا قىمباتتاعان تاۋار تۇرلەرى بار. وعان ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە تەكسەرۋ جۇرگىزگەن كەزدە كوز جەتكىزگەن. قازاقستاننىڭ ايماقتارىندا قىمباتشىلىق قىسىپ بارا جاتقانىن بايقاعان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشىمباەۆ جاڭا ۇكىمەتتىڭ العاشقى وتىرىسىندا وسى جاعدايدى جايىپ سالدى. بۇعان جول بەرىپ وتىرعان ساۋداگەرلەر كورىنەدى. ارينە, باعانى قاداعالاۋ مەن رەتتەۋ ءتيىستى قۇزىرلى ورگاندارعا تيەسىلى جۇمىس. «جۇرتتىڭ قالتاسىن قاعا بەرمەيىك, الدىن الايىق» دەگەنى شىعار. مۇنى قۇپتايمىز, البەتتە. باعانىڭ شارىقتاۋىنا جول بەرمەۋدىڭ بىردەن-ءبىر امالى – حالىقتىڭ تۇتىنۋىنا قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكتى وزىمىزدە ءوندىرۋ. سىرتتان تاسىمالداۋدى ازايتۋ. سوندا عانا باعا تۇراقتى بولادى. مۇنى ەلباسى تالاي مارتە قاداپ-قاداپ ايتتى. بىراق, سودان لايىقتى قورىتىندى شىعارماي وتىرعانىمىز وكىنىشتى. قازاقستاندىقتاردى ەت پەن ءسۇت, كوكونىس جانە باسقا دا كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىمەن مولىنان قامتاماسىز ەتەتىندەي مۇمكىندىك بار. سونى دۇرىس پايدالانا الماي وتىرمىز-اۋ دەگەن وي كەلەدى كەيدە. وسى ويىمىزدى وياتايىق. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە كوپتەگەن كاسىپورىنداردىڭ قوسالقى شارۋاشىلىقتارى بولدى. مال ءوسىردى, قۇس ءوسىردى, بالىق شارۋاشىلىعىمەن, كوكونىسپەن اينالىس­تى. نە كەرەك, كاسىپورىندا جۇمىس ىستەيتىندەرگە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا دايىندالعان ونىمدەر بەرىلەتىن. تەگىن ەمەس, ارينە. بىراق, باعاسى بازارمەن سالىستىرعاندا, الدەقايدا ارزان بولاتىن. ساپاسىنا دا كۇمان بولمايتىن. مۇنى كەي جەردە الەۋمەتتىك پاكەت دەيتىن, كەي جەردە الەۋمەتتىك قولداۋ دەيتىن. ماسەلە, اتاۋىندا ەمەس, وسى ارقىلى قاراپايىم حالىقتىڭ جاعدايىن ويلاپ, تۇرمىسىن جەڭىلدەتكەنىنىڭ ءوزى الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن كوتەرۋ ەمەس پە؟ ەگەر ءىرى كاسىپورىنداردىڭ قوسالقى شارۋاشىلىقتارى ءوز ەڭبەككەرلەرىن ارزان ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتەتىن بولسا, بازارداعى باعا دا وسپەس ەدى. بۇل – ءبىر-بىرىمەن بايلاۋلى ماسەلە. سۇرانىس بولىپ تۇرعان سوڭ ساۋداگەر ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسىن كوتەرمەگەندە قايتەدى؟ وڭتايلى ءساتتى پايدالانىپ, پايدا تاپقىسى كەلەدى ەمەس پە؟ اكىم بارىپ, بازارداعى باعانى تۇسىرگەنىمەن, ول كەتە سالىسىمەن ايلاسىن اسىرعان الىپساتار ءوزى بەلگىلەگەن باعامەن ساۋداسىن جاساي بەرەدى. ۇكىمەت باسشىسى باقىتجان ساعىنتاەۆ تا وسىنى ايتتى. اكىمدەر بازارعا بارعانىمەن, بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى شەشىلمەيدى. ونى شەشۋدىڭ جولى – نارىقتى وتاندىق ازىق-ت ۇلىكپەن قاجەتتى مولشەردە قامتاماسىز ەتۋ. ايتۋعا وڭاي, ارينە. بىراق قولدان كەلەتىن تىرلىك قوي. مەملەكەت باسشىسى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ جانىندا قوسالقى وندىرىستەر اشۋ جونىندە اكىمدەرگە تاپسىرما بەرگەنى ەسىمىزدە. نەگە كاسىپورىنداردىڭ قاسىندا؟ بۇل جايدان-جاي ەمەس. بىرىنشىدەن, قوسالقى ءوندىرىستىڭ قاجەتتىلىكتەرىن نەگىزگى ءوندىرىس جۇزەگە اسىرادى. ماسەلەن, №1 ەكىباستۇز جىلۋ-ەلەكتر ستانساسىنىڭ ءدال وكپە تۇسىنان بەس گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان جىلىجاي كەشەنى سالىندى. گوللانديالىق تەحنولوگيا بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. بارلىق جۇمىس اۆتوماتتاندىرىلعان. جىلۋ, سۋ, ەلەكتر قۋاتى ستانسادان الىنادى. مۇنىڭ ءوزى ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن اجەپتاۋىر ارزانداتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنى ايدان انىق. وسىنداي قوسالقى وندىرىستەردى كوبەيتكەن ءلازىم. قازىر وتاندىق وندىرىستەر ارتىپ كەلەدى عوي. سونىمەن, جاپسارلاس قوسالقى شارۋاشىلىقتار اشۋ قولعا الىنسا, ارتىق بولماس. پايدا اكەلمەسە, زيانى جوق. ەڭ باستىسى, حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ ءبىر ءتۇرى بۇل. ءسىز قالاي ويلايسىز؟ عالىم ومارحان, «ەگەمەن قازاقستان»