ادەمىلىك ادەپتە ەمەس پە ەدى؟

اتاعى الىسقا كەتكەن ءبىر جازۋشى اعامىزدىڭ باز-بازىندا, رەتتى جەرىندە ايتىپ قالاتىن ءبىر وداعاي اڭگىمەسى بار. «كوبىنە ءوز-وزىممەن, ۇندەمەي جۇرەتىنىمە, الدەبىرەۋلەردىڭ شامعا تيەتىن قىلىعىنا ءتيىستى جاۋاپ قاتا قويمايتىنىما, ەشكىمگە داۋىس كوتەرىپ سويلەمەيتىنىمە قاراپ ءبىراز جۇرت مەنى جۋاس دەپ ويلايتىن كورىنەدى. جوق, اعايىن, مەن جۋاس ەمەسپىن, مەن – مادەنيەتتىمىن», دەيدى ول كىسى. شىنىندا دا ەشكىمگە دورەكىلىك تانىتپايتىن, قىلداي قياناتى جوق, الىس-جاقىننىڭ الا ءجىبىن اتتامايتىن العاۋسىز ادامدارعا جۋاس, مومىن ەكەن دەپ ەن تاعىپ ايدارلاپ, اعاش اتقا مىنگىزىپ وتىراتىنىمىز وتىرىك پە؟ ءسىرا, ءداپ قازىر ارامىزدا ونداي قوي اۋزىنان ءشوپ المايتىن سىپايىلار سيرەك كەزدەسەتىن سىڭايلى. ونىڭ ەسەسىنە قاي-قاي مەكەمەدە, ساۋدا ءھام قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىندا بولسىن, ءتىپتى كوشەدە دە قاپتاپ كەتكەن دوكىر-دورەكىلىكتەن, تۇرپايىلىقتان اياق الىپ جۇرە المايسىز. مۇنىڭ ءوزى مىنا زاماندا ادامنىڭ, اسىرەسە قالت-قۇلت ەتىپ جان باعىپ جۇرگەن قاراپايىمداردىڭ, قورعانسىز قارتتاردىڭ جۇرەگىنە جۇك تۇسىرەرىن دالەلدەپ جاتۋ ارتىق. قازاقتا «تانىماسىن – سىيلاماس» دەگەن ءبىر ماتەل بار. اتادان قالعان قاعيدا دەپ وسىعان  سۇيەنە مە, ءبىر شارۋانى بىتىرە قويماقشى بولىپ الدەبىر مەكەمەنىڭ ەسىگىن اشساڭىز دا, نەمەسە باس اۋىرىپ, بالتىر سىزداپ ەمحاناعا كىرسەڭىز دە سۋىق كوزقاراس, قاتۋ قاباق, قاتقىل جاۋاپ, سىزگە دەگەن جۇرەك سىزداتار, ۇنجىرعانى تۇسىرەر ىلتيپاتسىزدىق پەن قۇرمەتسىزدىك وڭمەنىڭىزدەن يتەرىپ, كوڭىلىڭىزدى سۋ سەپكەندەي باسىپ تاستايتىن جاعدايلار كوبىرەك كەزدەسىپ جاتادى. قورلاناسىز. قولدان كەلەر دارمەن جوق. تاس قامالمەن توبەلەسەسىز بە؟ تاسباۋىرلىققا امالسىزدان كونەسىز, لاجسىزدان سول دوكىرلەردىڭ زىركىلدەگەن ايقايىمەن ايداعانعا جۇرەسىز. اۋ, ادەپسىزدىك پەن دورەكىلىك, تاسىرلىق پەن تاسباۋىرلىق اتام قازاققا جات مىنەز ەمەس پە ەدى؟ «ءتۇسى يگىدەن تۇڭىلمە» دەپ تانىمايتىندى قۇرمەتتەپ تورگە شىعاراتىن قانىمىزعا ءسىڭىستى بابا ءداستۇرىمىز بار ەدى عوي. ادەپ پەن يبا, سىپايىلىق پەن سىربازدىق, مىنەز بايلىعى ادامنىڭ جانىن سۇلۋلاندىرىپ, ازاماتتىق كەلبەتىن كوركەيتىپ تۇرار الميساقتان بەلگىلى اتا قۇندىلىقتارىمىز ەمەس پە؟ ەندەشە, وسىنداي قاراپايىم ادەپ الىپپەسىنەن جۇرداي, ىشكى مادەنيەتى تومەن قىزمەتكەرلەردىڭ ءار سالادا, اسىرەسە حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن ورىنداردا كوبەيىپ بارا جاتۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ وسىنىڭ ءوزى ءارى-بەرىدەن سوڭ قوعامدىق دەرتكە, تەزىرەك سوندىرمەسە اينالا-اۋقىمدى جالمايتىن ورتكە اينالىپ بارا جاتقانداي. تەگىندە وسىنداي كەلەڭسىزدىكتى دەر كەزىندە بايقاعان ەلباسىمىزدىڭ «100 ناقتى قادامنىڭ» ءبىرسىپىرا تارماقتارىندا قىزمەت ەتيكاسىن قاتاڭ ساقتاپ, جوعارى ساتىعا جاقسارتا كوتەرۋ قاجەتتىگىن العا تارتۋى قويىرتپاق تاسقىنعا قويىلعان تولاعاي توسقاۋىل دەپ بىلسەك كەرەك. ايتپەسە, قاراماعىنداعىلارعا جايدان-جاي زىركىلدەپ ۇرسىپ, وتىرسا وپاق, تۇرسا سوپاق قىلىپ, كوپتىڭ كوزىنشە قورلاپ, بوقتاپ-بالاعاتتاۋعا دەيىن باراتىن باستىقسىماقتار سول وتىرعان ورىندارىنا لايىق پا؟ سولاردى مادەنيەتتى ادام دەپ ايتا الامىز با؟ وكىنىشكە قاراي, ونداي كەردەن كەتكەن, كەۋدەسىنە نان پىسكەن, وركوكىرەك, ار جاعىندا تۇگى جوق, شىكىرەيگەن شىرەنبەي, مىنەزسىز باسشىلار الدە دە بولسا جەتەرلىك. وسىنداي مەرەزدىڭ تامىرىنا تۇپكىلىكتى بالتا شابىلاتىن كۇنى تۋسا يگى, الاپەستى قۇرتۋدىڭ امالى تابىلسا يگى دەپ ۇمىتتەنۋدەن جازبايمىز. بىلە بىلسەك, ادەپ پەن سىپايىلىق, كىشىپەيىلدىك پەن يبا, سىيلاستىق پەن مارحاباتشىلدىق ادامنىڭ جان دۇنيەسىن سۇلۋلاندىرىپ قانا قويمايدى. بۇل بەكزات قاسيەتتەردىڭ, ياعني ادامي مادەنيەت پەن كىسىلىكتىڭ قاينار بۇلاعى ءبىز ويلاعاننان الدەقايدا تەرەڭدە جاتىر. ادامگەرشىلىكتىڭ تۇنىق ايدىنىنداعى ىلتيپاتتىلىق, ىزگىلىك, مەيىرىمدىلىك ءار ادامنىڭ جەكە-دارا مىنەز بايلىعى عانا ەمەس, ونىڭ ءوزى جاتقان ءبىر تەلەگەي تەڭىز قازىنا, ۇلتتىق بايلىقپەن پارا-پار دەگىمىز كەلەدى. نەگە دەسەڭىز, قاي ادام بولسىن سىيلاعاننىڭ ق ۇلى. ال تاسىراڭداعان مىنەزسىز كوكبەت كىمدى سىيلاپ جارىتادى؟ دەمەك, حالىق ونداي ءىلتيپاتسىزداردىڭ اقىلى قىزمەتىنە جۇگىنبەيدى, تاۋارىن الا قويمايدى, دۇكەنىنە كىرمەيدى, ەمحاناسىنا بارمايدى. نارىق زامانى مەن زاڭدىلىعى ادەپكە, جەكە باستىڭ سىرباز مادەنيەتىنە شاقىرادى. ءبىزدىڭ ءبىر بەكزات اعامىز بار. «شيپادەنت» اتتى ۇلكەن دە ءماشھۇر ءتىس ەمحاناسىنىڭ يەسى. وسى ەمحانادان قاشان كورسەڭىز دە ەمدەلۋشىلەر ۇزىلمەيدى. تاسى ورگە دومالاپ تۇر. الماتىداعى قازاق-تۇرىك «سەما» كلينيكاسىندا دا سولاي. سونىڭ ءبىر قۇپياسى كاسىبيلىكپەن قاتار دارىگەرلەرىنىڭ كىشىپەيىلدىلىگى مەن ادەپتىلىگىندە جاتىر. ناۋقاستى دارىدەن گورى جىلى ءسوز, قامقور جاناشىرلىق كوبىرەك ەمدەيدى. ناق وسىعان نەگىزدەلگەن تۇركيانىڭ مەديتسينالىق ءتۋريزمى قازىرگى جاھاندىق نارىق زامانىندا ءوز ەلدەرىنە كول-كوسىر پايدا ءتۇسىرىپ جاتىر. بۇل رەتتە ولار كاسىبي جوعارى بىلىكتىلىك جانە وزىق تەحنولوگيا, زاماناۋي اپپاراتۋرالارمەن قاتار, ادامي ادەپ-ىلتيپاتشىلدىقتى العا شىعارعان. قازاقستاننىڭ دا مەديتسيناسى جاقسى دامىپ كەلە جاتقانىنا, ساناتتى دارىگەرلەر كوپتەپ سانالاتىنىنا داۋىمىز جوق. بىراق ءبىزدىڭ ەمدەۋ مەكەمەلەرىنەن جانعا مەدەت جىلى ءسوزدى ازىراق ەستيمىز, قۇراق ۇشقان كىشىپەيىلدىلىكتى ازىراق كورەمىز. دەمەك, ولار ادامي سيپاتىن وزگەرتە الماي, باياعى توڭمويىندىقتان ارىلا الماي, جاھاندىق نارىققا بەيىمدەلە الماي جاتىر. ارينە, ءبارى بىردەي ەمەس, بىراق باسىم كوپشىلىگى. سەبەبى, قازاقستاننان شەتەلگە بارىپ ەمدەلۋشىلەر كوپ, ال شەتتەن بىزگە كەلىپ ەمدەلدى دەگەندى ەستىمەپپىز. وسى رەتتە جاھانعا تانىمال جاپوندىقتاردىڭ ۇلتتىق برەندتەرىنىڭ ءبىرى ىزەتتىلىك ەكەنىن نەگە ەسكە المايمىز. ولاي بولسا, ادەپ بايلىعىنان, ادامي مادەنيەت مايەگىنەن اينىمايىق تا, ايىرىلمايىق تا, اعايىن. قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان»