تەمىرتاۋدىڭ اۋاسى تازارا ما؟

«جارقىرايدى تەمىرتاۋدىڭ وتتارى» دەگەن ادەمى ءان بار. وكىنىشكە قاراي, مەتاللۋرگتەر قالاسىنىڭ وسى اندە ايتىلعان وتتارى, ياعني كەش تۇسە سامالاداي جارقىرايتىن شامدارى شاھاردى كوپتەن بەرى تۇمشالاپ تۇراتىن تۇتىننەن كورىنبەي قالاتىن حالگە جەتكەن. «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسىنىڭ يەلىگىندەگى مەتاللۋرگيالىق كومبيناتتىڭ مۇرجالارىنان شىققان قويۋ تۇتىنگە بۇل كۇندە كوز دە ۇيرەنىپ, قالا تۇرعىندارى دا كوندىگىپ كەتكەندەي. دەگەنمەن, باتپانداپ كىرىپ, مىسقالداپ شىعاتىن بۇل قاۋىپتىڭ الدىن الماسا بولمايتىن ءتۇرى بار. ويتكەنى تەمىرتاۋدىڭ ەكولوگيالىق اپاتتىڭ از-اق الدىندا تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. جارتى عاسىردان بەرى قالانى عانا ەمەس, وبلىسىمىزدى جارىلقاپ كەلە جاتقان مەتاللۋرگيالىق كوم­بيناتتىڭ «ات قوراسىندا» ميلليونداعان توننا وندىرىستىك قال­دىق جينالىپ قالعان. قازىرگى تاڭ­دا وندىرىستىك الپاۋىتتىڭ يەلە­گىندە ارقايسىنىڭ تەرەڭدىگى 15 مەترگە جەتەتىن توعىز قالدىق جي­ناعىش بار. كوپ جىلداردان بەرى وسى وندىرىستىك قوقىس توگىلگەن شۇڭ­قىرلار قورشاعان ورتانى اياۋ­سىز لاستاپ كەلدى. اسىرەسە بۇل كورىنىس كۇن جىلىدا كۇشىنە مىنەدى. جەل ۇشىرعان ۋلى توزاڭ اينالاعا تۇگەل تاراپ, ۇزاق ۋاقىتتان بەرى جەر­گىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ءتۇرلى اۋرۋ­لارعا ۇشىراۋىنا سۇبەلى «ۇلە­سىن» قوسىپ كەلدى. جاڭبىر جانە قار سۋىمەن ارالاسقان الگى شاڭ-توزاڭ مەن ۋلى گاز توپىراققا ءسىڭىپ, سۋ قويمالارىنا قۇيىلىپ, تابيعاتقا وراسان زور زيانىن تيگىزىپ كەلە جاتقانى دا جاسىرىن ەمەس. وسىنداي وتكىر تۇرعان ماسە­لە­نىڭ ەرتە مە, كەش پە, ايتەۋىر ءبىر شە­شىمىن تابۋى كەرەك بولاتىن. مىنە, بۇل كۇنگە دە جەتكەن سياقتى­مىز. تاياۋدا «شايىر تاۋ» فيرما­سى تەمىرتاۋدان قوزىكوش جەردە ورىن تەپكەن №1 حيميالىق ءۇيىندى ماڭىنان كوكستى-حيميالىق ءوندىرىس­تىڭ سۇيىق حيميالىق قالدىق­تارىن قايتا وڭدەۋ بويىنشا جاڭا كەشەندى ىسكە قوستى. جالپى №1 حيميالىق ءۇيىندى 1990 جىلى پايدالانۋدان قالعان بو­لا­تىن. زاۋىت ەكولوگتارىنىڭ ءمالى­­مەتىنە سەنەر بولساق, 1964 جىل­­دان باستاپ مۇندا كوكستى-حي­ميا­لىق ءوندىرىستىڭ 70 مىڭ تونناعا جۋىق سۇيىق قالدىعى جينالىپ قال­عان ەكەن. نەگىزى, 2012 جىلدان باستاپ ءبىرىنشى ءۇيىندىنىڭ قالدىقتارى شە­تەلگە شىعارىلىپ, سول جاقتا قاي­تا وڭدەلە باستاپتى. مىسالى, 12 مىڭ تونناعا جۋىق قالدىق ارنايى وڭدەۋ قوندىرعىلارى بار ۋكرايناعا جەتكىزىلگەن ەكەن. بىراق تا مۇنىڭ ءوزى پايداسى ماردىمسىز, شىعىنى مول شارۋا ەدى. سول سەبەپتى دە وڭدەۋ كەشەنىن وزىمىزدە سالۋ وتكىر تۇرعان ماسەلە ساناتىندا بولىپ كەلدى. «شايىر تاۋ» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى قانات قىمىزكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, تەمىرتاۋداعى وڭدەۋ كەشەنىن سالۋعا وسى ىستە باي تاجىريبەسى بار ۋكراينالىق مامانداردىڭ كورسەتكەن كومەگى كوپ بولىپتى. «حي­ميالىق قالدىقتاردى وڭدەيتىن كەشەندى ءبىز ءبىر جىل ىشىندە سالىپ بىتىردىك. جىلجىمالى كو­پىر تۇرپاتىنداعى كەشەندە حيميا­لىق قالدىقتاردى سورىپ الاتىن جانە ونى ءجۇز گرادۋسقا دەيىن قىزدىراتىن قوندىرعى ورنا­تىلعان. قالدىق ابدەن قىزۋ شە­گىنە جەتكەننەن كەيىن ارنايى ىدىس­تارعا قۇيىلىپ, وعان ءتۇرلى رەا­گەنتتەر قوسىلادى. مىنە, وسىنداي جولمەن الىنعان ءونىم اۆتوموبيل جولدارى قۇرىلىسىندا بيتۋمعا ۇقساس بايلانىستىرعىش ماتەريال رەتىندە پايدالانۋعا ابدەن جارايدى», دەيدى كاسىپورىن باسشىسى. جاڭا كاسىپورىن جىلىنا 2500 توننا ءونىم الۋدى جوس­­پار­لاپ وتىر. بۇگىنگى كۇن­نىڭ ءوزىن­دە فير­ما بىرنەشە تۇتى­نۋشىمەن كەلىسىمشارت جاساسىپ ۇلگەرگەن. بۇدان بولەك, بولا­شاقتا تەح­نو­لوگيالىق جانە ەنەر­گەتي­كالىق جاب­دىقتاردى جىلى­تۋعا ارنالعان 8400 توننا كوكستى-حيميالىق وتىن­دى ءبىر جىل ىشىندە ءوندىرۋ قولعا الىن­باقشى. قازىردىڭ وزىندە جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى مەن قازان­­دىقتار جاڭا كاسىپورىننىڭ ءونىمى­نە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر­عان جايى بار ەكەن. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا سالىنعان جاڭا كەشەن قۇرىلىسىنا 194 ميلليون تەڭگە شاماسىندا قارجى جۇمسالىپتى. قازىر مۇندا 28 ادام ەڭبەك ەتەدى. بۇگىنگى تاڭدا فيرما جۇمىسقا تولىقتاي كىرىسىپ كەتپەسە دە, قۇرال-جابدىقتاردى ورنالاس­تىرىپ, حيميالىق زاتتاردىڭ قاجەت­تى ۇيلەسىمدىلىگىن زەرتتەۋ ءۇستىن­دە. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل جەر­دە ۇلكەن ىسكە كىرىسەر الدىن­داعى دايىندىق جۇمىستارى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. بىراق وسىعان قارا­ماستان, بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە جاڭا كا­سىپورىن 12 مىڭ توننا فۋس جانە قىشقىل سمولكا ونىمدەرىن شىعارىپ ۇلگەرىپتى. جالپى, جوبا باعدارلاماسى بويىنشا بەس-التى جىلدىڭ ىشىندە حيميالىق قالدىقتىڭ استىندا قالعان №1 ءۇيىندى تولىعىمەن تا­زار­تىلۋعا ءتيىس ەكەن. سونان سوڭ بۇل جەرگە قۇنارلى توپىراق توسە­لىپ, ءشوپ ەگىلمەك. «شايىر تاۋ» فيرماسىنىڭ شاراپاتتى ىسىنە «ارسەلورميتتال تە­مىرتاۋ» كومپانياسىنىڭ ەكولوگتارى جوعارى باعا بەرىپ وتىر. كومپانيانىڭ ەكولوگيا جونىندەگى ديرەكتورى گالينا دروزدوۆا بىلاي دەيدى: – «شايىر تاۋ» فيرماسى ءبى­رىن­شى ءۇيىندىنى تازارتۋعا بەل­سەن­دى تۇردە كىرىسىپ كەتتى. قازىر ءبىز ەكىن­شى ءۇيىندىنى تازارتۋعا قۇلشى­نىس تانىتىپ وتىرعان تاعى ءبىر فير­ما­مەن كەلىسىمشارت جاساسىپ جا­تىر­مىز. كەلىسىم بويىنشا, «ار­سە­لور­ميتتال تەمىرتاۋ» كومپا­نيا­­سى فيرمالارعا حيميالىق قال­دىق­تار­دى تەگىن بەرەدى. جۇمىس بىتكەن سوڭ, فير­مالار ءوز قارا­جاتىنا قال­­دىق­تاردى وڭدەپ, جەر تەلىم­دەرىن­دەگى زارداپ شەككەن توپى­راق­تى قالپىنا كەلتىرۋلەرى كەرەك. ءبىر ەسەپ­تەن بۇل ءبىزدىڭ «جا­سىل» ەكونو­ميكاعا ءوتۋ جونىندەگى مەم­لەكەتتىك باع­دار­لاماعا قوسقان ۇلەسىمىز بول­ماق. سونىمەن, تەمىرتاۋداعى ءوندى­رىستىك قالدىقتاردى وڭدەۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگياسى ءبىر وقپەن ەكى قويان اتىپ الۋعا مۇمكىندىك بە­­رە­دى. ەڭ الدىمەن مەتاللۋرگتەر قا­لا­سىنداعى شەتىن ماسەلە – ءاب­دەن شەگىنە جەتكەن ەكولوگيالىق جاع­داي جاقسارا تۇسسە, سونىمەن قا­تار بۇل يگى ءىس وندىرىستىك كاسىپ­ورىن­دار ونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە دە وڭ اسەرىن تيگىزبەك. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, بۇل شارۋا تەڭىزگە قوسىلعان تامشىداي-اق. تەمىرتاۋدى قويۋ ءتۇتىن, ۋلى گازدان تۇبەگەيلى تازارتۋ ءۇشىن ءبىر عانا «شايىر تاۋدىڭ» شاماسىنىڭ جەتپەسى انىق. دەگەنمەن, قايىرلى ءىستىڭ قادامى قۇتتى باستاماسى قۋانتادى. قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» قاراعاندى وبلىسى, تەمىرتاۋ قالاسى