قاھارماندىق حيكاياسى

پليس نۇرپەيىسوۆ. وقۋشى كەزىمىزدە اۋدانداعى مەكتەپتەر اراسىندا وتەتىن ءتۇرلى شارالارعا قاتىساتىنبىز. سوندا پ.نۇرپەيىسوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ ورەندەرىمەن تالاي مارتە جۇزدەسكەنبىز. كەيىنىرەك ءپليستىڭ ءبىزدىڭ تاقتاكوپىر اۋدانىنان شىققان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ەكەنىنەن حاباردار بولدىق. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىستا قاراقالپاقستاننان, ياع­ني جەرگىلىكتى حالىق جالپاق ءتىل­مەن بەسقالا اتاپ كەتكەن وڭىردەگى قالىڭ قازاقتىڭ بەس پەرزەنتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان-دى. ولار – پليس نۇرپەيىسوۆ, جۇمان قاراقۇلوۆ, ماقاش بالماعامبەتوۆ, جۇ­ما­عالي قالدىقاراەۆ جانە ءىنيات ناۋرىزباەۆ. وتكەندى ەسكە الۋعا قولى­مىزعا تيگەن جۋرناليست-جازۋشى كولباي ادىربەك ۇلىنىڭ «جۇرەك جۇتقان» اتتى دەرەكتى شىعار­ماسى سەبەپكەر بولدى. پليس نۇرپەيىسوۆ تۋرالى العاشقى تۋىندى 1954 جىلى امان ورازوۆتىڭ «اۋىر كۇندەر» دەگەن اتپەن قاراقالپاق تىلىندە جارىق كورگەن ەدى. ول شىعارمادان قازاقستاندىق وقىرماندار بەيحابار, ارينە. سودان بەرى قانشاما جىل ءوتتى, قازاق ەلى تاۋەلسىزدىككە قول جەت­كىزدى, قۇندىلىقتار وزگەردى. كە­شەگى كەڭەستىك يدەولوگيا ىق­پالىمەن جازىلعان شىعارما ءبۇ­گىنگى وقىرماننىڭ قاجەتىن وتەي المايتىنى تاعى بەلگىلى. سول سەبەپتى كولباي ادىربەك ۇلىنىڭ قالامىنان تۋعان قاھارمان ۇشقىش تۋرالى دەرەكتى حيكايات وسى ولقى­لىقتىڭ ورنىن تولتىردى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. كىتاپ اۆتورىنىڭ باتىر تۋرالى جازۋعا دەگەن ۇمتىلىسى كەزدەيسوق كەزدەسۋدەن تۋىندايدى. رەداكتسياداعى شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى وتەش اقحوجينگە بەيتانىس قاريا كەلىپ جۇرەدى. وتەش جۋرناليس­كە ءجۇسىپباي نۇرپەيىسوۆتىڭ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى پليس نۇرپەيىسوۆتىڭ تۋعان ءىنىسى ەكەنىن ايتادى. قالامگەردىڭ باتىر تۋرالى شىعارماعا كىرىسۋىنە وسى وقيعا تۇرتكى بولادى. شىعارما اۆتورى ۇش­قىش­تىڭ ءىنىسى ءجۇسىپباي اقسا­قالمەن بولعان اڭگىمەنى وقىر­مانعا ايشىقتى دا اسەرلى ەتىپ جەتكىزە بىلەدى. ءپليستىڭ با­لا كەزىنەن-اق وتكىر مىنەزى, نا­مىسقويلىعى, ادىلەتتىلىك ءۇشىن كۇرەسى قىزىقتى وقيعالار ارقىلى ورىلە وتىرىپ نانىمدى سۋرەتتەلەدى. قاراقالپاق مەملەكەتتىك مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىن ءتامام­داعان پليس كەيىننەن ۋكراي­نانىڭ زاپوروجە وبلىسىنا قاراستى مەليوتوپول ءاس­كەري-اۋە ۋچيليششەسىنە وقۋ­عا قابىلدانادى. اسكەري ۇش­قىش-شتۋرماندار دايارلايتىن ۋچيليششەنى اياقتاۋىنا ءبىر جىل قالعاندا سوعىس باستا­لىپ, مايدانعا اتتانادى. «پە-2» بومبالاۋشى ۇشاعىن ءتىز­گىن­دەگەن پليس ستالينگراد باعى­تىنا قاراي بەتتەگەن فاشيس­تەردىڭ شابۋىلىن تويتارۋعا قاتىسادى. ەلدەگى باۋىرلارى ءجۇسىپباي مەن امەتبايعا جولداعان حاتتارىندا پليس: «ەگەر ولىمنەن قو­رىقساڭ, اۆياتسيادا كوپ ءومىر ءسۇر­مەيسىڭ» دەپ جازادى. ونىڭ ەرلىگى ءومىر سۇرۋگە دەگەن قۇلشىنىسىنىڭ بەلگىسى ەدى. 1945 جىلدىڭ 26 ناۋرىزىندا پ.نۇرپەيىسوۆ ەكيپاجىنا بەرلين ماڭىنداعى جاۋدىڭ ەكى اەرودرومىنا بارلاۋ جاساۋ تاپسىرىلادى. بۇل تاپسىر­مانى قالتقىسىز ورىنداپ, قاي­تار جولدا جەكە ءوزىنىڭ باستا­ماسىمەن بەرليننىڭ ورتا­لىعىنا ۇشادى. فاشيست يسترە­بيتەلدەرىنىڭ شابۋىلىنان وڭاي سىتىلىپ شىعىپ, اسكەري كو ماندوۆانيەگە جاۋدىڭ قارۋ­لى كۇشتەرى جونىندە قۇندى ءمالى­مەتتەردى جەتكىزەدى. ءسويتىپ, فوتوسۋرەتكە ءتۇسىرۋ ارقىلى 279 تەمىر جول ەشەلونىن, 10338 ۆاگون مەن پلاتفورما, 50 پا­راۆوز, 5796 اۆتوكولىك, 11 اەرودرومداعى 422 ۇشاق, سونىمەن قاتار, بەرلين قالاسى مەن سول ماڭداعى اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەلەرىن انىقتاپ بەرەدى. وسى ەرلىگى ءۇشىن پولك كوماندوۆانيەسى 1945 جىلى 5 ساۋىردە پ.نۇرپەيىسوۆتى ەڭ جوعارعى ۇكىمەت ناگراداسى – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىندى. قازاقتىڭ قاھارمان ۇلى كەزەكتى تاپسىرما كەزىندە 1945 جىل­دىڭ 23 ساۋىرىندە ەرلىك­پەن قازا تابادى. 1945 جىلى تامىز­­دا كسرو جوعارعى كەڭەسى­نىڭ شتۋرمان-ۇشقىش پليس نۇر­پەيىسوۆكە كەڭەس وداعى­نىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ تۋرالى جارلىعى «پراۆ­دا» جانە «يزۆەستيا» گازەت­تەرىندە جاريا­لانعان. جۋرنا­ليست-جازۋشى كول­باي ادىربەك­ ۇلى­نىڭ جۇرەك جۇت­قان ۇشقىش تۋرالى دەرەكتى حيكايا­تى وسكە­لەڭ ۇر­پاقتى ەرلىككە باۋليتىن شى­عار­مالار شوعى­رىنا قوسىل­عان قوماقتى ۇلەس ەكەندىگى ءسوزسىز. اتالعان كىتاپتىڭ كەلەسى بولىمىندەگى ەكىنشى دۇنيە­جۇ­زىلىك سوعىستا بۋحەنۆالدتا ازاپ­تىڭ نەشە اتاسىن باسىنان وتكىزگەن, سىبىردە ون جىلعا جۋىق توزاقتىڭ ءدامىن تات­قان زەكەن تەمىرعاليەۆتىڭ تاع­دىرىنا ارقاۋ بولعان «تامۇق» شىعار­ماسى تراگەدياعا تولى. ادام بالاسىنىڭ جاۋىزدىعىندا شەك جوق ەكەندىگىن سۋرەتتەي كەلىپ اۆتور, قالام قۇدىرەتىنىڭ ارقاسىندا ادام بالاسىنىڭ ءتوزىمى دە شەكسىز ەكەندىگىن تۇسىندىرەدى. «تامۇق» – زەكەن تەمىر­عا­ليەۆ­تىڭ تالايلى تاعدىرى عانا ەمەس, تانىمال اقىن حامزا اب­دۋللين مەن اتاقتى سكريپكاشى ايتكەش تولعانباەۆ سىندى ناقاقتان سوتتالعان قازاقتىڭ ورەلى پەرزەنتتەرىنىڭ دە ءومىرى. شىعارمانى وقي وتىرىپ ادام بالاسىن ازاپتاۋدىڭ نەشە ءتۇرلى امالىنا جۇگىنگەن كەڭەستىك جۇيەنى استە اقتاپ الۋ مۇمكىن ەمەستىگىنە ابدەن كوزىڭ جەتەدى. كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقتىڭ قاي­سار پەرزەنتتەرىنىڭ تالايى تامۇق قۇر­بانى بولعانىنان حاباردار بولاسىڭ. ازاتتىق العان ەلىڭ­نىڭ اس­قاقتىعىنا تاۋبە ەتەسىڭ. جۋر­ناليست-جازۋشى كولباي ادىر­بەك­ ۇلىنىڭ «ءجۇ­رەك جۇتقان» اتتى كىتابىنان وسىنداي وي تۇيدىك. عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»