ءبىلىم جۇيەسىنىڭ جانى دا, جۇرەگى دە, تىرەگى دە – ۇستاز.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ
قازىرگى قوعامداعى ۇستازدار مارتەبەسى تۋرالى ءسوز قوزعار الدىندا, قازاقتىڭ حاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ: «ۇستازدىق – ۇلى قۇرمەت. سەبەبى, ۇرپاقتاردى ۇستاز تاربيەلەيدى. بولاشاقتىڭ باسشىسىن دا, داناسىن دا, عالىمىن دا, ەڭبەكقور ەگىنشىسىن دە, كەنشىسىن دە ۇستاز وسىرەدى. ومىرگە ۇرپاق بەرگەن انالاردى قانداي ارداقتاساق, سول ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن ۇستازداردى دا سونداي ارداقتاۋعا مىندەتتىمىز», – دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. ۇستازدىڭ قادىرى, مۇعالىمنىڭ مارتەبەسى تۋرالى ماعجان جۇماباەۆتىڭ: «التى الاشتىڭ باسى قوسىلسا توردەگى ورىن مۇعالىمدىكى» – دەۋى تەگىن بولماسا كەرەك.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا ۇلتتىق ءبىلىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدا, ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا جاڭا ستاندارتتار ەنگىزۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرمالاردى بەلگىلەپ بەردى. وسى ورايدا, ۇرپاق تاربيەسىمەن تىكەلەي بەتپە-بەت كەلەتىن ۇستازدار جايلى, ولاردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى, قوعامداعى مارتەبەلەرىنە قاتىستى كەيبىر پروبلەمالاردى العا تارتپاق نيەتتەمىز.
كاسىپوداق ورگاندارى مەن وعان مۇشە ۇيىمداردىڭ العا قويىپ وتىرعان ەڭ باستى ماقساتى – كاسىپوداق مۇشەلەرىنىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ بولىپ تابىلعاندىقتان, ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىنىڭ ناقتى كورىنىسىن جەتكىزۋدە ءبىرسىپىرا جۇمىستار اتقارىلدى. ال بۇل دەگەنىمىز, قوعامداعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ نەگىزگى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى. وسى ۋاقىتقا دەيىن كاسىپوداق جۇمىسى ءتۇرلى ۇلكەن سىناقتى تاجىريبەدەن ءوتىپ, بۇگىنگى كۇنى ساليقالى دا سالماقتى, بەرەكەلى دە بەدەلدى قوعامدىق ۇيىمعا اينالدى. بيلىك پەن قوعامنىڭ ءوزارا ۋاعدالاستىق ۇيلەسىمى الەۋمەتتىك ارىپتەستىك اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن سالالىق كاسىپوداق اراسىندا بايىپتى ءوزارا ىقتىماقتاستىق ورىن الدى. ەكىجاقتى قول قويىلعان 2015-2017 جىلدارعا ارنالعان سالالىق كەلىسىمشارتى دا ۇستازداردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋدە وڭتايلى سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز.
ەلدەگى ەكونوميكالىق-قارجى داعدارىسىنا قاراماستان, 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىلارى 29 پايىزعا ارتۋى, جىل سايىن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازالارىنىڭ نىعايتىلۋى, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ جاڭا زاماناۋي تەحنولوگيامەن جابدىقتالۋى, جاس ماماندارعا جاسالعان «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋى سىندى ناتيجەلى جۇمىستاردىڭ ءبارى مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن ءىرى قولداۋ. دەگەنمەن, اتقارىلىپ جاتقان قىرۋار جۇمىستارعا قاراماستان, قوعامداعى ۇستازداردىڭ مارتەبەسى ءالى دە تومەن. بۇعان ۇستازدارعا قاتىستى كەيبىر شەشىلمەگەن ماسەلەلەردىڭ تۇيتكىلدەرى سەبەپ بولىپ وتىر. مىسالى, ەلىمىزدە ۇستازدىڭ ەڭبەكاقىسى قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا جالاقىسىمەن سالىستىرعاندا نەبارى 75 پايىزدى قۇرايدى. ءارينە, قازىرگى تاڭداعى داعدارىس جاعدايىندا مەملەكەتتەن بىلىمگە, سونىڭ ىشىندە پەداگوگتار ءۇشىن قوسىمشا جاعدايلار مەن كەپىلدىكتەر جاساۋعا شىعىن كولەمىن كوبەيتۋدى تالاپ ەتۋگە قولايلى ۋاقىت ەمەس ەكەندىگى تۇسىنىكتى. الايدا, ءبىز ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ەڭبەك تالاپتارى مەن جۇكتەمەلەرىنىڭ ارتۋىنا وراي, جالاقىنى ادىلەتتى تۇردە كوبەيتۋ قاجەت دەپ ويلايمىز. ەڭبەككە اقى تولەۋدىڭ بىرىڭعايلانعان جۇيەسىنىڭ بىرنەشە كەمشىلىگى بار, سونىڭ ءبىرى – پەداگوگيكالىق ەڭبەكتىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرەتىن سالالىق ءتاسىلدىڭ بولماۋى. مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن قازىنالىق كاسىپورىندار قىزمەتكەرلەرىنە ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ قولدانىستاعى بىرىڭعايلانعان جۇيەسىن الىپ تاستاۋ تۋرالى نەگە ويلانباسقا؟ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن سالالىق ەرەكشەلىكتى ەسكەرىپ, شتاتتىق-لاۋازىمدىق تاسىلدەردى كوزدەيتىن ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ سالالىق جۇيەسىن ازىرلەپ جانە ونى ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداۋدا. جالاقىنىڭ مولشەرى ەڭبەكتىڭ سانى مەن ساپاسىنا ءتىكەلەي تاۋەلدى بولۋى ءتيىس. جالاقىنى ديففەرەنتسيالاۋ قاجەت. پەداگوگ قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەگىن ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋعا ءمۇمكىندىك جاساۋ ماقساتىندا ماتەريالدىق كوتەرمەلەۋدىڭ جەكە قورىن قاراستىرعان ءجون.
الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر دەرەكتەرى بويىنشا پەداگوگتاردىڭ تەك 60 پايىزىندا عانا جەكە باسپانا بار. الەمنىڭ ەكونوميكالىق دامىعان ەلدەرىندە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءال-اۋقاتى جاعىنان ورتاشا توپقا جاتسا, قازاقستاندىق پەداگوگتار تۋرالى ولاي دەۋگە ءالى ەرتە. سالالىق كاسىپوداق اتالعان ماسەلەلەردى ءوز نازارىنان تىس قالدىرعان ەمەس جانە بۇعان قاتىستى سۇراقتاردى ۇكىمەت, پارلامەنت پەن سالالىق مينيسترلىك الدىندا بىرنەشە رەت كوتەردى. سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇقىقتىق قورعالۋىن كۇشەيتۋ جونىندە پەداگوگيكالىق كاسىپتىڭ ابىرويىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستار دا ايتىلىپ كەلەدى.
جىل سايىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن مەملەكەتتىك تاپسىرىس رەتىندە پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا ميللياردتاعان قاراجات بولىنەدى. 2015-2016 وقۋ جىلىندا جالپى سانى 32 168 گرانتتىڭ 3 689-ى پەداگوگيكالىق ماماندىققا بەرىلسە, بيىلعى 2016-2017 وقۋ جىلىنا بولىنگەن 31 700 گرانتتىڭ 5000-ءى اتالعان ماماندىقتارعا تيەسىلى بولدى. سوڭعى زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ديپلوم العان جاس پەداگوگتاردىڭ سانى ەلىمىزدە جەتكىلىكتى. دەگەنمەن, ولاردىڭ كوپشىلىگى وزدەرىنىڭ ماماندىقتارى بويىنشا قىزمەت اتقارۋعا تالپىنا قويمايدى. ويتكەنى, جاس ۇستازداردىڭ جالاقىسى نەبارى 50 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. مۇنداي تومەن جالاقىعا جاستاردىڭ بارعىسى كەلمەيتىنى بەلگىلى. سونداي-اق, پەداگوگ قىزمەتىندەگى گەندەرلىك سايكەسسىزدىكتىڭ رەتتەلمەۋى دە ءوز ىقپالىن تيگىزۋدە. ەلىمىزدە مۇعالىمدىك قىزمەتتى اتقاراتىنداردىڭ 86 پايىزىن ايەلدەر قۇرايدى. كۇرمەۋى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ قاتارىنا ۇستازداردىڭ قارتايۋ ءۇردىسىن دە قوسۋ كەرەك. تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك رەسپۋبليكا بويىنشا مۇعالىمدەردىڭ سانى 340 مىڭنان استام ەكەن. ال ونىڭ ىشىندەگى 8000-عا جۋىعى زەينەتكەرلەر كورىنەدى. 40 مىڭنان استامى زەينەت جاسى الدىنداعى ۇستازدار بولسا, جاستاردىڭ ۇلەسى نەبارى ۇشتەن ءبىر بولىگىن قۇرايدى.
ۇستازدار قاۋىمى كاسىبي شەبەرلىكتەرىن شىڭداۋ ماقساتىندا ءار 5 جىل سايىن بىلىكتىلىكتەرىن جەتىلدىرۋ كۋرستارىنان وتەدى. الايدا, بۇگىنگى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋ ۇردىسىنەن قالىس قالماۋ ءۇشىن 5 جىلدىق مەرزىمدى 2-3 جىلدىق مەرزىمگە قىسقارتقان ءجون دەپ سانايمىز. مۇعالىم كاسىبي تۇرعىدان وزدەرىن ۇدايى جەتىلدىرىپ وتىرۋى ءتيىس. پەداگوگ كادرلاردى ساپالى دايارلاۋ ماسەلەلەرىنە دە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدىڭ ماڭىزى زور. كوپ جاعدايدا مۇعالىمدەر ءبىلىم جەتىلدىرۋ ىسىندە وقۋ ۇردىسىنە كەرەك قۇرال-جابدىقتاردى, وقۋ-ادىستەمەلىك ادەبيەتتەردى, عىلىمي-پەداگوگيكالىق شىعارىلىمداردى جەكە قاراجاتتارىنا ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. وسىنداي شىعىنداردى وتەۋگە مەملەكەت تاراپىنان كومپەنساتسيا تاعايىندالسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
پەداگوگتاردى تولعاندىراتىن ماسەلەلەردىڭ تاعى ءبىرى – ۇستازدار جىل سايىن دەمالىسقا شىعاتىن كەزدە جالاقىسىنىڭ ءبىر ايلىق كورسەتكىشى مولشەرىندە تاعايىندالاتىن ەمدىك جاردەماقىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. ەلدەگى بارلىق شيپاجايلارمەن جەڭىلدەتىلگەن باعا ساياساتىن ۇسىنۋ باعىتىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋمەن قاتار, سالالىق كاسىپوداق ۇيىمى ءوز تاراپىنان قولداۋ كورسەتىپ, كاسىپوداق بيۋدجەتىنەن مۇعالىمدەردىڭ ساۋىقتىرۋىنا بەلگىلى دەڭگەيدە كومەك كورسەتىپ كەلەدى. مۇنداي كومەكپەن رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق مۇعالىمدەرىن قامتاماسىز ەتۋگە كاسىپوداق قاۋقارسىز. وسىمەن قوسا, اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس جاسايتىن ۇستازدارعا وتىن الۋ شىعىندارى بويىنشا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارىمەن ماتەريالدىق وتەماقى ءبولۋ مۇمكىندىگى زاڭ اياسىندا انىقتالعان. بىراق بۇل كومەكتىڭ ەڭ از شەگى انىقتالماعان. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك ورگانداردا بۇل الەۋمەتتىك كەپىلدىكتى الىپ تاستاۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتقانى پەداگوگتاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا قيىندىق تۋدىراتىنى ءسوزسىز.
جوعارىدا اتالىپ كەتكەن تۇيىندەر وڭتايلى شەشىلمەيتىن بولسا, ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ قوعامداعى مارتەبەسىنىڭ كوتەرىلىپ, ءبىلىم ساپاسى كوڭىل كونشىتەتىندەي دەڭگەيگە جەتۋى ەكىتالاي. بۇل ماسەلەلەرگە ۇكىمەت, كاسىپوداق, جەرگىلىكتى اكىمشىلىك بولىپ, ءتىپتى قوعام بولىپ بىرگە ات سالىسساق, ۇستازدار بار ىنتا-جىگەرىمەن بالا وقىتۋعا قۇلشىنار ەدى.
ءيا, ۇستازعا ءتان قاسيەتتىڭ بارلىعى ولاردىڭ بويىنان تابىلىپ تۇرسا, ەشكىم وعان نەگىزسىز ءمىن تاعا المايتىنى دا انىق. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە ۇستازدا ۇقىپتى, بىلىكتى, جان-جاقتى زامان ازاماتى بولۋى ءتيىس. مۇعالىمنىڭ ەڭ نەگىزگى ميسسياسى – وقۋشىنىڭ ءوز-ءوزىن تانۋعا, دامىتۋعا ءاردايىم ىقپال جاساۋ. ۇل-قىزدىڭ قوعامعا, ءوز وتانىنا قىزمەت ەتۋىن ساناسىنا ءسىڭىرۋ بولىپ تابىلادى. پەداگوگيكالىق جاڭاشىل ءۇردىس پەن يدەيالار قازاقستاندىق مەكتەپتەردىڭ تىنىسىن اشىپ, زەردەسىن ۇشتايدى. شىعىس عۇلاماسى «ورتاشا مۇعالىم ايتىپ بەرەدى, جاقسى مۇعالىم تۇسىندىرەدى, ۇزدىك مۇعالىم كورسەتەدى, ۇلى مۇعالىم قاناتتاندىرادى, شابىتتاندىرادى» دەيدى. ەندەشە, ەلىمىزدە بىلىمگە نەگىزدەلگەن يننوۆاتسيالىق-ەكونوميكالىق جەتىستىكتەردى ەلدىڭ دامۋ ستراتەگياسىمەن ساباقتاستىراتىن, ءارى ونى جۇزەگە اسىرۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوساتىن ۇستازداردى كاسىبي مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, مەرەيلى ەڭبەكتەرىنە ساتتىلىك تىلەيمىز.
مايرا امانتاەۆا,
«قازاقستان سالالىق ءبىلىم جانە عىلىم قىزمەتكەرلەرى كاسىپوداعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ورىنباي بالمۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
