تاريحشىلاردىڭ پايىمىنا سالساق, قاراوتكەلدىڭ بويى ساۋدا جولدارىنىڭ توعىساتىن تۇسى بولعاندىقتان, بىرنەشە عاسىر بۇرىن دا بۇل توڭىرەكتە جارمەڭكە قىز-قىز قايناپ جاتقان ەكەن. قاراوتكەل جارمەڭكەسىنىڭ داڭقى مەن داقپىرتى تۋرالى دەرەك كوپ. سول سياقتى, سوڭعى بىرنەشە جىلدان بەرى ەلوردا وبلىستاردان كەلەتىن ازىق-ت ۇلىك كەرۋەندەرىنىڭ ات باسىن تىرەيتىن جەرىنە اينالدى. اسىرەسە, جاز ورتاسىنان اۋىپ, كوكونىس پەن جەمىس-جيدەك ءپىسىپ, ءتورت ت ۇلىك مال ەت جيناعان ۋاقىتتا جارمەڭكەنىڭ بازارى قاينايدى. «قۋاتتى ءوڭىر – قۋاتتى قازاقستان» اكتسياسىنىڭ اياسىنداعى وبلىستاردىڭ استاناداعى كۇندەرى جارمەڭكەگە ودان سايىن جان ءبىتىرىپ, جاڭا دەم بەرگەنى بايقالادى.
بيىلعى جىلى باس قالادا اپتا سايىن جارمەڭكە ءوتىپ, ساۋدانىڭ كورىگى قىزاتىنىن ەلوردالىق تۇرعىندار جاقسى بىلەدى, اپتا سايىنعى ادەت بويىنشا, سەنبى-جەكسەنبى كۇندەرى «حان شاتىر» ساۋدا, ويىن-ساۋىق ورتالىعىن بەتكە الاتىندار كوپ. بۇل جولى باس قالادا ماڭعىستاۋ مەن اقتوبە وبلىستارى جارمەڭكەنى بىرلەسىپ وتكىزدى.
ەكى وبلىستىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋشى كاسىپكەرلەرى ەلورداعا 100 توننادان استام ەت پەن ەت ونىمدەرىن, 25 توننا بالىق, 100 توننادان استام كوكونىس, 24 توننا ءسۇت پەن ءسۇت ونىمدەرىن جەتكىزىپتى. باس-اياعى 400 توننادان اساتىن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى سورەگە ءتۇستى. اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ پەن استانا اكىمى اسەت يسەكەشەۆ جارمەڭكەگە وزدەرى دە كەلىپ, ساۋدا شاتىرلارىن شولىپ, باعالاردى كورىپ كەتتى.
مۇنايلى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ بەكىرەسىن, كەفال بالىعىن ساتىپ الۋ ءۇشىن ۇزىن-سونار كەزەكتە تۇرعانداردى كوردىك. سورپاسى بال تاتىعان بەكىرە باس قالادا كۇندە ساتىلا بەرمەيتىنى تۇسىنىكتى, ونىڭ ۇستىنە باعاسى دا كوڭىلگە قونىمدى. سوناۋ كاسپيدەن اۋلانىپ, ەسىلدىڭ بويىنا ءتىرى كۇيىندە جەتكىزىلگەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك.
– بەكىرە تۇقىمداس بالىقتىڭ كيلوسى استانا بازارلارىندا 6 000 تەڭگە تۇرادى. ءبىز 3500-دەن ساتىپ جاتىرمىز. كەفال استانادا 1200-1300 تەڭگە, ءبىزدىڭ جارمەڭكەدەن جۇرتشىلىق 1000 تەڭگەگە الىپ جاتىر, – دەيدى ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى بولات تۇياقوۆ.
جارمەڭكە الاڭىنىڭ قاق ورتاسىندا, اۋىتتە ءجۇزىپ جۇرگەن بەكىرەلەر قارعالى اۋدانىنداعى «ارداعىم» شارۋا قوجالىعىندا ءوسىرىلىپتى. بالىق شارۋاشىلىعىمەن شيرەك عاسىردان بەرى اينالىسىپ جاتقان «ارداعىم» 10 جىل بۇرىن بەكىرەنى قولعا الىپتى. وسى جولى ەلورداعا 750 كيلو ءسىبىر بەكىرەسىن الىپ كەلگەن, سەبەبى الىس جولعا شىدامدى تۇقىمى وسى ەكەن.
مۇزداتىلعان بەكىرەنىڭ كيلوسى 3500-دەن ەكەنىن ءبىز دە كورىپ-بىلدىك. ال ءتىرى كۇيىندە سۋعا سالىپ اكەلگەن بالىقتار قىمباتتاۋ, كيلوسى – 4 000 تەڭگەدەن.
– ءوزىمىز قىزىل بالىق ءۇشىن ادەيى ەرتەرەك كەلدىك. 2 بالىق الدىم, اقشاسى دا ءبىراز بولدى. بىراق باسقا جەرلەرمەن سالىستىرعاندا ارزانداۋ ەكەنى راس. بەكىرە كۇندە كەلىپ جاتقان جوق قوي, – دەيدى بولات امىرعالي ەسىمدى قالا تۇرعىنى. ءتۇس اۋماي جاتىپ جۇرت ءبىر جارىم توننا بالىقتى تۋ-تالاقاي ساتىپ الىپ كەتتى.
مايلى قيان ماڭعىستاۋ كومىرسۋتەگى سەكتورىنىڭ ارقاسىندا ەل بيۋدجەتىن ەسەلەپ جۇرگەن ءوڭىر ەكەنىن جالپاق جۇرت جاقسى بىلەدى. دەسەك تە, اگرارلىق سەكتور دا ءبىرشاما دامىپ كەلە جاتقانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. بۇل وڭىردەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ باسقا ايماقتاردان ەرەكشە جاقتارى بار. كەي اۋدانداردا ءتورت ت ۇلىك مال جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە جىلى قوراعا قامالمايدى ەكەن. بىراق تەرەڭنەن سۋ تارتاتىن قۇدىقتاردىڭ ماسەلەسىن شەشۋ دە وڭاي ەمەس. سوعان قاراماستان, اۋەل باستان كەلەلى تۇيە, ۇيىرلەپ جىلقى ۇستاعان اتالارىنىڭ جولىن قۋىپ, وسى ەكى مالدىڭ باسىن كوبەيتىپ جاتقان شارۋاشىلىق يەلەرى از ەمەس. وبلىستاعى 1 160 شارۋا قوجالىعىنىڭ ارقاسىندا مال دا, مال ونىمدەرى دە جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. كۇنى كەشە عانا ەلوردالىقتار اراسىندا ماڭعىستاۋدان كەلگەن بال تاتىعان شۇبات ەرەكشە سۇرانىسقا يە بولعانىن دا ايتا كەتەيىك.
جەر بەدەرى ءشول مەن شولەيتتەن تۇراتىن وڭىردە شارۋاشىلىقتىڭ قاي تۇرىنەن بولسىن ءونىم الۋ وڭايعا تۇسپەيتىنى تۇسىنىكتى. جايىلىم جەرلەردىڭ ازدىعى, سۋ تاپشىلىعى, تابيعاتتىڭ قۇبىلمالىلىعى, قاپىرىق ىستىق, ءونىمنىڭ تابيعي جاعدايلارعا تىكەلەي تاۋەلدى بولۋى اگرارلىق سالانى دامىتۋعا ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرەدى. سوعان قاراماستان, وبلىس حالقىن ءوز ءوڭىرىنىڭ ونىمىمەن قامتاماسىز ەتۋدە ءتيىستى قادامدار جاسالىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. سونىڭ ارقاسىندا ماڭعىستاۋلىقتار تۇتىناتىن ازىق ت ۇلىكتىڭ كەيبىر تۇرلەرىن, ماسەلەن, ەتتىڭ 39,1 پايىزىن, ءسۇتتىڭ 24,5 پايىزىن, جۇمىرتقانىڭ 20 پايىزدان استامىن جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر, فەرمەرلەر وندىرەدى. جەرگىلىكتى ءسۇت ونىمدەرىن شىعاراتىن كاسىپورىندار قاجەتتى شيكى ءسۇتتى رەسەيدەن, بەلورۋسيادان الدىرادى ەكەن. ال ەت وڭدەۋشى كاسىپورىندار ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن, تاياۋ جانە الىس شەتەلدەردەن ەت ساتىپ الادى. جىل ساناپ ءتورت ت ۇلىكتىڭ سانىن كوبەيتۋگە كوڭىل ءبولىپ جاتقان ءوڭىر بولاشاقتا قاجەتتى شيكىزاتتىڭ بارلىعىن ءوزى شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى بولات تۇياقوۆ ايتقانداي, اكىمدىك الداعى ۋاقىتتا ساپالى ءونىم شىعارۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىنداردى قولداۋ جۇمىستارىن ودان ءارى جالعاستىراتىن بولادى.
ازىق-ت ۇلىك جارمەڭكەسىنە وبلىستىڭ 12 اۋدانى مەن اقتوبە قالاسىنىڭ كاسىپكەرلەرى ات سالىسىپتى. اق تارىنىڭ اتاسى شىعاناق بەرسيەۆتى تۋدىرعان ءوڭىردىڭ اۋل شارۋاشىلىعى وركەندەپ كەلە جاتىر دەسەك, ارتىق ايتپايمىز. سورەدە سامساپ تۇرعان 120 ءتۇرلى ءونىمنىڭ باعاسى دا جەرگىلىكتى دۇكەن, بازارلارمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي ارزان كورىنەدى. ءوڭىردىڭ دەلەگاتسياسىن باستاپ كەلگەن وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ جارمەڭكەنىڭ نارقىن ءوزى شولىپ شىققانىن جوعارىدا ايتقانبىز. باعا اجەپتاۋىر تومەن. ماسەلەن, كارتوپ, پياز, ءسابىز, قىرىققابات سىندى كوكونىستەردىڭ كيلوسى 50 تەڭگە شامالى.
– وسى جارمەڭكە كەزىندە قىسقا كەرەكتى ازىق-ت ۇلىكتەرىمىزدى الىپ قالىپ جاتىرمىز. ىرعىز اۋدانىنىڭ ەتىنەن 100 كەلىدەي الدىم. جىلقىنىڭ ەتى 1200 تەڭگەدەن ەكەن, سيىر ەتى 1000 تەڭگەدەن, قوي ەتى دە قىمبات ەمەس – 950 تەڭگەدەن. ىرعىزدىڭ بالىعى جاقسى دەپ ەستيمىن, بىراق بۇل جولى بالىق المادىم, – دەيدى جارمەڭكەگە كەلگەن تۇرعىنداردىڭ ءبىرى بولات ساتىبالديەۆ.
جارمەڭكەگە «اي+» جشس, «مولوچنىە يستوري-ا», «اندي», «رامازان», «اقتوبە-نان», «ستەپنوە», «روكوس», «گابور», «يزەت گرين حاۋس», «اقتوبە جىلىجاي», «اگروفيرما كوكتەم», «پريگورودنىي» جانە «اقتوبە فۋدس» ءوز ونىمدەرىن ساتۋعا شىعارعان. قازان ايىنىڭ العاشقى جاۋىندى كۇنىنە قاراماي جارمەڭكەگە اعىلعان جۇرت ءوز كەرەگىن قالاعانىنشا ساتىپ الۋدا.
قىمىزدى قازاقتىڭ برەندىنە اينالدىرۋ كەرەك دەپ ۇراندايتىندار كوپ بولعانىمەن, ونى زاماناۋي ماركەتينگ تالاپتارىنا ساي وڭدەپ, شولمەككە قۇيىپ, سورەلەردە سامساتىپ قويۋ جاعى اقساپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. بۇل ورايدا, العا اۋدانىنىڭ قىمىزى اقتوبەنى بىلاي قويىپ, رەسپۋبليكاعا تانىلىپ كەلە جاتىر دەۋگە بولادى. «ابىلاي» شارۋا قوجالىعىنىڭ قىمىزدارى ءليترى 500 تەڭگەدەن ساۋدالانىپ جاتىر ەكەن. «ابىلاي» قىمىزى سياقتى, ءونىمدى ازىرلەۋدى دە, جارنامالاۋدى دا, ساتۋدى دا جاقسى ۇيلەستىرەتىن كاسىپورىندار كوبەيسە يگى!
بۇل وبلىستا اگرارلىق سەكتوردىڭ باسقا سالالارىنا قاراعاندا, مال شارۋاشىلىعى جاقسى دامىپ كەلە جاتىر دەۋگە بولادى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيسەنسەك, اگرارلىق سالاعا بولىنەتىن سۋبسيديانىڭ ءىرى بولىگى ءتورت ت ۇلىك مال سانىن كوبەيتۋگە, ءونىم كولەمىن ارتتىرۋعا ارنالادى ەكەن. وڭىردە ەت پەن ءسۇت وڭدەۋ تسەحتارى اشىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى دە كوپتەپ قۇرىلۋدا. بيىلعى جىلدىڭ 6 ايىندا عانا وبلىس بويىشا وسىنداي 41 كووپەراتيۆ قۇرىلعان ەكەن.
ايماقتا بيىل قولعا الىنعان تاعى ءبىر باستاما – «اۋىل ازاماتتارىن جۇمىسپەن قامتۋ» قاناتقاقتى جوباسى. وسى ماقساتقا 2,5 ميلليارد تەڭگە قاراجات بولىنگەن. العاشقى ناتيجە جامان ەمەس, 550 اۋىل تۇرعىنى قاراجات الىپ, 1,3 ميلليارد تەڭگەگە شاعىن فەرمالار بوي كوتەرە باستاعان.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرلىق تويىنىڭ قارساڭىندا استانالىقتارعا ازىق-ت ۇلىك كەرۋەنىن اتتاندىرىپ, ءتۇرلى جەڭسىك اسپەن ەلوردالىقتاردىڭ كوڭىل-كۇيىن كوتەرىپ جۇرگەن وبلىستاردىڭ جارمەڭكەلەرى 6 قاراشاعا دەيىن جالعاسىن تابۋعا ءتيىس.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
