ء«تىرى بولساق – الدىمىز ۇلكەن توي. الاشتىڭ بالاسى بۇل جولى بولماسا, جاقىن ارادا ءوز تىزگىنى وزىندە بولەك مەملەكەت بولار», دەگەن ەكەن ءبىر كەزدە ءاليحان بوكەيحان. بۇل ارمان ەدى. ارمان عانا ەمەس, كورەگەن ساياساتكەردىڭ اقىلمەن جاساعان بولجامى دا ەدى. قازاق تاۋەلسىز ەل بولدى. تاۋەلسىز ەل عاسىر باسىنداعى كوسەمىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتتى. مەرەيتويلىق شارالار اقتوعاي اۋدانىندا تالدىبەيىتتىڭ تۇبىنەن باستالدى. بۇل قورىمدا ءاليحان بوكەيحاندى دۇنيەگە اكەلگەن نۇرمۇحامەد پەن ونىڭ زايىبى بەگەجان ماڭگى تىنىستاپ جاتىر. وسى جەردە اۋداندىق مەشىتتىڭ يمامى قۇران وقىپ, الاش ارداقتىسىنىڭ الىس-جاقىننان كەلگەن تۋىستارى, قوناقتار مەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار مارقۇمداردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتتى.
ءاليحان تۋعان ءۇي
ءاليحان بوكەيحان مەملەكەتتىك قايراتكەر دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ, سوناۋ سانكت-پەتەربۋرگ پەن ماسكەۋ قالالارىن مەكەن ەتكەن كەزىنىڭ وزىندە الىستاعى اقتوعايعا, ءوزىنىڭ كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن توپىراعىنا ات ءىزىن سالىپ تۇرعان ەكەن. بۇلاي دەپ ايتۋىمىزعا اقتوعايدىڭ باسىنداعى مۇراجايدا ساقتالعان قۇجاتتار مەن سارعايعان حاتتار نەگىز بەرەدى. جەرگىلىكتى مۇراجايدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى تۇڭعىشباي مۇقان بوكەيحانوۆتار اۋلەتى تۋرالى سيرەك كەزدەسەتىن ماعلۇماتتاردى ءبىر كىسىدەي بىلەدى ەكەن. «رەسمي دەرەكتەردە ءاليحان بوكەيحاننىڭ قارقارالى ۋەزىندە تۋعانى جازىلعان. ول جىلدارى اقتوعاي اۋدانى وسى ۋەزدىڭ اۋماعىنا ەنىپ, توقىراۋىن بولىسى دەپ اتالعان. نەگىزى, الەكەڭنىڭ ارعى اتا-باباسى وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىنەن بولسا كەرەك. ال اتاسى بوكەيحاندى كەزىندە توعىز بالاسىمەن قاراقارالى ۋەزىنە اكەلگەن قازداۋىستى قازىبەك بي ەكەن. تورە تۇقىمىن اق كيىزگە كوتەرىپ, حان سايلاماق بولعان دەيدى دالانىڭ اۋىزشا تاريحى», دەگەن اڭگىمە ەستىدىك تۇڭعىشباي ءومىرتاي ۇلىنىڭ اۋزىنان. تالدىبەيىتتەن كەيىن ءبىر قاۋىم ەل قوزىكوش جەردەگى جەكەجال قىستاعىن بەتكە الدى. ءدال وسى جەردە, ساماننان سالىنعان ەكى بولمەلى ۇيدە ءاليحان بوكەيحان 1866 جىلى جارىق دۇنيەگە ەسىگىن اشقان ەكەن. قازىرگى ۋاقىتتا قورجىن تامنىڭ ىرگەتاسى عانا قالىپتى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ءۇيدىڭ ورنى قورشالىپ, جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان قامقورلىققا الىنعان ەكەن. مىنە تاپ وسى جەرگە كىسى بويىنداي ۇلكەن قاراتاستان ەسكەرتكىش بەلگى قويىلدى. وندا «سەمەي وبلىسى, قارقارالى ۋەزى, توقىراۋىن بولىسىنىڭ 7-ءشى اۋىلى, قازىرگى قاراعاندى وبلىسى, اقتوعاي اۋدانىنا قاراستى «جەكەجال» قىستاعىندا مىرزاحان ۇلى نۇرمۇحامەد (مۇقان تورە) پەن مامايقىزى بەگەجاننىڭ (بەگىم حانىم) وتباسىندا 1866 جىلعى 5 ناۋرىزدا قازاق حالقىنىڭ اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, «الاش» پارتياسىنىڭ باسشىسى, «الاش وردا» ۇكىمەتىنىڭ العاشقى توراعاسى ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحان دۇنيەگە كەلدى», دەگەن سوزدەر ويىپ جازىلعان. تالدىبەيىتتىڭ باسىندا عالىم سۇلتانحان ءجۇسىپ, جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي جانە باسقا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرى بۇل جەردى مەموريالدىق كەشەنگە اينالدىرۋ جونىندە كەلەلى اڭگىمە قوزعادى. 
الاشوردا تۋرالى تىڭ دەرەكتەر ايتىلدى
جەكەجالدان قايتقان جۇرت تۇسكە تامان اقتوعايدىڭ باسىنا كەلىپ, وسىنداعى ءاليحان بوكەيحان اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ الدىنداعى الاش كوسەمىنە ارنالعان ءمۇسىننىڭ اشىلۋىنا كۋا بولدى. بۇدان كەيىن وبلىس اكىمى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆ باستاعان مەرەيتوي قوناقتارى الاش الاڭىنداعى ء«ۇش ارىس» ەسكەرتكىشىنە, «تاريح تاعىلىمى» ساياباعىنا گۇل شوقتارىن قويدى. ءتۇس اۋا مەرەيتويعا ارنالعان شارانىڭ تۇپقازىعى – «الەمدىك تۇلعا ءاليحان بوكەيحان جانە تاۋەلسىزدىك تاعىلىمى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا كەزەك كەلدى. بۇل جيىندا نەگىزگى باياندامانى ءاليحانتانۋشى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ل. ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنداعى «الاش» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۇلتانحان اققۇل ۇلى ءجۇسىپ جاسادى. بۇل سالادا ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن عالىم ءاليحان بوكەيحانداي ايدىك تۇلعانىڭ قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى تاريحي ءرولىن سونى مازمۇندا, جاڭاشا سيپاتتا اسەرلى اڭگىمەلەدى. عالىم ءوزىنىڭ بايانداماسىندا ءاليحان بوكەيحاننىڭ ۇستانعان نەگىزگى جولى – حالقىنىڭ ءتول مادەنيەتىن, ءبىلىم, عىلىم جۇيەسىن باتىس ەۋروپا, اقش, جاپونيا دەڭگەيىنە جەتكىزىپ, بەيبىت ساياسي كۇرەس جولىمەن تاۋەلسىزدىك الىپ, 20-25 جىلدىڭ ىشىندە قازاق ەلىن الەمدەگى جەتەكشى ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسۋدى ناقتى جوسپارلاعانىن, جالپى الاش كوسەمىنىڭ شىعارماشىلىعى قازىرگى قازاقستاننىڭ ءبىلىم مەن عىلىم, تاريحى, ەكونوميكاسى, ءدىنى مەن ءدىلى, مادەنيەتى مەن ونەرى سالالارىن تۇگەل قالدىرماي قامتىعانىن اڭگىمەگە ارقاۋ ەتتىى. سونىمەن قاتار, سۇلتانحان ءجۇسىپ مىرزا «الاش» يدەياسىنىڭ نەگىزگى ماڭىزى نەدە؟ «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ كوزدەگەن ماقساتتارىنىڭ قايسىسى قازىر جۇزەگە استى؟ 1917 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا «الاش» اۆتونومياسىنىڭ جوعارعى اتقارۋشى بيلىگى – «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ قابىلداعان ەڭ العاشقى قاۋلىسى نە تۋرالى ەدى؟» دەگەن كوكەيكەستى ساۋالدارعا دا جان-جاقتى جاۋاپ بەرىپ, بۇل اڭگىمەلەردى ءاليحان بوكەيحاننىڭ ۇلت الدىندا اتقارعان ۇشان-تەڭىز ەڭبەگىمەن شەبەر استاستىرا ءبىلدى.
قاي اۋدان الاش كوسەمىنىڭ اتىمەن اتالماق؟
بۇدان سوڭ كونفەرەنتسيادا ءسوز العان وبلىس اكىمى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆ جيىلعان قاۋىمدى الاش ارداقتىسىنىڭ مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاپ, ءسوز سويلەدى. «الاش كوسەمىنىڭ ءومىر بويعى ۇستانعان: ء«تىرى بولسام قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەگەن قاعيداسى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلكەن ونەگە. الداعى ۋاقىتتا قاراعاندى وبلىسىنىڭ ورتالىعىندا ءاليحان بوكەيحاننىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ, قاراعاندىداعى ءبىر اۋداننىڭ اتىن الاش ارىسىنىڭ ەسىمىمەن اتاۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن قۋانىشپەن جەتكىزگىم كەلەدى. سونىمەن قاتار, قاراعاندى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن تۇڭعىش رەت ءاليحان بوكەيحاننىڭ تولىققاندى 15 تومدىعى جارىق كورەدى. مەنىڭ قولىمدا قازىر العاشقى 2 تومى. بۇل ءىس جالعاسىن ءالى دە تاباتىن بولادى. ارينە, بۇل كەلەشەك ۇرپاقتى ۇلتتىق مۇراتقا تارتۋدىڭ, وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى دەپ بىلەمىن. ەڭ باستىسى بۇل – كوپتىڭ تىلەگى», دەدى ءوڭىر باسشىسى. جاسىراتىنى جوق, «يۋنەسكو كولەمىندە اتالىپ وتىلەدى» دەگەن مەرەيتويدىڭ تەك اقتوعايدىڭ عانا اياسىنا سىيىپ كەتكەنىنە ارقا جۇرتىنىڭ عانا ەمەس, الاش ەلىنىڭ دە قومسىنىپ قالعانى راس ەدى. سونداعى ايتىلعان ءۋاجدىڭ ءبىرى – ءاليحان بوكەيحاننىڭ تويى وبلىس ورتالىعىنان باستالىپ, ارىستاردىڭ مەكەنى اقتوعايدا بارىنشا ءسان-سالتاناتىمەن, ءجون-جورالعىسىمەن جالعاسۋى ءتيىس دەگەن اڭگىمە بولاتىن. ودان ارىدە زيالى قاۋىم مەن قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ قاراعاندى قالاسىنداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنە ۇلت كوسەمىنىڭ ەسىمىن بەرۋ جانە ونىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ جونىندە وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن كوتەرگەن باستامالارىنىڭ بيلىك تاراپىنان قولداۋ تاپپاعانى دا بىلايعى جۇرتتىڭ ورىندى وكپە-نازىن تۋدىرعان-تىن. مىنە, شيەلەنىسكەن بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن ەرتە مە, كەش پە شەشۋ كەرەك بولاتىن. ءساتىن سالعاندا, سونىڭ رەتى وسى مەرەيتويعا ءدوپ كەلدى. وبلىس باسشىسى بولاشاقتا اتاۋى وزگەرۋگە ءتيىستى قاي كوشە, قايسى اۋدان ەكەندىگىن اشىپ ايتپاسا دا, قاراعاندى جۇرتى قازىردىڭ وزىندە باتىل جورامالدار جاساپ وتىر. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, ءاليحان بوكەيحانداي الاش كوسەمىنىڭ ەسىمى قالاداعى ورتالىق داڭعىلداردىڭ ءبىرى – لەنين كوشەسىنە بەرىلىپ, سونان سوڭ قاراعاندىداعى وكتيابر اۋدانى ونىڭ ەسىمىمەن اتالۋى ءتيىس. قايتكەن كۇندە دە, ءاليحانداي كوسەمگە كەلگەندەگى سىڭارەزۋ ساياساتتىڭ بەتى بەرى بۇرىلىپ, الدىنان جارىلقايىن دەپ تۇرعانىن جالپاق جۇرتقا جاريا ەتكەن بۇل كۇندى اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان كۇن دەپ قالاي ايتپاسقا؟ قايرات ءابىلدينوۆ, قاراعاندى وبلىسى سۋرەتتەردى تۇسىرگەن دميتري كۋزميچەۆ 
