بىرقاتار ستراتەگيالىق قۇجاتتار قابىلدانعان سامميت

كەشە ەرەۆاندا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى  (ۇقشۇ) ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسى ءوتتى. وعان ارمەنيا پرەزيدەنتى سەرج سارگسيان, بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو, قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ, رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين جانە تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون مەن قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترى باقىتجان ساعىنتاەۆ جانە ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى نيكولاي بورديۋجا   قاتىستى. ولار شاعىن قۇرامدا وتكەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا 20-دان استام ستراتەگيالىق قۇجاتتار قابىلدادى. ۇقشۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارى ءسامميتىنىڭ الدىندا قورعانىس جانە سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى, سونداي-اق, ۇقشۇ-عا مۇشە ەلدەر قاۋىپسىزدىك كەڭەستەرىنىڭ حاتشىلارى باس قوسىپ, ءوزارا ءماجىلىس قۇرعان بولاتىن.  ولار الدىن الا ءسامميتتىڭ كۇن ءتارتىبىن تالقىلادى. بىرلەسكەن ءماجىلىس بارىسىندا قاتىسۋشىلار بىرلەسكەن ءىس-شارالاردىڭ الداعى جىلعا ارنالعان جوسپارىن بەكىتتى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىلارى كەزدەسۋىنىڭ باستى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى  ۇقشۇ پىشىمىندە تەرروريستىك دەپ تانىلعان لاڭكەستىك ۇيىمداردىڭ ءبىرتۇتاس ءتىزىمىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى ماسەلەنى تالقىلاۋ بولدى. «ءبىرتۇتاس تىزىمگە ەنگىزۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر ۇيىمنىڭ ۇشقۇ-عا مۇشە ەل­دەر­دىڭ ءبىرىنىڭ اۋماعىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن تەر­رورلىق ارەكەتكە قاتىسى بولۋى نەگىز بولىپ تابىلادى»,– دەپ حابارلادى ارمەنيا باق-تارى. ال ۇقشۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن  سەسسيانىڭ وزىندە تاراپتار ۇيىمنىڭ بۇرىنعى سامميتتەرى شەشىمدەرىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىن, سونداي-اق, ۇقشۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى ارمەنيا ۇسىنعان ماسەلەلەردى تالقىلادى. اتاپ ايتقاندا, اسا ماڭىزدى قۇ­جات­­تاردىڭ ءبىرى ۇيىمنىڭ 2025 جىل­عا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان باسىم­دىقتارىن ايقىندايتىن ستراتەگيا بول­­دى. قۇجاتقا قول قويىلعاننان كەيىن سامميت وتكىزۋ ساتىندەگى توراعا ار­مە­نيا پرەزيدەنتى س.سارگسيان بىلاي دەپ مالىمدەدى: «سەسسيانىڭ باستى قورى­­تىن­دىلارىنىڭ ىشىندە ۇقشۇ ۇجىم­­دىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىنىڭ قابىل­­دانۋىن بولە-جارا ايتار ەدىم. قۇ­جات­تى دايىنداۋ ءۇشىن جۇمسالعان بەس جىلدان استام ۋاقىت تابىستى اياق­­تالدى». سوڭعى بىرنەشە جىل بەدەرىندە ۇقشۇ ءوزىنىڭ ورتا مەرزىمدى پەرس­پەك­­تيۆاعا ارنالعان ستراتەگياسىن قالىپتاستىرۋ جولىندا جۇمىس ىستەدى. ماماندار بۇگىن,  سىن-قاتەرلەر مەن قاۋىپتەر ايقىندالىپ, ترانس­شەكارالىق سيپاتقا يە بولىپ وتىرعان كەزدە, قاۋىپسىزدىككە جاۋاپ بەرەتىن حالىقارالىق قۇرىلىمدارعا, ءبىرىنشى كەزەكتە ۇقشۇ-عا سول قاتەلەرگە قارسى ءىس-قيمىل تانىتاتىن ناقتى ستراتەگيا قاجەت ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. قابىلدانعان ستراتەگيا ەندى ۇيىم قىزمەتىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان باسىمدىقتارىن بەكىتىپ, ىنتىماقتاستىقتىڭ قالعان بارلىق باعىتتارى بويىنشا ءارى قارايعى باعدارلارىن ناقتىلايدى. وسىلايشا, سامميتكە قاتىسۋشىلار مالىمدەگەنىندەي, مۇشە مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ الەمدىك قوعامداستىقپەن قارىم-قاتىناستارىن تەڭدىك جانە قاۋىپسىزدىكتىڭ بولىنبەستىگى, حالىق­ارالىق قاتىناستا جانجالدى جاع­دايلاردى كۇشپەن شەشۋدەن باس تارتۋ, تۋىنداعان پروبلەمالاردى ەڭسەرۋدە باسىمدىقتى ساياسي-ديپلوماتيالىق تاسىلدەرگە بەرۋ نەگىزدەرىندە تۇزۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن تاعى دا قۋاتتادى. ءسامميتتىڭ كەلەسى ءبىر ماڭىزدى شەشىمى ۇقشۇ-نىڭ داعدارىستىق ورتا­لىعىن قۇرۋ بولدى. ماجىلىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ سوزدەرىنە قارا­عاندا, قايتادان قۇرىلىپ وتىرعان ور­تالىققا جارعىلىق ورگاندار قابىلداعان اقپاراتتىق-ساراپ­تا­مالىق جانە ۇيىمداستىرۋ-تەحني­كالىق شەشىمدەر بويىنشا فۋنكتسيا­لار جۇكتەلەدى. سونداي-اق, ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە اقپاراتتارمەن الما­سۋدى قامتاماسىز ەتۋ دە وسى ورتا­لىقتىڭ مىندەتىنە جاتادى. حالىقارالىق تەرروريزممەن بىرلەسە كۇرەسۋدىڭ اسا قاجەت ەكەن­دىگىن قاپەرگە الا كەلگەندە, ۇقشۇ قا­ۋىپ­سىزدىك جونىندەگى باسقا دا حالىق­ارالىق ۇيىمدار سەكىلدى تەرروريستەر بويىنشا ءوزىنىڭ دەرەكقورلار بازاسىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ماسەلەن, ۇجىمدىق قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنىڭ ءماجىلىسى بارىسىندا تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ ءتىزىمىن بەكىتۋ تۋرالى شەشىم الىنىپ, وعان «دجابحات ان-نۋسرا» جانە «دايش» – قازاق­ستاندا تىيىم سالىنعان) سەكىلدى قۇرى­لىمدار ەنگىزىلدى. 2016-2017 جىلدارى ۇقشۇ-دا ءتورا­عالىق ەتۋ بەلارۋسكە وتەتىنىن قاپەر­گە العان وسى ەل پرەزيدەنتى الەك­ساندر لۋكاشەنكو ۇجىمدىق قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنە توراعالىق كەزەڭىندە ءجۇ­زەگە اسىرىلۋى جوسپارلانىپ وتىر­عان باسىمدىقتاردى كولدەنەڭ تارتتى. تۇتاستاي العاندا, ەرەۆانداعى رەس­مي باسىلىمدار اتاپ كورسەت­كە­نىندەي, تالقىلانعان ماسەلەلەرگە جوسپارلانعانىنان اناعۇرلىم كوپ ۋاقىت جۇمسالعان. بۇل ءوز كەزەگىندە  ۇستا­نىمداردى ۇيلەستىرۋ كەزىندە قان­داي دا ءبىر كۇردەلىلىكتەر كەزدەسكەنىن اڭ­عارتادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ەرەۆان ءسامميتىنىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگى­زىلگەن كەيبىر ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تاپپاعانىن دا ايتا كەتكەن ورىندى. اتاپ ايتقاندا, ارميان تاراپىنىڭ تاۋلى قاراباق ماسەلەسى بويىنشا جەكە مالىمدەمەسىن سام­ميتكە قاتى­سۋشىلار قابىلداعان جوق. سونداي-اق, ۇقشۇ-نىڭ جاڭا باس حاتشىسىن سايلاۋ ماسە­لەسى دە ۇجىمدىق قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنىڭ كەلەسى ءما­جىلىسىنە قالدىرىلدى. وسىلايشا, نيكولاي بور­ديۋجا ءوزىنىڭ ورنىندا كەم دەگەندە وسى جىل­دىڭ سوڭىنا دەيىن قالاتىن بولدى. ۇقشۇ-نىڭ اياسىنداعى كەزەكتى كەزدەسۋ جىل اياعىندا رەسەيدە وتەدى. ءسوز ورايىندا, ۇجىمدىق قاۋىپ­سىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى  (ۇقشۇ) تمد-عا مۇشە ەلدەر 1992 جىل­دىڭ 15 مامىرىندا قول قويعان ۇجىم­دىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت نەگىزىن­دە قۇرىلعان بولاتىن. ۇقشۇ-عا ار­مەنيا, بەلارۋس, قازاقستان, قىر­عىزستان, رەسەي جانە تاجىكستان مۇشە بولىپ تابىلادى. رۋسلان ءىزىموۆ, ساياساتتانۋشى