كوكشەتەڭىز كوزدەن بۇلبۇل ۇشا ما؟

كيە قونعان, قۇت دارىعان قازاق دالاسىنىڭ قاسيەتىنە قايران قالاسىڭ. ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالار ماڭ دالانىڭ تۇگىن تارتساڭ, مايى شىعادى. كەز كەلگەن شوقىسى مەن توبەسىنىڭ ءتۇبىن تۇرتسەڭ, تابيعات تارتۋى اق­تا­رىلىپ شىعا كەلەدى. بەينەبىر مەندەلەەۆ تابليتساسىن وسى دالانىڭ قىر­تىسىنا قاراپ جاساعان-اۋ دەگەندەيسىڭ. جازيرالى تۋعان جەردىڭ قويناۋىنا بۇككەن سول بايلىق بۇگىندە ەگەمەن ەلدىڭ يگىلىگىن ەسەلەپ, بەرەكەسىن ارت­تىرىپ-اق جاتىر. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, قازاق جەرىندەگى تەك بۇگىنگى كۇنگە دەيىن زەرتتەلگەن تابيعي قازبا بايلىعىن قارجىمەن ەسەپتەگەندە, قازاقستاندىقتاردىڭ جان باسىنا شاققاندا, ءاربىر ادامعا ءبىر ميلليون دول­لاردان اسىپ جىعىلادى ەكەن. ناق وسى كورسەتكىش اقش پەن كانادادا ءاربىر تۇرعىنعا 16 مىڭ دوللاردان اينالادى. باسقا, ءمۇيىزى قاراعايداي مەملەكەتتەردە بۇدان دا تومەن كورىنەدى. ادام باسىنا شاققانداعى جالپىۇلت­تىق تابيعات بايلىعىنىڭ كولەمى جاعىنان قازاقستان ەۋروپا وداعى ەلدەرىنەن 30 ەسە اسىپ تۇسەدى ەكەن. اۋزىن اشسا, جۇرەگى كورىنەتىن بالا مىنەز جۇرتىما بەرگەن تاعدىردىڭ بۇل تارتۋىنا دا تاۋبە دەپ, جاراتقاننىڭ ءتىل مەن كوزدەن ساقتاعانىن تىلەيسىڭ! اتتەڭ!.. جەتى قات قىرتىسىنا دەيىن قۇت دارىتىپ, قويناۋىن قازبا بايلىعىنا تول­تىرعان ۇلان-عايىر قازاق دالاسىن كەرەمەتى كۇشتى قۇدىرەت تابيعي سۋ كوزدەرىنە تاپشى قى­لىپ قويىپتى. ۇلان-عايىر ەۋرازيا كەڭىس­تى­گىندە قۇلاشىن كەڭ جايعان قازاقستان دوس­تاستىق مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندەگى سۋ ۇلەسى تۇرعىسىنان سوڭعى ورىندى يەلەنەدى. قازاق­ستانداعى 100 تەكشە شاقىرىمدى قۇرايتىن جەر ءۇستى سۋ قورىنىڭ 58 پايىزى عانا رەسپۋبليكا اۋماعىندا جيناقتالادى, قالعان سۋ قورى شەكارالاس ورنالاسقان كورشى ەلدەردىڭ اۋماعىنان كەلەتىن سۋ كوزدەرىنەن تولىعادى. اقيقاتىندا ۇلى دالانى سۋدان تارىلتىپ وتىرعان جومارت تابيعات ەمەس, ادام قولىمەن جاسالعان قيانات. كەڭ دالانىڭ كىندىگىنە ءنار بەرىپ, ارناسىنان اسا اعىپ, ارالدى سۋسىندا­تاتىن سىرداريا مەن ءامۋداريانى «ءوز اعا­مىز» وزبەكتەر ساعاسىنان قىسىپ بوگەپ السا, جازيرالى جازىقتى گۇلمەن كومكەرەتىن تەگەۋرىندى تالاس پەن تاۋ وزەندەرىن قىرعىز اعاي­ىندار قىلعىندىرىپ تاستادى. بالقاش كولى­نىڭ قاينار كوزى ىلە مەن ۇلى دالانىڭ كۇرە­تا­مىرى قارا ەرتىستىڭ سۋىن قىتاي شومىشتەن قىسا باستادى. جالپى, ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, «توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قو­سىلعان» دەپ قانشاما قىرعىزدارعا قۇشاعى­مىز­دى اشساق تا, «وزبەك ءوز اعامىز عوي» دەپ قانشا ەمەشەمىز ەزىلگەنىمەن دە كورشىلەس جاتقان باۋىرلاس اعايىنداردىڭ «قازاعىم» دەپ بۇيرەگى بۇرىلا بەرمەيتىنىن بايقاپ ءجۇرمىز. وعان كۇنى كەشە قازاقستاندى تورتكۇل دۇنيە تۇگەل مويىنداعان سامميت كۇندەرىندە ورىنسىز جەردەن قىزعانىش تانىتقان ءوز­بەك­تەردىڭ ىشتارلىعىنان, قىرعىزستاندى قايعى بۇلتى تورلاعان كەشەگى كۇنى ۆاگون-ۆاگون اس­تى­عىمىز بەن كومىرىمىزدى الا جۇگىرگەندە, «سترا­تەگيالىق سۋ كوزدەرىن جاۋىپ تاستاپ, قا­زاقتاردى كومەك كورسەتۋگە ءماجبۇر ەتتىك» دەپ كولگىرسىگەن قىرعىز ساياساتكەرلەرىنىڭ قىلى­عىنان انىق كوردىك. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنا دەيىن ارال تەڭىزى الەمدەگى كولەمى جاعىنان ەڭ ءىرى ءتورت كول-تەڭىزدىڭ بىرىنەن سانالىپ كەلدى. وزبەكستاندى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ الىپ ماقتا پلانتاتسياسىنا اينالدىرماق بولعان كەرەعار ساياسات جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بويى تاندىرى كەپكەن ءشول دالانى ەكى دا­ريا­نىڭ سۋىمەن سۋارىپ, ارال تەڭىزىنىڭ ايدىنىن قۇرعاتتى. قوس داريانىڭ سۋى تارتىلعان سوڭ ارالدىڭ دا ساعاسى كەۋىپ, وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا الپىسىنشى جىلدارداعى كولەمىنىڭ 10 پايىزىنا جەتەر-جەتپەس دەڭگەيگە دەيىن سۋالىپ قالدى. ءبىر كەزدەگى بالىعى تايداي تۋلاپ, تولقىنى كەمەلەردى قاقپاقىل قىلىپ جاتاتىن ايدىندى ارال جاعالاۋدان جۇزدەگەن شاقىرىمعا كەيىن كەتىپ, ءۇش تۇزدى سۋلى كول­شىك قانا بولىپ قالا بەردى. ساعاسى سۋالعان ارال سۋىنىڭ تۇزدانعاندىعى سونداي, تەڭىز­دەن قالعان ەكى كولدەن بالىق اتاۋلى دا تۇ­قىمىمەن جويىلىپ كەتتى. سۋى كەۋىپ, اشى­لىپ قالعان تەڭىز تۇبىنەن مىڭداعان توننا تۇز بەن ۋلى زاتتار جەلگە ۇشىپ, ءوڭىردى ەكولو­گيالىق اپات ايماعىنا اينالدىردى. كەزىندە بۇكىل وداقتى تامساندىرعان ارال بالىق فلوتى قۇرىدى, قايراڭعا شىققان كەمەلەر قاڭقاسى ادام قولىمەن جاسالعان اپاتتىڭ زاردابىن ايعاقتاعانداي ۇرەي ۇشىرادى. ارال تراگەدياسى پلانەتارلىق ەكولوگيالىق اپاتقا اينالعانىن الەم مويىندادى. تەك سوڭعى جىلدارى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ارالدى قۇتقارۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان حالىقارالىق كەشەندى شارالاردىڭ ناتيجە­سىندە عانا كىشى ارالدى ساقتاپ قالۋ تۇرعى­سىنداعى ءۇمىت وتى تۇتاندى. الەمدىك ەكولوگيالىق جۇيەگە قانشا­لىق­تى اۋىر تيسە دە ادامزات ارال اپاتىنان سا­باق الماپتى. وعان بۇگىندە سۋى تارتىلىپ, جا­عالاۋى تەك سوڭعى 15-20 جىلدىڭ ارالى­عىن­دا عانا 2 مىڭ شارشى شاقىرىمعا دەيىن قۇرعاپ قالعان بالقاش تراگەدياسى ايعاق بول­عانداي. بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قازاق­ستان­داعى تۇراقتى وكىلى فيكرەت اككۋردىڭ اي­تۋىنشا, حالىقارالىق اۋقىمدا شۇعىل شارالار قولدانىلماسا, تاياۋ بولاشاقتا بالقاش كولى ارال تەڭىزىنىڭ كەبىن كيەدى. ىلە–بالقاش باسسەينى ىلە-بالقاش باسسەينى پلانەتامىزداعى ەڭ ءىرى كول ەكوجۇيەسىنىڭ بىرىنەن سانالادى. بىرنەشە كولدەر مەن وزەندەردەن تۇراتىن بۇل تابيعي سۋ كەشەنىنىڭ جالپى اۋماعى قازاق­ستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا جانە قىتاي­دىڭ سولتۇستىك-باتىسىندا 413 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماقتى الىپ جاتىر. ونىڭ ەڭ ۇلكەن بولىگى – 353 شاقىرىمى قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىنان دا ۇلكەن جەردى الىپ جاتقان ىلە-بالقاش باسسەينىنە قاراستى كولدەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى تۇتاستاي قازاقستان اۋماعىندا قونىس تەپكەن بالقاش كولى بولىپ تابىلادى. بالقاش كولى جالپى تەڭىز دەڭگەيىنەن 340 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان. ونىڭ ۇزىندىعى 600 شاقىرىمعا, ال ەنى شىعىسىندا 9-19 شا­قىرىمنان, باتىسىندا 74 شاقىرىمعا دەيىن سوزىلادى. بالقاش كولىنىڭ ءدال ورتا تۇ­سىندا ۇزىننان-ۇزىن سوزىلىپ جاتقان سا­رىەسىك جارتىارالى گيدروگرافيالىق جاعى­نان كولدى ءبىر-بىرىنەن ەرەكشە ايىرماشىلىعى بار ەكى بولىككە تەڭ ءبولىپ تاستاعان. كولدىڭ جالپى كولەمىنىڭ 58 پايىزىن قۇرايتىن باتىس بولىگى سالىستىرمالى تۇردە تايازداۋ جانە سۋى تۇششى بولىپ كەلەدى. ال كولدىڭ قالعان شىعىس بولىگى تەرەڭ ءارى سۋى اششى, تۇزى كوپ. سارىەسىك جار­تى­ارالىنىڭ بويىمەن كولدىڭ ەكى بولىگىن ۇزىنارال بۇعازى جالعاپ جاتىر. ەنى 3,5 شاقىرىم بو­لاتىن بۇل بۇعاز ارقىلى كولدىڭ باتىس بولىگىنەن سۋ شىعىس بولىگىنە قۇيىلادى. بۇعازدىڭ تەرەڭ­دى­گى 6 مەترگە جەتەتىن بولسا, جالپى بالقاش كو­لىنىڭ ورتاشا تەرەڭدىگى 5,8 مەتر دەپ ەسەپتەلىنەدى. كول جاعالاۋى بۇرالاڭقى بولىپ كەلەدى. با­تىس جاعالاۋدا سارىشاعان, قاشقانتەڭىز, قارا­قا­مىس, شەپەك, بالاقاشقان, اقمەتسۋ سياقتى شىعاناقتار ورنالاسسا, شى­عى­­سىندا كۇز­كول, بالىقتىكول, قاراشاعان جانە باسقا شى­عاناقتار قونىس تەپكەن. كولدىڭ وسى بولىگىندە بايعابىل, بالاي, شاۋقار, كەڭتۇبەك, قور­جىن­توبە سياقتى كىشىگىرىم ارالدار قونىس تەپكەن. باسارال, تاسارال سياقتى ءىرى جانە ورتاارال, اياق­ارال, ولجابەكارال سياقتى كىشىگىرىم ارالدار كولدىڭ باتىس ءبو­لى­گىن­دە ور­نا­لاسقان. بال­قاش كو­لىن­دە جالپى كولەمى 66 شارشى شا­قىرىمدى قۇرايتىن 43 ۇلكەندى-كىشىلى ارال­دار بار. شەبەرلىگى شەكسىز تابيعات بالقاش كو­لى­نە قايتالانباس عاجايىپ قاسيەت دارىتقان. ءبىر كولدىڭ كولەمىنە تۇششى ءجا­نە اششى سۋدى سىيعىزىپ, كەرەمەت قۇدىرەت تانىت­قان. كولگە ءنار بەرەتىن ءىرىلى-ۇساقتى وزەندەردىڭ بارلىعى دەرلىك, ونىڭ ىشىندە ىلە, قاراتال, اقسۋ, لەپسى سياقتى ۇلكەن وزەندەر بالقاشتىڭ وڭتۇستىك بولىگىنە كەلىپ قۇيادى. سونىڭ ىشىندە بالقاشتىڭ باستى قاينا­رى, نەگىزگى كۇرەتامىرى ىلە وزەنى بولىپ تا­بىلادى. بالقاشقا قۇيىلاتىن بارلىق سۋ كوزىنىڭ 73 پايىزى وسى ىلە وزەنىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ىلە وزەنىنىڭ باستاۋى شىعىس تيان-شانداعى تەكەس جانە كۇنگەس اتتى ەكى تاۋ وزەنىنىڭ قوسىلۋىنان باستالادى. تەكەس وزەنىمەن قوسا ەسەپتەگەندە ىلە­نىڭ ۇزىندىعى 1439 شاقىرىمعا سوزىلادى. ون­ىڭ 802 شاقىرىمى قازاقستان اۋماعىنا جا­تادى. ىلە وزەنى بالقاشقا قۇيار تۇستا بىرنەشە سا­عالارعا ءبولىنىپ, كەڭ اتىراۋ جاسايدى. كولگە قۇيار تۇستاعى ىلە وزەنىنىڭ ساعاسى 8 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماققا سوزىلىپ, توپىراق قىرتىسىن سۋ نارىنە كەنەلتىپ, كوكوراي شالعىن جەرۇيىعىن قۇرايدى. كولگە قۇيىلاتىن وسى سانسىز ساعالاردى قوسقانداعى بالقاش كولىنىڭ جاعالاۋلىق فاۋ­ناسى وسىدان ءبىراز جىلدار بۇرىن قۇس الەمىنىڭ قۇتتى مەكەنى بولاتىن. مۇندا شاعالا, قىزىل قوقيقاز, كوكقۇتان, سۋقۇزعىن سياقتى قۇستارمەن قاتار اققۋ, قاز, ۇيرەكتىڭ نەشە ءتۇرى قو­نىس­تا­ن­ا­تىن. ءتىپتى كەزىندە ۇيرەك پەن قازدى ونەركاسىپتىك نەگىزدە ەتكە دايىندايتىن. ال بالقاشتىڭ سازا­نى مەن كوكسەركەسى, مارينكاسى مەن الابۇعاسى كوك تولقىنمەن تالاسا تايداي تۋلاپ جاتاتىن. ءتىپتى بۇدان 25-30 جىل بۇرىن كەڭەس وداعى بويىنشا اۋلاناتىن بارلىق سازان بالىعىنىڭ 50 پايىزى وسى بالقاش كولىنەن وندىرىلەتىن. بالقاش كولىنىڭ بالىعىنان جاسالعان كونسەرۆىلەردى كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق ەلدى مەكەندەرىندەگى دۇكەندەردەن تابۋعا بولاتىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە بالقاش كولى ەلىمىزدەگى تۇششى سۋ كوزى بار ساناۋلى سۋ قويمالارىنىڭ ءبىرى. تۇششى سۋ دەمەكشى, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ وتكەن جىل­عى مالىمەتتەرى بويىنشا, بۇگىندە دۇنيە جۇزىندە 889 ميلليون ادام اۋىز سۋدان تاپشى­لىق تارتىپ وتىر. ال 2,6 ميلليارد ادام سۋ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى زارداپ شەگىپ, انتي­سانيتارلىق جاعدايدا ءومىر كەشۋدە. الەمدىك ساراپشىلاردىڭ مالىمدەۋىنشە, قازىر تۇششى سۋ قورى جاعىنان رەسەي الەمدەگى الدىڭعى ورىن­داردى يەلەنەدى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, بولا­شاقتا تۇششى سۋ قورى مول ەلدەر بۇگىنگى مۇناي دەرجاۆالارىنىڭ تابىسىنان دا ارتىق تابىس تابادى. سەبەبى, اۋىز سۋ بولاشاقتا مۇنايدان دا قىمبات رەسۋرسقا اينالماق. اۋىز سۋ قورى از ەلدەر تۇششى سۋدى ەكسپورتتايتىن بولادى. مىنە, پلانەتامىزدىڭ قايتالانباس تاماشا وزەن-كول ەكولوگيالىق جۇيەسىن قۇرايتىن وسى عاجايىپ ىلە-بالقاش باسسەينى بۇگىندە جويىلىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. قاسيەتتى قازاق جەرىندەگى تابيعاتتىڭ تاعى ءبىر تاماشا تارتۋى كو­نە­دەن كەلە جاتقان كوكشەتەڭىز – بالقاش كولى تار­تىلىپ بارادى. بالقاش قاسىرەتىنىڭ باستالۋى تا­عى دا ادام فاكتورىنىڭ كەسىرىنەن ورىن الىپ وتىر. بالقاشتىڭ باعى بايلانباسىن ىلە-بالقاش باسسەينىندە وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ شارۋاشىلىق قىز­مەتتىڭ كەڭ ەتەك الۋىنا بايلانىستى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تابيعي ەكولوگيالىق جۇيە بۇزىلدى. باسسەين اۋماعىنداعى شارۋاشىلىق قىزمەت تابيعي تەپە-تەڭدىك قاعيدالاردى ەسكەرمەي جۇرگىزىلگەندىكتەن, ەكولوگيالىق جۇيەگە وراسان زور زيان تيگىزدى. ءوڭىردىڭ بىردەن-ءبىر ءومىر ءنارى بولىپ تابىلاتىن ىلە وزەنى بىرنەشە جەردەن بۋىلىپ, جاساندى سۋ قويمالارى سالىنا باستا­دى. ىلە وزەنىنىڭ ساعاسىن تارىلتىپ, 28,1 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماقتى الىپ جاتقان جا­سان­دى قاپشاعاي كولى پايدا بولدى. شىلىك وزەنىنىڭ سۋىن بوگەپ, بارتوعاي سۋ قويماسى سالىندى. وزەن سۋلارىنا توسقاۋىل قويىپ, 31,7 مىڭ گەكتار اقدالا القابىنا, 15,3 مىڭ گەكتار شەڭگەلدى القابىنا سۋارمالى كۇرىش ەگىستىگى جاسالىندى. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا باسسەيندەگى سۋ تۇتىنۋ مولشەرى ەكى ەسەگە دەيىن ارتىپ, جىلىنا 7,51 تەكشە شاقىرىمعا جەتتى. ىلە وزەنىنىڭ ساعاسىندا قاپشاعاي گەس-ءنىڭ سالىنۋى ونسىز دا تابيعي تەپە-تەڭدىگى بۇزىلعان باسسەيننىڭ قاسىرەتىن قالىڭداتا ءتۇستى. ءبىر كەزدەرى ىلە وزەنىنىڭ ءوزى بالقاشقا جىلىنا 22,87 تەكشە شاقىرىم سۋ قۇياتىن بولسا, 1992 جىلى ونىڭ مولشەرى جىلىنا 10,5 تەكشە شاقىرىمعا دەيىن تومەندەدى. سونىڭ سالدارىنان بالقاش كولىنىڭ سۋ ايدىنى تارىلدى. ماسەلەن, 1961 جىلى بالقاش كولىنىڭ سۋ ايدىنى 21,4 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇراسا, 1999 جىلى 17,07 مىڭ شارشى شاقىرىمعا دەيىن قىسقاردى. كولدىڭ باتىس بولىگىنەن شىعىس بولىگىنە قۇيىلاتىن سۋ كولەمىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى بالقاش قالا­سىنىڭ تۇسىنداعى كول سۋىنىڭ تۇزدىلىعى 1,5 گ/ل-دەن 2,3 گ/ل-گە دەيىن كوتەرىلدى. بالقاشتىڭ باتىس بولىگىنە بۇكىل كول ءتىرشى­لىگىنىڭ ءنارى – ىلە وزەنىنىڭ كاۋسار سۋى قۇيىلىپ جاتقاندىقتان تۇششى بولىپ وتىر. ىلە وزەنىنىڭ سۋى بولماسا, بالقاش كولى دە ءومىر ءسۇرۋىن توق­تادى. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, تويىم­سىز سۇرانىسىن تويعىزۋ ءۇشىن تابيعات تىلسىمىن باعىندىرۋعا تالپىنعان ادام قياناتىنىڭ سال­دارىنان بالقاش بولاشاعىنا بالتا شابىلاتىن كەز دە جاقىنداپ قالعان سياقتى. بالقاش قاسىرەتى ادام قولىمەن تۇرعىزىلعان جاساندى قاپشاعاي سۋ قويماسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنەن باستالدى. وتىز جىلدان استام سانالى عۇمىرىن بالقاش كولىن زەرتتەۋ جۇمىسىنا ار­نا­عان بەلگىلى تابيعاتتانۋشى, جازۋشى پاۆەل ما­ري­كوۆسكيدىڭ «قاپشاعاي بالقاشتىڭ سۋىن ال­ىپ, تىرشىلىك تىنىسىن تارىلتتى. قاپشاعاي سۋ قويماسىنىڭ كولەمى 16 تەكشە شاقىرىمدى قۇ­راي­دى. ال ىلە وزەنىمەن جىل بويى كەلەتىن سۋدىڭ كول­ە­مى 13 تەكشە شاقىرىمنان اسپايدى. وسىنىڭ ءوزى-اق قولدان جاسالعان بۇل قۇبىجىقتىڭ قانشا سۋدى جۇتىپ جاتقانىن كورسەتسە كەرەك. ەندى بالقاشقا بار بولعانى جىلىنا 7 تەكشە شا­قى­رىم عانا ىلە وزەنىنىڭ سۋى قۇيىلادى. ءسويتىپ, بال­قاش ادام قولىمەن اجالعا ايداعان ەكىنشى ارالعا اينالىپ بارادى», دەگەن جانايقايىنىڭ شىققانىنا دا ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ودان بەرى دە بالقاش قاسىرەتى قالىڭداماسا, سەيىلگەن جوق. تاياۋ بولاشاقتا بالقاش قاسىرەتىنىڭ سوڭعى نۇك­تەسى الىپ كورشىمىز قىتايداعى سۋ تاپشى­لى­عى بولعالى تۇر. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ءبۇ­گىندە قىتايداعى قارقىندى ەكونوميكالىق جانە دەموگرافيالىق دامۋ جاعدايى بۇرىن-سوڭدى بولماعان سۋ تاپشىلىعىنا ۇرىندىرىپ وتىر. قازىر بۇل ەلدەگى بارلىق سۋ كوزدەرىنىڭ 70 پا­يىزىنا جۋىعى ءتىپتى تەحنيكالىق ماقساتتار ءۇشىن دە جارامسىز بولىپ قالعان. الەمدىك تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ دەرەگى بويىنشا, پلانەتامىزداعى قۇرلىقتىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ تاياۋ بولاشاقتا قۇرعاقشىلىققا ۇشىراۋ قاۋپى بار. مۇنداي اۋىر جاعداي اسىرەسە, الىپ كورشىمىز قحر-دا ورىن الىپ وتىر. قىتايداعى جەر كولەمىنىڭ تورتتەن ءبىرى قازىردىڭ وزىندە ءشول دالاعا اينالعان. الداعى ۋاقىتتا بۇل ۇدەرىس ودان ءارى قارقىندى جالعاسادى دەگەن بولجام بار. سوڭعى جىلدارى قىتايدىڭ باسىم ءبولى­گىندە وراسان زور قۇرعاقشىلىق ورىن الىپ, كۇرت دامىعان وندىرىستىك جانە اگرارلىق پروۆين­تسيا­لاردىڭ ونسىز دا كۇردەلى ەكولوگيالىق جاعدايىن ودان سايىن قيىنداتا تۇسۋدە. رەسمي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, قىتايدا جىل سايىن اۋىز سۋ تاپ­شىلىعىنان زاپا شەگەتىن تۇرعىنداردىڭ سانى 50 ميلليوننان اسىپ تۇسەدى ەكەن. قالىپتاسقان سۋ تاپشىلىعىنان قالايدا قور­عانۋ ماقساتىندا قىتاي قازىر ءوز جەرىندە باستاۋ الىپ, قازاقستانعا قۇيىلاتىن, ۇلان-عايىر قا­زاق دالاسىنىڭ تابيعات بەرگەن قوس قاينار ءنارى – ترانسشەكارالىق ىلە جانە ەرتىس وزەندەرىنىڭ بويىندا جاپپاي كەڭ كولەمدەگى بوگەتتەر تۇر­عىزۋ ناۋقانىن باستادى. وسى قاسيەتتى قوس وزەن باستاۋ الاتىن قىتايدىڭ شىڭجان-ۇيعىر اۆتو­نوميالىق (شۇار) اۋدانى قازىرگى كەزدە ەكونو­مي­كالىق جاعىنان شۇعىل دامۋ ءۇردىسى باستالعان ايماققا اينالدى. مۇندا ونەركاسىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قار­قىنمەن دامىتىلىپ, الىستان ويلايتىن قى­تاي ساياساتىنىڭ نەگىزىندە ىشكى جاقتان قونىس اۋ­دارىلعان قىتايلارمەن بارىنشا كەڭىنەن قونىس­تان­دىرىلىپ جاتىر. قاۋىرت وسكەن ونەركاسىپ ورىندارى مەن اۋىلشارۋاشىلىق كەشەندەرى مول سۋ قورىن تالاپ ەتە باستادى. ونىڭ ۇستىنە وسى ايماقتا سۋارمالى ەگىستىك پەن ماقتا پلان­تاتسيالارى كەڭەيتىلۋدە. مامانداردىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا, بۇگىندە قىتايلىقتار اۋىلشا­رۋا­شىلىق القاپتارىن سۋارۋ ءۇشىن عانا ىلە وزە­نىنەن 2,2 تەكشە شاقىرىم سۋ الىپ جاتىر. بۇل ونەركاسىپتىك جانە كوممۋنالدىق شىعىنداردى ەسەپتەمەگەندەگى كورسەتكىش. شۇار-داعى انالين مىس كەن ورنى ۇلعايتىلىپ, مۇندا مۇناي كەن ورنى اشىلدى. جاڭادان اشىلعان قاراماي مۇ­ناي-گاز كەن ورنىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەدەل تۇردە ءىرى سۋ قويماسى – «ەرتىس-قاراماي» كانالى سالىندى. العاشقىدا ەرتىس وزە­نىنىڭ بويىنان سالىنعان سۋ بوگەتتەرىنە الى­نا­تىن سۋ كولەمى جىلىنا 1 شارشى شاقىرىم (جىل سايىن قىتاي-قازاقستاندىق شەكارالىق ايماقتان اعا­تىن سۋدىڭ 10 پايىزى) دەپ ەسەپتەلگەن. ەندى «ەرتىس-قاراماي» كانالى سالىنعاننان كەيىن قارا ەرتىستەن الىناتىن سۋ كولەمى 450 ميلليون تەكشە مەترگە ارتتى. ال 2020 جىلعا تامان ەرتىستەن قىتاي جاعى بۇل كانالعا 2,5 تەكشە شاقىرىم, ودان كەيىنگى جىلداردا 4 تەكشە شا­قىرىم سۋ الۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل – قازاق­ستاندىق قاسيەتتى قارا ەرتىستىڭ سوڭعى تۇياق سەرپەر قاسىرەتى دەگەن ءسوز. اتالمىش سۋ قويماسى, سونىمەن قاتار وسى ايماقتاعى اسا ءىرى حيميالىق ونەركاسىپتى دە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. 2005 جىلى بۇل حيميالىق ونەركاسىپتىك زياندى قالدىقتار سۇڭ­قارا وزەنىنە تاستالىپ, اقىرى بۇل زياندى حي­ميالىق ەلەمەنتتەر وڭىردەگى ەڭ ءىرى امۋر وزەنىنە قۇيىلىپ, ۇلكەن ەكولوگيالىق اپاتقا ۇرىن­دىر­دى. بەيجىڭ وسىلاي اگرارلىق جانە ونەركاسىپتىك سالانى دامىتۋ ارقىلى الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق جاعىنان ارتتا قالعان شىڭجان-ۇيعىر اۆتونومياسىن قىتايدىڭ ىشكى دامىعان ايماق­تارىنا تەڭەستىرۋ جونىندەگى ستراتەگيالىق ماق­سات­­تى جۇزەگە اسىرماق. سوڭعى جىلدارى شۇار-دىڭ اگرارلىق سالا­سى وتە جىلدام دامىتىلۋدا. ماسەلەن, 2005 جى­لى مۇنداعى ەگىس القاپتارىنىڭ كولەمى 4 ميلليون گەكتارعا جەتكىزىلسە, بۇل كورسەتكىش 2015 جىل­دارى 6 ميلليون گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىلماق. وسى اۋقىمدى ەگىس القابى قازاقستانعا قاراي اعاتىن ىلە جانە قارا ەرتىس وزەندەرىنىڭ سۋىن بوگەۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلماق. بۇگىندە بال­قاشقا قۇياتىن سۋدىڭ 80 پايىزىنا جۋىعىن قام­تاماسىز ەتىپ وتىرعان ىلە وزەنىن بوگەۋ تاسىلىمەن قىتاي 3,5 تەكشە شاقىرىم سۋدى ءوز اۋماعىندا قالدىرىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا قىتايلىقتار ىلەنى بوگەۋ ارقىلى الىناتىن سۋ كولەمىن 5 تەكشە شاقىرىمعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل – بالقاشتىڭ ءنار بەرەتىن باستاۋى, قازاق جەرىنىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى سۋ كوزى – ىلە وزەنىنىڭ سوڭعى تۇياق سەرپەر ءساتى دەگەن ءسوز. قازاق جەرىنە جومارت تابيعات سىيلاعان بۇل ۇلى قوس وزەننىڭ قىتاي تاراپىنان تۇسالۋى تەك بالقاش ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستان ءۇشىن ەكولوگيالىق اپات بولا­تىنى – دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن شىندىق. قىتايدىڭ ىشكى قاجەتى ءۇشىن ىلە مەن ەرتىس وزەندەرىن بوگەۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپارلارى جۇزەگە اسسا, قازاقستان جاعى وراسان زور زارداپ شەگەدى. قازاقستان اۋماعىنداعى وسى ەكى وزەن باسسەينىندە 4 ميلليوننان استام حالىق تۇرادى. بەيجىڭنىڭ جوسپارى جۇزەگە اساتىن بولسا, قا­زاقستاننىڭ شىعىس جانە ورتالىق وڭىرلەرىنە كەلەتىن سۋ كولەمى ازايادى. ەلىمىزدىڭ وسكەمەن, سەمەي, پاۆلودار, قاراعاندى سياقتى يندۋستريا­لىق-ونەركاسىپتىك وبلىستارى سۋ تاپشىلىعىنا ۇرىنادى. اۋىز سۋ تاپشىلىعىن بىلاي قوي­عان­دا, وسى وڭىرلەردەگى ەكونوميكامىزدىڭ اگرارلىق جانە وندىرىستىك سالالارىنا نۇقسان كەلەدى. سونىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ گيدروەنەر­گە­تيكالىق سالاسىنا دا ۇلكەن كەسىرىن تيگىزىپ, ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قيىن­داتادى. ەلىمىزدىڭ ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن سۇ­رانىسىنىڭ 10 پايىزىن قامتاماسىز ەتەتىن بۇقتىرما, ءشۇلبى جانە قاپشاعاي سياقتى ءىرى گيدروەلەكتر ستانسالارى وسى ەكى وزەننىڭ ساعاسىنا ورنالاسقان. كۇننەن-كۇنگە قارقىندى دامىپ, ءححى عا­سىردىڭ ءىرى مەگاپوليسىنە اينالىپ كەلە جات­قان ەلىمىزدىڭ باس قالاسى استانانىڭ سۋعا دەگەن وسكەلەڭ سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەسىل وزەنىنىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. سوندىق­تان ەلىمىزدە بولاشاقتا ەرتىس-قاراعاندى كا­نا­لىن كەڭەيتىپ, استاناعا دەيىن ۇزارتۋ ءجو­نىن­دەگى ءىرى جوبا بار. ال قحر-دىڭ ىلە جانە ەرتىس وزەندەرىن بوگەۋ بارىسىندا جۇزەگە اسى­رىپ جاتقان شارالارى ەگەمەن ەلىمىز ءۇشىن اۋاداي قاجەت بۇل جوبانىڭ دا بولاشاعىنا بالتا شاپپاق. قىتاي كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ ەكونو­مي­كالىق جانە ەكولوگيالىق جاعدايىن قي­ىن­داتۋعا جول بەرمەيتىندىگى جونىندە ۇنەمى اي­تىپ, بيىك مىنبەرلەردەن مالىمدەمە جاساپ كەلەدى. الايدا 1988 جىلى قابىلدانعان قحر سۋ كودەكسىنىڭ №51 جانە №52 باپتارىندا بەيجىڭ ەل سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ماق­سا­تىندا ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ قو­رىن تولىق پايدالانۋعا قۇقىلى دەلىنگەن. وسى باپتار بويىنشا بۇل ماسەلەدە حالىق­ارالىق كەلىسىمدەر جاساۋ جاعدايى دا جوققا شىعا­رىلماعان. بالقاشتىڭ كۇننەن-كۇنگە ازايىپ بارا جات­قان ايدىنىنىڭ لاستانۋى تۋرالى دا از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. ىلە وزەنى ارقىلى قى­تايدان كەلەتىن زياندى حيميالىق قالدىقتار جىلدان-جىلعا مولايىپ بارادى. قازىر بال­قاش كولىندەگى فەنول, يون, مىس, تسينك, مارگانەتس, فوسفور, قىشقىل سۋلفاتى سياقتى حي­ميالىق ەلەمەنتتەردىڭ مولشەرى قالىپتى جاع­دايدان ونداعان ەسە اسىپ كەتكەن. حي­ميا­لىق رەاكتسيالار قوسىندىسىنا اينالعان بال­قاش سۋىندا ءالى كۇنگە دەيىن تىرشىلىك بارىنا تاڭ قالاسىڭ. ەكولوگيا جاناشىرى, پروفەسسور فاريدا قوزىقباەۆانىڭ ايتۋىن­شا, بال­قاش كولى اۋىر مەتالدارمەن بارىنشا لاستا­نۋىمەن بىرگە, وزەن سۋلارىمەن بىرگە اعىپ كەلەتىن پيستيتسيد, گەربيتسيد سياقتى ۋلى تىڭ­ايت­قىشتار قالدىقتارىمەن دە تۇنشىعىپ بولدى. ەگەر بالقاش كولىنىڭ ەكولوگيالىق اۋىر جاعدايى وسىلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا ول دا ارالدىڭ جولىن قۇشادى. بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ف.قوزىقباەۆا ىلە-بالقاش باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق زارداپتاردان قازاقستان قازىردىڭ وزىندە 2 ميلليارد ەۋرودان ارتىق شىعىن شەككەنىن العا تار­تادى. سەبەبى, كولدەگى بالىق سانى كۇرت ازايدى, ءبىر كەزدە بالقاشتىڭ برەندى بولعان ونداترلاردىڭ تۇقىمى قۇرىدى. بالقاش سۋىنىڭ تارتىلۋىن توقتاتا الما­ساق نە بولادى؟ ەكولوگيا سالاسى مامان­دارىنىڭ پىكىرىنشە, ونىڭ كەساپاتى ارال قا­سىرەتىنەن اسىپ تۇسپەك. قازىر ىلە-بالقاش باسسەينىندە ەلىمىز حالقىنىڭ 25 پايىزدان اس­تامى تۇرادى. قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى مەگاپو­لي­سى الماتى قالاسى دا وسى وڭىرگە قونىس­تان­عان. ەگەر بالقاش كولىنىڭ سۋى سۋالىپ, اي­دى­نى اشىلاتىن بولسا, كول تابانىندا جيناق­تالعان تۇز الماتىنى باسىپ, الاتاۋدىڭ شىڭدارىنا شىقپاق. ونىڭ اقىرى ىلە الا­تاۋىنىڭ مۇزداقتارىن ەرىتىپ, سەل تاسقىنىنا ۇلاسۋى ابدەن مۇمكىن. ازىرگە بۇل مامان­داردىڭ بولجامى عانا. بىراق بالقاش قاسىرەتى وسىنداي قارقىنمەن قالىڭداي بەرەتىن بولسا, ەندى 15-20 جىلدان كەيىن ول اششى اقيقاتقا اينالۋى دا كادىك. ونىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىنە كەلەتىن بولساق, ايدىنى تارىلىپ بارا جاتقان بالقاش كولىنىڭ پروبلەماسىن قىتاي ەلىنىڭ قولداۋىنسىز شەشۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى حالىقارالىق كەلىسىم-شارت شەڭبەرىندە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قاتى­سۋى­­مەن ىلە جانە ەرتىس وزەندەرىنىڭ سۋ رە­سۋرس­تارىن بىرلەسىپ ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلە­لەرىن شەشۋ جونىندە قحر-مەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, كەلىسىم جاساۋ ماسەلەسىن بارىنشا تەزدەتۋ قاجەت. ىلە جانە ەرتىس وزەندەرىنىڭ سۋ رەسۋرس­تارىن پايدالانۋ جانە بالقاش كولىنىڭ ەكولو­گيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ماسەلەسىن قحر-مەن بىرلەسە قاراستىرعان كەزدە, بۇل ماسە­لەلەردى شەشۋدىڭ حالىقارالىق ءتاجىري­بە­لەرىن كەڭىنەن قولدانىپ, بەدەلدى حالىق­ارالىق ۇي­ىمداردىڭ, اتاپ ايتقاندا, بۇۇ دب جانە يۋنەسكو ساراپشىلارىنىڭ باي ءتاجى­ري­بەسىن پايدالانۋ كەرەك. قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ بۇگىندە جوعارى دەڭگەيگە كوتە­رىل­گەن حالىق­ارالىق تاجىريبەسىن پايدالانا وتىرىپ, پلا­نە­تامىزدىڭ ىشكى كونتينەنتتىك سۋ كوزدەرىن ساقتاۋ جانە قورعاۋ ماقساتىندا بۇۇ دب جانە يۋنەسكو شەڭبەرىندە باعدار­لاما قابىلداۋعا جاعداي جاساساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. وكىنىشكە وراي, ۇكىمەت تە, حالىق مۇددەسى, بولاشاق قامىن ويلايتىن پارلامەنت تە با­سىنا بۇلت ۇيىرىلگەن بالقاش پروبلەماسىن شە­شۋدە ءالى كۇنگە دەيىن ءشوپ باسىن سىندىر­عان جوق. وسىدان 10 جىل بۇرىن ەلىمىزدە «بالقاش-2000» حالىقارالىق ەكولوگيالىق فو­رۋمى وتكىزىلىپ, ىلە-بالقاش باسسەينىنىڭ پروب­لەمالارىن كۇن تارتىبىنە شىعارعان بو­لا­تىن. وسى فورۋمدا بىرقاتار شارالار بەلگىلەنىپ, پلانەتامىزدىڭ تاعى ءبىر ەكولوگيالىق ايماعىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ماقسا­تىن­داعى ءۇمىت شوعى تۇتانعان ەدى. بۇدان كەيىن دە «بالقاش-2000» حالىقارالىق ەكولوگيالىق فو­رۋمى نەگىزىندەگى بىرنەشە باسقوسۋلار وتكى­زىلدى. امال قانشا, مارتەبەلى مىنبەرلەردەن ايتىلعان جۇرەكجاردى پىكىرلەر تەك قاعاز­دار­عا عانا حاتتالىپ, ءسوز جۇزىندە قالدى. بالقاش قاسىرەتىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا ءالى بىردە-ءبىر ناقتى شارا ءىس جۇزىنە اسقان جوق. بالقاش – بابالاردان قالعان امانات. ول – ۇرپاققا مۇرا. ءتورت قۇبىلامىز تەڭەسىپ, يگىلىكتى شايقاپ جۇرگەنىمىز دە سول بابالاردان قالعان ۇلى مۇرا, اسىل امانات – ۇلان-عاي­ىر دالامىزدىڭ, قازاق ۇلتىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جەر مەن سۋدىڭ ارقاسى. ءاربىر بۋىن­نىڭ ۇرپاق پارىزى – اسىل اماناتتى ار­داقتاپ, كوز قاراشىعىنداي ساقتاپ, كەلەر ۇر­پاققا مۇرا ەتۋ. بالقاش اتتى اسىل امانات, ۇلى مۇرانى ساقتاۋ, ونى بولاشاق يگىلىگىنە جاراتۋ – ءبۇ­گىنگى تاۋەلسىزدىك تۇستاستارىنىڭ قا­سي­ەت­تى بورىشى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.