ساۋاتسىزدىق سيندرومى

باياعىدا ءبىر تانىسىمنىڭ وسى استانا توڭىرەگىندەگى اۋىلداردىڭ بىرىنەن ءۇي ساتىپ الىپ ەدىم, سوندا اقشاسىن تولەپپىن دە, قوجايىننان ءۇيدىڭ قۇجاتتارىن الماپپىن, ەندى سول ادامدى تابا الماي ءجۇرمىن دەگەنى بار ەدى. اقشاڭىزدى بەرىپ تۇرىپ, ءۇيدىڭ قۇجاتتارىن سۇراماعانىڭىز قالاي دەگەن ساۋالىما, ە, قايدان بىلەيىن, ءوزىمىزدىڭ قازاقتىڭ بالاسى, الدامايتىن ادام سياقتى بولىپ كورىنگەن جانە ءوزى كەيىن بەرەمىن دەدى عوي, دەپ جاۋاپ قايتارعان بولاتىن الگى تانىسىم. ابىروي بولعاندا, تالاي ۋاقىتىن سارپ ەتىپ سوڭىنا ءتۇسىپ ءجۇرىپ ءۇيدىڭ قۇجاتتارىن الدى-اۋ ايتەۋىر جاڭاعى كىسى اراعا ايلار سالىپ. شىنىمەن دە انا قازاقتىڭ ۇياتى بار ەكەن دەپ ويلادىم مەن كەيىن ماسەلەنىڭ داۋ-دامايسىز شەشىلگەنىن ەستىگەندە. مەن ەشتەڭە بىلمەيمىن, سىزدەن اقشا العان جوقپىن دەسە قايتەر ەدى؟.. ءبىزدىڭ اعايىنداردىڭ اڭعالدىعىن (بالكىم اشىقاۋىزدىعىن) كورسەتەتىن بۇل سياقتى مىسالداردى ىزدەي بەرسەڭ جۇزدەپ كەلتىرۋگە بولادى. بەلگىلى ءبىر كومپانياعا جۇمىسقا ورنالاسقاندا كاسىپورىن باسشىسىمەن ەڭبەك شارتىن جاساسپايتىندار دا سول باياعى ءوزىمىزدىڭ قازاقتار. سودان دا الدا-جالدا ونداي جۇمىسشى وندىرىستە ءجۇرىپ باقىتسىزدىق جاعدايىنا دۋشار بولا قالسا, زاڭعا سايكەس وزىنە تيەسىلى وتەماقىنى ءوندىرىپ الا المايدى. ويتكەنى, جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشىنىڭ اراسىنداعى ەڭبەك جاعدايلارى الدىن-الا قۇجات تۇرىندە كەلىسىلىپ, زاڭداستىرىلماعان. وسىدان كەلىپ ولار سوڭىنان, ياعني بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەننەن كەيىن ءتۇرلى سوتتاردىڭ بوساعالارىن توزدىرادى ادىلدىك ىزدەپ. بىراق كەش. ەشقانداي كەزەكسىز-اق پاتەرگە قارىق قىلامىن, ايلىعى اسپانعا شىعاتىن, ەكى قولىڭدى جىلى سۋعا مالىپ وتىرىپ-اق اقشانىڭ استىندا قالاتىن جۇمىس تاۋىپ بەرەمىن دەگەن الاياقتاردىڭ قولدارىنا, ءىستىڭ انىق-قانىعىنا جەتپەستەن, ويلانباستان ميلليونداعان تەڭگە اقشالارىن ۇستاسا سالىپ, سان سوعىپ قالىپ جاتقاندار قانشاما؟! الدانۋدىڭ مۇنداي ءتۇرى اسىرەسە, قۇرىلىسقا ۇلەستىك قاتىسۋ دەگەن جاڭالىق شىققان جىلدارى ۇدەي ءتۇستى. وندايلار ءتىپتى وزدەرىنە جاسالىپ جاتقان ەسكەرتۋلەردى دە قۇلاقتارىنا ىلەتىن ەمەس. ءبىر رەت الدانعاندارىمەن قويماي, اراعا ۋاقىتتار سالىپ ەكىنشى قايتا الدانىپ جاتۋلارىنىڭ سىرى دا ءدال وسىندا. سول باياعى ساۋاتسىزدىق. ورىس حالقىنىڭ «تەگىن ىرىمشىك تەك قاقپاندا عانا بولادى» دەگەن ماتەلىن تۇسىنبەۋشىلىك. رەستورانداردى اۋزى-مۇرنىنا دەيىن تولتىرىپ اپتا سايىن ءوتىپ جاتقان تويلار شە؟.. بۇل دا ويسىز, ەسەپسىز مال شاشۋدىڭ تاماشا جولى. ونسىز دا ارزانعا تۇسپەيتىن داستارقان مازىرىنە تويدى باسقارۋعا شاقىرىلاتىن اسابا مەن قىزمەت كورسەتەتىن ءانشى-بيشىلەرگە تولەنەتىن اقىنى قوسىڭىز. سويتكەن اساباڭ مادەنيەتتى مىنەزىمەن, ويلى سوزىمەن تويىڭنىڭ ءسانىن كىرگىزە قويسا جاقسى عوي, قايدا-ا, وندايلاردىڭ كوپشىلىگى جۇرتتى كۇلدىرەمىن دەپ اۋزىنا نە كەلسە سونى ايتىپ, كەيدە ءتىپتى ارزان انەكدوتتارىمەن دورەكىلىكتەرگە جول بەرىپ, قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنە مۇلدە جات قىلىقتار كورسەتىپ جاتادى. ماسەلەن, جاڭا ءتۇسىپ جاتقان كەلىننىڭ تويدىڭ تورتىن كەسىپ الىپ اتاسى مەن ەنەسىنىڭ اۋىزدارىنا تىقپالاعانىن بۇرىن قاي قازاقتان كورىپ ەدىك؟.. ءبىز بۇل جەردە ءتىپتى 20-25-تەردەگى جاستاردىڭ ۇيلەنۋ تويلارىندا 70-تەن اسقان شال-كەمپىرلەردىڭ جالپ-جالپ ەتىپ بيلەيتىندەرىن ايتىپ تا جاتقان جوقپىز. ارينە, بي دەگەن ونەر. ەگەر جاڭاعى كىسىلەر كلاسسيكالىق بيلەردىڭ ءبىرىن ورىنداپ جاتسا ءسوز باسقا عوي. ءىس جۇزىندە ولاي ەمەس. ولاردىڭ بيلەيتىندەرى تۇنگى كلۋبتاردىڭ ءتورىن بەرمەيتىن شەيك, تۆيست, چارلستون... ال, انشىلەرگە كەلسەك, ولاردىڭ ءبىر دە ءبىرى جاندى داۋىسپەن ءان ايتپايدى, فونوگراممانى قوسىپ قويادى دا وزدەرى انشەيىن اۋزى-باستارىن قيساڭداتادى. ولارىنىڭ دا دەنى ءان دەپ ايتۋعا كەلە بەرمەيتىن انشەيىن باقىرعان-شاقىرعان ءالاۋلايلار. بۇل قازىرگى تويلاردا بولىپ جاتاتىن كورىنىستەردىڭ نەعۇرلىم سىپايىراعى, ايتا بەرسە بۇدان دا سوراقىلارى بار. ەڭ قىزىعى, يگىلىكتى قۋانىشىمىزدىڭ اڭكى-تاڭكىسىن شىعارىپ جاتقاندارعا ءبىزدىڭ راحمەت ايتىپ, اقشا تولەيتىندىگىمىزدە. بۇل دا بولسا بىلىك-بىلىگىمىزدىڭ, تالاپ-تالعامىمىزدىڭ دەڭگەيىن كورسەتسە كەرەك. وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ قازاق بولامىز, اتا-بابا سالتىن قايتا جاڭعىرتامىز دەپ داۋرىعىپ جۇرگەن كەزدە ورىن الىپ جاتقانىن ايتسايشى بارىنەن بۇرىن... ەگەر وسى ايتىلعاندارعا ءوز اعايىندارىمىزدىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ءسوز ساپتاۋلارىن, ارا-تۇرا ايتىپ جاتاتىن وي-پىكىرلەرىن قوسار بولساق, ساۋاتتىلىق پەن سىندارلىلىق ماسەلەسىنىڭ سوڭعى ۋاقىتتارى ايتارلىقتاي دارەجەدە اقساپ تۇرعانىن اڭعارۋ ونشا قيىنعا تۇسپەيدى. گازەت وقىپ, تەلەديدار حابارلارىن تىڭداي قالساڭىز بۇرمالانعان قازاق سوزدەرىنە ءسۇرىنىپ جىعىلاسىز. ولار تۋرالى كەزىندە ايتتىق تا, جازدىق تا. سوندىقتان قايتالاپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق سياقتى. تەك قانا تەلەديدار تىلشىلەرى ەلىمىزدەگى زيالى قاۋىم وكىلدەرى سانالاتىن كەيبىر كىسىلەرگە ميكروفون توسىپ, قوعامدا بولىپ جاتقان كەيبىر وزگەرىستەرگە قاتىستى پىكىر سۇراعان كەزدە ءبازبىر اعايىندارىمىزدىڭ ەل امان, جۇرت تىنىش بولسىن دەپ باتا بەرۋدەن ارىگە بارا المايتىندارىن عانا امالسىزدان ايتۋعا تۋرا كەلەدى. ءسوز جوق, ەلدىڭ اماندىعىن تىلەگەن جاقسى, بىراق بۇل جەردە جۋرناليست ودان باتا سۇراپ تۇرعان جوق, ورىن الىپ جاتقان وقيعالارعا بايلانىستى تاجىريبەلى, كورگەندى ادام رەتىندەگى پىكىرىن, كوزقاراسىن سۇراپ تۇر عوي. سۇحبات بەرۋشى دە سوعان سايكەس جاۋاپ قايتارۋى ءتيىس. ەگەر وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ازاماتتارى بىلدىرگەن پىكىرلەرگە قۇلاق تۇرەر بولساڭىز, ولاردىڭ ومىردەگى قۇبىلىستارعا, جاڭالىقتارعا قاتىستى ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ جاتقانىن ەستيسىز. تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى. وعان قاراپ ولار ءوز ەلدەرىنىڭ تىنىشتىعىن, حالقىنىڭ اماندىعىن تىلەمەيدى دەۋگە ەش قۇقىمىز جوق. بار بولعانى, ولار نە سۇراساڭ سوعان لايىق جاۋاپ بەرەدى. قازاقتا «كوپ سويلەگەن ءبىلىمدى ەمەس, ءدوپ سويلەگەن ءبىلىمدى» دەگەن اتالى ءسوز بار. اتتاماي جاتىپ ءسۇرىنىپ, الىسقا ۇزاماي جاتىپ اداسىپ جاتاتىنىمىزدى كورگەندە اتا-بابادان قالعان وسى ناقىلدىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قۇلاعىنا جەتكەن-جەتپەگەنىنە كۇمانمەن قاراۋعا ءماجبۇر بولادى ەكەنسىڭ... سەيفوللا شايىنعازى, «ەگەمەن قازاقستان»