قازانداعى ايتۋلى سول كۇن
باتىرلار باس قوسقاندا...
تۇڭعىش قازاق عارىشكەرىنىڭ مەرەيتويىنا 16 باتىر كەلگەن ەدى
باتىر ءۇيىنىڭ اۋلاسىندا تىگىلگەن اتشاپتىرىم اقشاڭقان شاتىردىڭ باس ۇستەلىندە قاتار وتىرعان قازاقتىڭ ءۇش عارىشكەرىنىڭ كەلىسكەن كەلبەتى كوڭىلگە سوندايلىق ءسۇيسىنىس ۇيالاتقانى تۋرالى ايتپاسقا بولماس, ءسىرا! ءدۇيىم جۇرت ريزا. باتىرلاردىڭ دا جۇزدەرى جارقىن. قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باتىرى, عارىش كوگى رەكوردشىلارىنىڭ ءبىرى, عارىشكەر-زەرتتەۋشى تالعات امانگەلدى ۇلى مۇساباەۆ اعامىز كورگەن بەتتە العا ۇمسىنىپ: – «باۋىردىڭ تويى – بۇكىل حالىقتىڭ تويى» دەگەن وسى, – دەدى ماسايراپ. باتىر اعامىز وسىلايشا ءبىر اۋىز ءتۇيىندى سوزبەن ءوتىپ جاتقان توقتار اۋباكىروۆ مەرەيتويىنىڭ بولمىس-شىرايىن اشتى. 1991 جىلى تالعات مۇساباەۆ توقتار اۋباكىروۆتىڭ ەكيپاجىنا قوسالقى عارىشكەر بولىپ, اعاسىنا «ءسات ساپار!» تىلەگەن ەدى. كەيىننەن عارىش كوگىنە ءوزى ءۇش رەت كوتەرىلىپ, قازاقستاننىڭ مەرەيىن ءوسىردى. ودان كەيىن كۇنى كەشە ايدىن ايىمبەتوۆ ۇشتى. ءۇش عارىشكەر, قازاقتىڭ ءۇش تۇلعاسى! دەپۋتاتتار, ۇكىمەت مۇشەلەرى, ءارىپتەستەر مەن كاسىپكەرلەر, تۋىسقاندار توقتار باتىرعا دەگەن شىنايى پەيىلى مەن اق تىلەكتەر تاسقىنىن اعىتتى. وسى ارادا الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەن سىيلى قوناقتاردىڭ اتىن اتاساق ارتىق بولماس. ولار – توي يەسى توقتار وڭعارباي ۇلىنىڭ ارىپتەستەرى – 90 جاستاعى سىناقشى-ۇشقىش, الەمدىك اۆياتسيا تاريحىندا 6 رەت رەكورد جاڭارتقان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, جەر شارىنىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى يۋري گاگاريننىڭ دوسى ءارى اقىلشىسى گەورگي كونستانتينوۆيچ موسولوۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تۇڭعىش باتىرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, عارىشكەر-سىناقشى سەرگەي كونستانتينوۆيچ كريكاليوۆ, توقتار اۋباكىروۆپەن عارىش ساپارىندا بىرگە بولعان اۆستريانىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى فرانتس ارتۋر فيبيوك, ارىپتەس-كومانديرى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى الەكساندر الەكساندروۆيچ ۆولكوۆ, عارىشكەرلەر دايارلاۋ ورتالىعىنداعى (ماسكەۋ) عارىشكەرلەر توبىنىڭ كومانديرى, رەسەي باتىرى ۆالەري گريگورەۆيچ كورزۋن. اتى-جوندەرى اۆياتسيا مەن عارىش سالاسىندا اسا تانىمال ازاماتتاردىڭ لەگى وسىلايشا تىزبەكتەلىپ كەتە بەرەدى. اقشاتىردىڭ استىندا بۇدان باسقا دا ەسىمدەرى الەمگە ءماشھۇر ءبىر توپ عارىشكەرلەر مەن رەسەيلىك باتىر-سىناقشى ۇشقىشتار, عالىمدار وتىردى. ولاردىڭ دەنى توقتار تويىنا وتباسىنداعى جان سەرىكتەرىن ەرتىپ كەلىپتى. كەۋدەلەرىنە «التىن جۇلدىز» تاققان ازاماتتاردىڭ لەگى باتىر تويىنىڭ تانىمدىق, عالامدىق, ءتىپتى ساياسي سيپاتىن ەسەلەپ ارتتىرىپ جىبەرگەندەي! بۇل كۇن –اسىرەلەپ ايتقاندا «اسپاننان التىن جۇلدىز جاۋعانداي كۇن بولدى» دەسەك قاتەلەسپەسپىز. باتىردىڭ تويىنا قازاقستاننان تىس ەلدەن ون التى باتىر كەلگەن ەكەن! اتى اڭىزعا اينالعان كوك قىراندارىمەن جەكە-جەكە سۇحباتتاسۋدىڭ مۇمكىندىگى سالتانات حاتتاماسىنا ساي ۇيلەستىرىلىپ, سوندايلىق شەكتەۋلى بولاتىنى دا راس. سوعان قاراماستان ورايى كەلگەن كەزدە اسا تانىمال ەكى ماسكەۋلىك قوناقپەن سۇحباتتاسىپ ۇلگەردىك. داستارقان باسىندا وتىرعان كۇيدە شەشىلە سويلەگەن, وتكەن مامىر ايىندا عانا ماسكەۋدە 90 جاسىن تويلاعان گەورگي موسولوۆ اقساقالدىڭ سوزىنە قۇلاق ءتۇرىپ كورەيىك: – مەنەن كوبىنە جۋرناليستەر «ءسىزدىڭ دوسىڭىز گاگارين قانداي ادام ەدى؟» دەپ سۇرايدى. ونداي سۇراققا مەن ىلعي دا «ول دا ادام, ءبارىمىز سەكىلدى ەكى كوزى, ەكى قۇلاعى بار ەدى» دەپ ازىلدەپ جاۋاپ قايتارامىن. الايدا, ونىڭ ومىردەن ءوتۋىنىڭ ءوزى الەمدىك ماڭىزى بار ءبىرىنشى جاساعان ەرلىگىنە پارا-پار ەكەنىن قايتالاۋدان جالىققان ەمەسپىن. ويتكەنى, جاڭا ۇشاقتى امان ساقتايمىن دەپ پلانەتانىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى يۋري نيكولاەۆيچ بەيبىت كۇندە قاپىلىستا كوز جۇمدى. جاڭا ۇشاقتى ءبىز قايتادان جاسايتىن دا ەدىك قوي, ال گاگاريندى ەندى قايدان تابامىز, وكىنىشتىسى سول. مەنىڭ ارىپتەسىم ءارى اتاعى زور دوسىم توقتار ونعارباي ۇلى اۋباكىروۆ تە ءدال سونداي باتىل جان. اۆياتسيالىق سىناق ۇستىندە ومىرىنە توتەنشە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىنا قاراماستان توقتار قانشاما ۇشاقتى اپاتقا ۇرىندىرماي امان ساقتاپ قالدى. ءسىز بىلەسىز بە؟ بۇگىنگى توي ۇستىندە وسى جايتتار تۋرالى اڭگىمەلەدىم, ءالى دە تالاي رەت قايتالاپ اڭگىمەلەگىم كەلەدى. ايتپاقشى, مەنىڭ استانا قالاسىنا دەگەن ەرەكشە تاڭدانىسىم تۋرالى مىندەتتى تۇردە جازىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز! عاجاپ! ءبىر سوزبەن جەتكىزە المايمىن, شىن ءسوزىم, مۇنداي ەرەكشە قالانى وسىنشا جاسقا كەلگەنشە ومىرىمدە كورگەن ەمەسپىن. مۇنداي قالا تۇرعىزعان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا مىڭ العىس! گاگارين, توقتار, استانا تۋرالى, ارينە, استانانىڭ اۆتورى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى اتاعى جەر جارعان اقساقال سىناقشى-ۇشقىشتىڭ ءتۇيىپ ايتقان تۇجىرىمى ءۇشىن ءىلتيپات تانىتىپ, العىسىمىزدى بىلدىردىك. كەزىندە توقتار اۋباكىروۆتىڭ ءىزىن باسقان ارىپتەسى, بۇگىنگى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باتىرى, رەسەيدىڭ ەڭبەگى سىڭگەن سىناقشى-ۇشقىشى اناتولي نيكولاەۆيچ كۆوچۋر دا سۇحباتقا قىزىنا ارالاسىپ, قىزىقتى اڭگىمە باستادى. – زامانىمىزدىڭ بىرەگەي ءارى ءسوز جوق ۇلى سىناقشى-ۇشقىشى, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار وڭعارباي ۇلىمەن مەن ا.ي.ميكويان اتىنداعى اۆياتسيالىق كونسترۋكتورلىق بيۋرودا بىرگە كىزمەت ەتتىم, – دەدى رەسەي باتىرى. – مەن ول كەزدە الدەقايدا جاس ەدىم. بىزدەر تاجىريبەلى كوشباسشىمىز – كسرو-نىڭ ەڭبەگى سىڭگەن سىناقشى-ۇشقىشى توقتار وڭعارباي ۇلىنا ەلىكتەي ءجۇرىپ, ونىڭ ۇستاز رەتىندەگى ايتقان اقىل-كەڭەستەرىنە, ۇيرەتكەن ءتالىم-تاربيەسىنە ءتانتى بولدىق. ءوزىنىڭ سىناقشىلىق عۇمىرىندا ولىممەن سان رەت بەتپە-بەت كەلسە دە جالت بەرمەگەن, جەڭىلمەگەن جۇرەكتى اعا-دوسىمنىڭ بويىندا الاپات تاسقىندى كۇش-جىگەرمەن قاتار, الدەقانداي ءبىر فيلوسوفيالىق تىلسىم كۇشتىڭ, تەرەڭ وي يىرىمدەرىنىڭ بارىن بايقايتىنمىن. مەنىڭشە, ونداي سيرەك تە ايرىقشا قاسيەت وعان تۋعان اتا-اناسىنان, ءوزى تۋعان حالقىنان دارىعان. قازاق جەرىندە, دارحان دالامىزدا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي سيپاتتاعى تالاي-تالاي شادىمان توي-دۋمان بولعان دا شىعار! بىراق, مۇنداي توي بولعانىمەن التىن جۇلدىزدارىن سىڭعىرلاتىپ توپتارىن جازباي جارقىلداپ جۇرگەن 16 باتىر – كوك قىراندارى ونداي تويعا كەلمەگەنى انىق-اۋ!.. قازاق باتىرىنا جاسالعان قۇرمەت سول باتىردى تۋعان حالىقتىڭ مارتەبەسىن اسپانعا اۋەلەتىپ, كوككە كوتەردى. ويتكەنى, ول حالقى قاۋمالاعان, ۇلتى ۇلىقتاعان قىران-قازاقتىڭ تويى ەدى!.. استانانىڭ تۇبىندەگى «ءۇش ايۋ» ەلدى مەكەنى ايماعىندا كەلەم دەۋشىلەرگە ەسىگى اشىق بولعان باتىردىڭ سول كۇنگى تويىنىڭ دۋ-دۋمانى, سامساعان التىن جۇلدىزداردىڭ سىڭعىرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن باسىلماي قۇلاققا ۇرىپ تۇر... تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان» استانا
