سيريا جانە جاھاندىق ساياسات

جۋىردا وتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 71-ءشى سەسسياسىندا مەملەكەت باسشىلارى مەن سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى باس قوسىپ, دۇنيەدە بولىپ جاتقان وقيعالار مەن كوكەيكەستى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, ولاردى شەشۋگە قاتىستى ءوز ۇسىنىستارىن ورتاعا سالعان-دى. ارينە, سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ باستىسى, سيرياداعى شيەلەنىستى رەتتەۋ مەن سوعىستى توقتاتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. باس اسسامبلەيانىڭ وتىرىسىندا جانە ءوزارا وڭاشا سۇحبات كەزىندە داماسك اينالاسىنداعى احۋالدى قىزۋ تالقىلاۋ ءبىر ساتكە تولاستاعان جوق. سونداي كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ ءوزىنىڭ سيريالىق ارىپتەسى ۋاليد ءال-مۋالەممەن جۇزدەسىپ, ايماقتاعى جالپى احۋال, ەكىجاقتى بايلانىستار بارىسى جانە ولاردى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرى جونىندە كەڭىنەن پىكىر الىستى. كەزدەسۋ كەزىندە بولعان اڭگىمەدە ەكى جاق لاڭكەستىككە قارسى بىرلەسكەن ءىس-شارالار اتقارۋ قاجەتتىگىن ءبىراۋىزدان العا تارتتى. قازاقستان مەن سيريا اراسىندا لاڭكەستىكتىڭ تارالۋىنىڭ الدىن الۋ جونىندە جۇيەلى ۇيلەستىرۋ شارالارىن اتقارۋ كەرەكتىگى ەرەكشە اتالدى. سيريا سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى باسشىسىنىڭ قازاقستاندىق ارىپتەسىمەن كەزدەسۋىنە مينيسترمەن بىرگە سيريانىڭ بۇۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلى باشار ءال-دجافاري, ءمينيستردىڭ ورىنباسارى فەيسال ءال-ميقدات جانە ءمينيستردىڭ ساياسي كەڭەسشىسى احماد ارنۋس قاتىستى. اتالعان رەسمي ادامدار قازىرگى سيريا ديپلوماتياسىندا ەرەكشە ءرول اتقاراتىن تۇلعالار بولىپ تابىلادى. الەمدىك قوعامداستىقتىڭ مۇشەسى رەتىندە قازاقستان سيريادا داعدارىس باستالعان ساتتەن باستاپ, بۇل كۇردەلى ماسەلەنى تەك بەيبىت جولمەن شەشۋدىڭ قاجەتتىگىنە باسىمدىق بەرىپ كەلەدى. استانا سوعىستى توقتاتۋ جونىندە مالىمدەمەلەر جاساپ, سيريا وپپوزيتسياسىنىڭ بەيبىت كەلىسسوزدەرىن وتكىزۋگە ەلوردادا مۇمكىندىك بەردى. قازاقستاننىڭ ۇستانىمى حالىقارالىق دەڭگەيدە مەملەكەتىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى وڭتايلى شاراسى دەپ باعالاندى. ال قازىرگى ۋاقىتتا سيريادا بولىپ جاتقان وقيعالارعا توقتالاتىن بولساق, ولار ءتۇرلى اسپەكتىلەردى جانە كوپتەگەن ويىنشىلاردى قامتيتىندىعىن بايقايمىز. ەلدەگى ۇزاققا سوزىلعان قاقتىعىس داماسك جاھاندىق ساياساتتىڭ قۇربانىنا اينالعانىن كورسەتەدى. بۇگىندە سيرياداعى قاقتىعىسقا تىكەلەي قاتىسۋشىلاردى ءۇش توپقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. رەسمي بيلىك جاعىنداعىلار – رەسەي مەن يران. ەكىنشىسى – ءارتۇرلى ماقساتتاردى كوزدەيتىن شيتتىك اسكەري ۇيىمدار, پالەستينالىق جاساقتار, زايىرلى سيريا ەركىن ارمياسى, يسلام مەملەكەتى تەرروريستىك ۇيىمى (قازاقستاندا تىيىم سالىنعان) جانە كوپتەگەن يسلاميستىك, سۇنيتتىك دەربەس قارۋلى توپتار مەن قۇرامالار. «دجايش ءال-فاتح» («جاۋلاپ الۋشىلار ارمياسى»), «دجابحات ان-نۋسرا» («جەڭىس مايدانى»), «دجايش ءال-مۋحادجيرين» («مۋحادجيرلەر ارمياسى»), «احرار اش-شام» («شامدى ازات ەتۋشىلەر») – سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ىرىلەرى. ءۇشىنشى جاقتا – داماسكىدەگى رەسمي بيلىككە, سونىمەن بىرگە, يسلامشىلدار تاراپىنا دا قارسىمىز دەپ جاريالاعان اقش, انگليا, فرانتسيا, اۆستراليا, گەرمانيا, دانيا, كانادا, نيدەرلاند, يوردانيا, ساۋد ارابياسى, كاتار, باحرەين, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى جانە تۇركيا. باسىم بولىگىنىڭ اسكەري ۇشاقتارى عانا ەمەس, قۇرلىق اسكەرلەرى دە بەلسەندى اسكەري وپەراتسيالارعا ارالاسۋدا. بۇل ورايدا, ەڭ ءىرى كۇشتەردىڭ ءبىرى كۇردتەردىڭ سيرياداعى جاعدايعا ۇلكەن ىقپال ەتەتىندىگىن جانە بولاشاقتا كۇرد ماسەلەسىنىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا تۇسەتىندىگىن ەسكەرگەن ءجون. ايماقتا جاڭا كۇرد مەملەكەتىنىڭ پايدا بولۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتقاندىعىن دا اڭعارۋعا بولادى. جۋىردا عانا تۇركيا سيريانىڭ سولتۇستىگىنە كىرىپ, يسلامشىلدار مەن كۇردتەرگە قارسى اسكەري قيمىلدارىن باستاپ كەتتى. جالپى, بايقاپ قاراساق, ازىرگە قاي تاراپتىڭ بولسىن اسكەري ارەكەتتەرىنەن تۇبەگەيلى وزگەرىستىڭ جوق ەكەندىگىن اڭعارامىز. سيريا رەسمي اقپارات كوزدەرى كۇنارا ۇكىمەت اسكەرلەرىنىڭ مايدان شەبىندەگى جەڭىستەرى مەن العا جىلجۋلارى تۋرالى حابارلايدى. سيريالىق وپپوزيتسيا مەن يسلامشىلدار اقپاراتتارى كەرىسىنشە – ءوز جەتىستىكتەرى تۋرالى ايتادى. اقش پەن باتىس, رەسەي مەن يران سيرياداعى جاعدايدى ءوز ىڭعايىنا وراي تاراتادى. وسىنداي اقپاراتتىق تاسقىندا شىندىقتى ايىرۋ وڭايعا سوقپايدى. ءححى عاسىرداعى اقپاراتتىق سوعىس دەگەنىمىز دە وسى. دەگەنمەن, ءجىتى باقىلاۋشىعا جاعدايدىڭ قانداي سارىندا دامىپ جاتقاندىعىن اڭعارۋ كوپ قيىندىق تۋعىزباسا كەرەك. باشار اساد باسقارعان سيريا رەسەي مەن يراننىڭ كومەگىمەن ىدىراۋدان امان قالعانىمەن, ونىڭ اينالاسىنداعى جاعداي ءالى دە بولسا كۇردەلى. اقش پەن باتىس مەملەكەتتەرىنىڭ قىسىمى باسەڭدەمەي وتىر. كەلىسسوزدەر تىزبەگى ناتيجەسىز. ۋاقىتشا وق اتۋدى توقتاتۋ تۋرالى كەلىسىمدى ەشبىر جاق ساقتاماي, بىرىنە ءبىرى كىنا تاعۋ بەلەڭ العان. جاعدايدىڭ شەشىلمەستەي كۇيگە ءتۇسۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى, مۇددەلى تاراپتاردىڭ, ياعني دەرجاۆالاردىڭ كوپ باعىتتى ساياساتى, سونداي-اق, ولاردىڭ استىرتىن ماقساتتاردى كوزدەۋى, ساياسي ارىپتەستەر قاتارىندا سەنىمنىڭ مۇلدەم جوقتىعى. وداقتاستاردىڭ اراسىندا ءجيى قايشىلىقتار تۋىنداپ, ءار ويىنشى دەربەس ساياسات ۇستانىپ, تەك ءوزىنىڭ مۇددەسىن جۇزەگە اسىرۋعا ۇمتىلىپ وتىر. بۇل جايت شيەلەنىستىڭ ۇزاققا سوزىلۋىنىڭ باستى سەبەبى. ايماق ەلدەرىندە جانە ۇلكەن دەرجاۆالاردا ءبىرىزدى ناقتى ماقسات بولعاندا, سيرياداعى سوعىس ءورتى الدەقاشان توقتاتىلعان بولار ەدى. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى كەلىسسوزدەر بارىسى مەن تاراپتاردىڭ ۇستانىمدارى سيريا داعدارىسىن كۇردەلەندىرە تۇسۋدە. يراك, سيريا, تۇركيانىڭ وڭتۇستىگى, يران شەكاراسىنداعى جاعداي بىرتىندەپ تۇراقتىلىعىن جوعالتىپ, سوعىس اۋماعى كەڭەيىپ بارادى. قازىرگى ۋاقىتتا سيريا اۋماعىندا جانە ونىڭ شەكارالارى ماڭىندا وراسان اسكەري كۇشتەر شوعىرلانعان. جەرورتا تەڭىزىندە سيريا جاعالاۋىنا جاقىن ايماقتا ءتۇرلى مەملەكەتتەرگە تيەسىلى جۇزدەن استام اسكەري كەمە كەزەكشىلىكتە تۇر. سيريا اسپانى اسكەري كواليتسيالاردىڭ ۇشۋ ايماقتارىنا بولىنگەن جانە باقىلاۋىنا الىنعان. بۇل كۇش ءىس-قيمىلعا ۇلاسىپ, جاپپاي سوعىس ءورتى تۇتاناتىن بولسا, تۇتاستاي ايماق تەرەڭ داعدارىسقا ۇشىراپ, ونىڭ اسەرى كەڭگە تارالۋى ابدەن ىقتيمال. ەڭ سوراقىسى – ۇلكەن ساياسات پەن جەكە ادامداردىڭ مەنمەندىگىنەن قاراپايىم حالىقتىڭ جاعدايى اۋىرلاعانى الاڭداتادى. سيريا ەكونوميكاسى قۇلدىراۋدا, اۋىل شارۋاشىلىعى كۇيزەلىستە, بارشا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيى تومەندەگەن. قاراقشىلىق, جەمقورلىق بەلەڭ العان. ۇكىمەت بۇل قۇبىلىستارمەن مۇمكىندىگىنشە كۇرەسۋگە تىرىسقانىمەن, شاماسى جەتپەي وتىر. ەل ەكونوميكاسى تەك سىرتقى كومەكتىڭ ارقاسىندا عانا ومىرشەڭدىگىن ساقتاپ كەلەدى... كەيبىر ساراپشىلار جاعدايدى سيريا باسشىسى باشار اساد پرەزيدەنتتىكتەن كەتكەننەن كەيىن بىرجاقتى بولادى دەپ ەسەپتەيدى. الايدا, سيريا باسشىسىنىڭ زاڭدى سايلانعان پرەزيدەنت رەتىندە ونداي ويى جوق. وسى جەردە ايتا كەتسەك, سيريالىقتار – وتە ەرەكشە حالىق. باسقا ارابتاردان بولمىستارى وزگەشە جانە ومىرگە بەيىمدەلۋ قاسيەتتەرى جاقسى دامىعان. تاريحي كەزەڭدەرگە ءۇڭىلىپ وتسەك, شام جەرىن قىرۋار جاۋلاپ الۋشى اياققا تاپتاعان. كوپتەگەن يمپەريالار مۇددەلەرى وسىندا تۇيىسكەن. ەگەمەندىككە دەيىن فرانتسيانىڭ وتارى بولعان سيريالىقتاردىڭ قانىندا بەيىمدەلۋ قاسيەتى جاقسى ساقتالعان. ولار ءبىرىنشى كەزەكتە ساۋداگەر جانە مامىلەگەر. سوعىس كەزەڭىندە سيريادا شەكتەن شىعاتىن اشتىق وقيعالارى ورىن العان ەمەس. داماسك بازارلارى ازىققا ءاردايىم تولى, كوكونىس تيىن تۇرادى. يسلامشىلدار مەن ۇكىمەت, ءارتۇرلى اسكەري قۇرامالار وپ-وڭاي بىتىمگە كەلىپ, قاجەتتىلىكتەرىن ءبىر-بىرىنەن الىپ, ساۋدالارىن جاساسىپ, قايتا سوعىسۋدى «ارابشا سوعىسۋ» دەيدى. اقش-تىڭ اسكەري كومەگىنىڭ ءتيىستى جەرىنە جەتپەي, قولدى بولىپ ساتىلۋى دا سيريالىقتاردىڭ وسى ءبىر «داستۇرىنەن». سوعىستىڭ ۇزاققا سوزىلۋى دا وسىدان. ءسوز وتە كوپ, ءىس بولسا از جانە ەڭ باستى قاسيەتتەرى, باياۋلىعى مەن ناقتىلىقتىڭ جوقتىعى. ليۆانداعى جانە يوردانياداعى سيريالىق بوسقىندار لاگەرلەرىنە تۇسكەن سيريالىقتار ءاپ-ساتتە لاگەردىڭ ءوزىن بولەك ءبىر بازارعا اينالدىرىپ جىبەرگەن. مۇندا دۇكەندەر, شەبەرحانالار, اسحانالار, جيھازدار ساتاتىن دۇڭگىرشەكتەر بار. ءتىپتى, التىن ساتاتىن دۇكەندەر مەن ەلەكتروندى تەحنيكانىڭ سوڭعى تۇرلەرىن ساتىپ الا الاسىز. سيريالىق كەز كەلگەن جۇمىستان ايانبايدى جانە وتاندارىنا دەگەن قاتىناسى ەرەكشە. ءاربىر سيريالىق دىنىنە, ۇلتىنا, ساياسي ۇستانىمىنا قاراماستان, ەلدەرىنىڭ قىرعىننان تەزىرەك ارىلعانىن قالايدى جانە وتاندارىنىڭ ىدىراۋىنا تۇبەگەيلى قارسى. سول باعىتتا كۇرەستەرىن جالعاستىرۋعا دايىن. وسى ورايدا سيريانىڭ بۇۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلى باشار ءال-دجافاري سيريا بويىنشا وتكەن سوڭعى توتەنشە باسقوسۋدا, ءوز ەلىنىڭ تەرروريزمگە قارسى كۇرەسىن جالعاستىراتىنىن جانە باسقا ەلدەردىڭ سيريا حالقىنىڭ تراگەدياسىن وزدەرىنىڭ شەكسىز امبيتسيالارى ماقساتىندا پايدالانۋىن دوعارۋى كەرەكتىگىن باسا ايتتى. ءال-دجافاري سيريا ۇكىمەتىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس, سونداي-اق حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا ساي ءوز جەرلەرىنىڭ ۇلتاراقتاي بولىگىنەن باس تارتپايتىندىعىن مالىمدەدى. كەيبىر ەلدەردىڭ سيرياداعى گۋمانيتارلىق داعدارىستى قوزدىرىپ وتىرعاندىعىن قاتاڭ سىنعا الدى. قىسقاسى, سيريا بارلىق ادامزات ءۇشىن ۇلكەن ساباق بولۋدا, سودان دۇرىس ساباق العانىمىز ءجون. ءسالىم ءامىروۆ, ساياساتتانۋشى