ال بولاشاقتا مۇنداي جاعداي قازاقستاندا دا ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ جەرى ۇشان-تەڭىز كەڭ, ال حالقى از, بار بولعانى 18 ميلليونعا تاياۋ عانا. بىرقاتار ەلدە مۇنداي حالىق ءبىر قالاعا نەمەسە ءبىر-ەكى وبلىسقا عانا ورنالاسادى. ال سوندا قازاقستاننىڭ وزگە وڭىرلەرىنە كىم يە بولادى؟ شەكارانى سىم تەمىرمەن قورشاپ, ەشكىمدى كىرگىزبەي وتىراتىن باياعى زامان كەلمەسكە كەتكەن; كەرىسىنشە, ءبىز قازىر قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىنەن نەشە ءتۇرلى جول سالىپ, ەسىكتى بارىنشا اشىپ قويدىق. بۇل – ارينە, بۇگىنگى زامان تالابى. دەگەنمەن, مۇنداي جاعداي كۇندەردىڭ كۇنى نەگە اپارىپ سوعادى, ونى تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. وكىنىشكە قاراي, بىزدە وسى ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن جان-جاقتى تالداپ, وي جۇگىرتۋ جەتىسپەيدى. ءتىپتى, حالىق سانىنىڭ ءوسۋى نەگە تىم باياۋ دەگەن ماسەلە دە كوبىنە نازاردان تىس قالادى. مىسالى, وزىمىزبەن كورشى وزبەكستان حالقى 1991 جىلى 21 ميلليونعا جۋىق بولسا, قازىر 32 ميلليونعا جەتكەن. ياعني, ولاردىڭ حالقى 25 جىلدا 11 ميلليون ادامعا وسكەن. ال وسى كەزەڭدە قازاقستان حالقى 17 ميلليوننان 18 ميلليونعا يەك ارتتى. ياعني, جيىرما بەس جىلدا 1 ميلليونعا عانا كوبەيگەن. دەمەك, ورالماندار قۇراعان ەتنوستىق كوشى-قون بولماعاندا, قازاقستان حالقىنىڭ سانى ونشا وسپەۋى مۇمكىن ەدى. بۇعان قازىرگى كەزدەگى سولتۇستىكتەگى ءتورت وبلىستىڭ دەموگرافيالىق جاعدايى ايقىن دالەل. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, بۇگىنگى تاڭدا پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىن قوسىپ ەسەپتەگەندە, ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ سانى جىلىنا ورتا ەسەپپەن 20 مىڭ ادامعا ازايۋدا. بۇل جونىندە ءسوز بولسا, كوشى-قونعا جاۋاپتى مەكەمەلەر ماسەلەنى ىشكى كوشپەن رەتتەيمىز دەگەن ءۋاج ايتادى. ال زەرتتەپ بايقاساق, بۇل ءتورت وبلىسقا ىشكى كوشپەن قونىس اۋداراتىنداردىڭ بيىلعا جالپى سانى 463 وتباسى ەكەن. بۇل – ءارى كەتكەندە 2 مىڭ عانا ادام. ال سوندا كەتىپ جاتقان 20 مىڭ ادامنىڭ 18 مىڭىنىڭ ورنىن قالاي تولتىرامىز؟ بۇل ماسەلە ازىرشە بەلگىسىز. ال بۇعان جاۋاپ ىزدەگەندە, ەڭ الدىمەن, سىرتتاعى اعايىنداردىڭ اتاجۇرتقا كەلۋىن مۇمكىن بولعانشا كوبەيتۋ كەرەك ەكەندىگى انىق بايقالادى. بۇل رەتتە ماقتانۋعا تۇراتىن جاقسى جەتىستىكتەرىمىز دە بار. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان باستاپ الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى قانداستارىمىزبەن بايلانىس ورناتىپ, ولاردىڭ اتاجۇرتقا ورالۋىنا كەڭ جول اشتىق. بۇل ماسەلەگە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايرىقشا كوڭىل ءبولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە اتامەكەنگە 1 ملن.-عا جۋىق قانداسىمىز ورالىپ, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني-رۋحاني دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسۋدا. ايتسە دە, سوڭعى كەزدە ەتنوستىق كوشى-قوندا ءبىراز قيىندىقتار تۋىنداپ, ورالماندار بارىنشا ازايدى. مۇنىڭ سەبەبى, ەڭ الدىمەن, شەتەلدىك قازاقتاردىڭ قازاقستانعا كەلىپ تۇراقتى تۇرۋى مەن ازاماتتىق الۋىنا بايلانىستى سوڭعى ۋاقىتتا قولدانىسقا ەنگىزىلگەن ءتۇرلى كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتارعا بايلانىستى. كەيدە شەتەلدەن كەلگەندەردىڭ بارىنە كۇدىكپەن قارايتىن كوزقاراستىڭ بار ەكەندىگىن جاسىرۋعا بولمايدى. ارينە, بۇگىنگى تاڭدا بارلىق ەلدە ءىرىلى-ۇساقتى قىلمىستاردان باستاپ, اسا قاتىگەز تەررورلىق ارەكەتتەردىڭ كوپشىلىگىن سىرتتان كەلگەن ميگرانتتار جاسايدى دەگەن اڭگىمەنىڭ بار ەكەنى راس. بىراق مۇنداي كۇدىكتىڭ ەتنوستىق ميگرانتتارعا ەشقانداي قاتىسى بولماۋعا ءتيىس. مىسالى, جوعارىدا ايتىلعان 1 ملن-عا جۋىق ەتنوستىق قازاقتاردىڭ اراسىندا قازاقستانعا كەلگەننەن كەيىن اۋىر قىلمىس تۇگىلى, جەڭىل-جەلپى ءتارتىپ بۇزۋشىلىق جاساعانداردىڭ ءوزى وتە از. اتاپ ايتساق, بىزدەگى كىسى ءولتىرۋ, بانك توناۋ, تۋعان بالاسىن دالاعا لاقتىرىپ كەتۋ, اقشا جەپ شەتەلگە قاشۋ, قىزمەتىن پايدالانىپ ءىرى كولەمدە پارا الۋ, ءدىننىڭ تەرىس جولىنا ءتۇسىپ تەرروريست بولۋ سياقتى اۋىر قىلمىس جاسايتىنداردىڭ اراسىندا ورالماندار جوق. جانە ءبىر ماسەلەنى ايتا كەتكەن ءجون. كەز كەلگەن ەل ءوز شەكاراسىنداعى حالىقتىڭ بارىنشا تىعىز ورنالاسۋىنا ايرىقشا كوڭىل بولەدى. مىسالى, قىتاي سوڭعى ۋاقىتتا قازاقستانمەن شەكارالاس ايماقتارىنداعى تۇرعىندارىنىڭ سانىن ىشكى ولكەلەردەن كوشىرىپ اكەلۋ ارقىلى بارىنشا كوبەيتتى. ال بۇل كەزەڭدە ءبىزدىڭ وسى شەكارالاس اۋداندارداعى حالىقتىڭ سانى كوبەيمەك تۇگىلى, الدەقايدا ازايدى. نەگە بۇلاي؟ بۇل ماسەلەگە دە ءتيىستى ورىندار ارقاشان ايرىقشا نازار اۋدارۋى قاجەت. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل وڭىرلەردەگى تۇرعىندار سانىن بولاشاقتا ەتنوستىق كوشتىڭ ەسەبىنەن كوبەيتۋگە ابدەن بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەتنوستىق كوشى-قوننىڭ ەل قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي قاتىسى بار ماڭىزدى ماسەلە ەكەندىگىن دۇرىس ءتۇسىنىپ, ونى مۇمكىن بولعانشا بارىنشا كوبەيتۋدى ناقتى قولعا الاتىن ۋاقىت جەتتى.
ءسۇلتانالى بالعاباەۆ,
دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
