كوپ اسقانعا – ءبىر توسقان

«مەشكەي دەگەن جاقسى ات» ەمەس. الايدا, كىم-كىمگە دە ابىروي اپەرمەس وسىناۋ ءتامسىلدى ەسىندە ۇستاماق تۇگىلى, قاپەرىنە ىلگىسى كەلمەيتىندەر ءالى دە ازايار ەمەس. وكىنىشكە قاراي, وندايلار قالىڭ بۇقارا مەن بيلىكتىڭ اراسىن جاقىنداتاتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر اراسىندا ءجيى كەزدەسەدى. مەملەكەتتىڭ ساياساتىن, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتاتىن سان الۋان رەفورمالاردىڭ جەرگىلىكتى جەردە ورىندالۋىنا اتسالىسادى دەيتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر بيۋدجەتتىڭ قاراجاتىن تالان-تاراجعا سالۋعا, پارا الۋعا, ءسويتىپ, «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭنىڭ باپتارىن بۇزۋعا نەگە ءۇيىر؟ ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن ناق­تى مىسال كەلتىرەر بولساق, اتى­راۋ قالالىق اكىمدىگىنە قا­راستى قۇرىلىس ءبولىمىنىڭ باسشىسى س.جۇماشباەۆتىڭ ارانى ابدەن اشىلىپ كەتكەنگە ۇقسايدى. ول قالاداعى ورتا مەكتەپتەرگە جاپ­­سارلاس قۇرىلىس نىساندارىن سالۋعا بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىرۋدى ويلاستىرىپتى. بۇل ويىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وزىنە سىبايلاس بولاتىن «ارىپتەستى» تىم ارىدەن ىزدەمەي, وعان ءوزىنىڭ يەگىنىڭ استىنداعى ەكى باعىنىشتى ادامدى تارتۋدى ءجون ساناعان. ونىڭ ءبىرى – ورىنباسارى س.كايروۆ, ەكىن­شىسى – اتالعان ءبولىمنىڭ مامانى ا.بيجانوۆ. وسىلايشا, قۇ­رىلىس بولىمىندەگى ءبىر-ءبىرىن ىمنان تۇسىنەتىن ۇشەۋ جاپسارلاس نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزگەن مەردىگەر كاسىپورىنداردىڭ باسشىلارىنان زاڭسىز سىياقى الۋ فاكتىلەرىمەن ۇستالدى. فاكتىنىڭ اتى – فاكت. باسشى مەن قوسشىنىڭ جانە ماماننىڭ بيۋدجەت قارجىسىنان كەرتىپ جەۋىنىڭ زالالى قانشا دەرسىز؟ زالال – 64 ميلليون تەڭگە! از ەمەس, ارينە. ۇشەۋىنىڭ دە ءىسى سوتقا بەرىلىپ, ولاردىڭ قۇرىلىس كاسىپورىندارى يگەرەتىن بيۋدجەت قاراجاتىنان ۇلكەن پايىزدار جانە سىياقى الىپ وتىرعانى انىقتالدى. سوعان وراي اتىراۋ قالالىق №2 سوتىنىڭ ۇكىمىمەن ولار قىلمىستىق كودەكستىڭ 189-بابىنىڭ 4-بولىگى, 2-تارماعىمەن, 366-باپتىڭ 3-ءبو­لىگىنىڭ 2,3-تارماقتارىمەن, 24-باپ­تىڭ 3-بولىگىمەن, 369-باپتىڭ 2-بولىگىمەن, 366-بابى, 3-بولىگى, 4-تارماعىمەن جانە 365-بابى بويىنشا كىنالى دەپ تانىلدى. تاعى ءبىر مىسالدى العا تارتار بولساق, ماحامبەت اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى پارا الۋ دەرەگىمەن ۇستالعان. قىلمىستىق ءىس ماتەريالدارىندا كورسەتىلگەندەي, ماحامبەت اۋ­داندىق اكىمدىگىنە ءبىر ازاماتتان اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتىمەن اينالىسۋ ءۇشىن جەر الۋ ماقساتىندا ارىز تۇسەدى. الايدا, ءبولىم باسشىسى فەرمەرگە تاڭداي كانالى ماڭىنداعى 20 گەكتار جەر تەلىمىن الۋدى ۇسىنىپتى. بىراق, جەر تەلىمىنىڭ قۇجاتتارىن تەزىرەك ءبىتىرۋدىڭ وزىندىك «جورالعىسىن» دا ەمەۋرىنمەن ەمەس, 150 000 تەڭگەگە باعالايتىنىن جاسىرماعان. فەر­مەر وعان العاشقىدا 50 مىڭ تەڭگەنى اكەلىپ بەرەدى. 100 مىڭ تەڭگەنى تاعى اكەلەرىنە ۋادە ەتەدى. ءسويتىپ, فەرمەردەن 100 مىڭ تەڭ­گەنى الۋ بارىسىندا قولعا ءتۇسىپ, ءىسى سوتقا جەتكەندە ءوز بارماعىن وڭدىرماي تىستەدى. سوت ۇكىمىمەن وعان پارانىڭ الپىس ەسەلەنگەن مولشەرىندە, ياعني, 9 000 000 تەڭگە ايىپپۇل سالىندى. مۇلكى تاركىلەندى. بۇدان بىلاي مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ماڭىنا جۋىمايتىن بولدى. ويتكەنى, ول دا مەم­لەكەتتىك قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ءومىر بويىنا ايىرىلدى. اتىراۋدا سىبايلاس جەمقور­لىق فاكتىسىنە جاتاتىن پارا الۋ دەرەگىنىڭ ازايار ءتۇرى كورىن­بەيدى. پاراقورلار ۇستالىپ تا جاتىر, سوتتالىپ تا جاتىر. پارا الۋ­­شىنىڭ دەنى مەملەكەتتىك قىز­مەتكەرلەردىڭ ۇلەسىنە تيەتىنى الاڭداتادى. ماسەلەن, بيىل وبلىستىق مەملەكەتتىك ەڭبەك ينس­پەكتسياسىنىڭ باسشىسى مەن ورىنباسارى بىردەي ۇستالىپ, اقى­رىندا ەكەۋى دە ءىرى كولەمدەگى ايىپپۇلمەن جازالانعان ەدى. ال جىلىوي اۋداندىق اكىمدىگىنىڭ ءبولىم باسشىسى باسقا ەمەس, قارىنداسىنىڭ قامىن ويلاستىرامىن دەپ وپىق جەدى. ول قارىنداسى جۇمىس جاسايتىن كاسىپورىننىڭ تەندەر جەڭىمپازى اتانۋى ءۇشىن كون­كۋرستىق كوميسسيا مۇشەسى­نە پارا بەرگەن. ايتقانداي, وسى اۋ­داننىڭ جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى دا پارا الۋمەن تۇتىلدى. سوتتا انىقتالعانداي, وقالى كيىم كيگەن پوليتسەي مەملەكەتتىك قىزمەتتەر اتقارۋعا ۋاكىلەتتى لاۋازىمدى تۇلعا بولا تۇرا, ءوزىنىڭ قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانىپتى. ول كاسىپكەردەن زاڭسىز ارەكەتتەرى ءۇشىن 33 000 تەڭگە پارا الىپ, قىل­مىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جا­ساعان. سوندا «كوپ اسقانعا ءبىر توس­قاننىڭ» بولارىن باسقا ەمەس, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر جەتە ءبىلۋى ءتيىس قوي. دەسەك تە, ءدال سولاي بولماعاننان كەيىن مىناداي ساۋال تۋىندايدى. بيۋدجەتتەن قار­­پىپ جەيتىندەر «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى», «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭداردىڭ تالاپتارىن بىلمەي مە؟ ءتيىستى زاڭدىلىقتاردى ءبىلدى دەلىك, سوندا ولاردى پارا الۋ­عا قانداي كۇش يتەرمەلەيدى؟ كەي مەملەكەتتىك قىز­مەتكەرلەردىڭ مانسابى وسكەن سايىن مىنەزى دە وزگەرە باستايتىنى نەسى؟ بالكىم, ولار مانسابى­نىڭ وسكەنىن سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتكە بارۋدىڭ قادامى دەپ تۇسىنە مە؟  جولداسبەك شوپەعۇل, «ەگەمەن قازاقستان» اتىراۋ