مەرەيتويلىق ءسامميتتىڭ مەجەلى مىندەتتەرى

دوستاستىق ەلدەرى ىنتىماقتاستىعىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتەدى كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا جۇمىس ساپارىمەن بارىپ, بىشكەكتە وتكەن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرى باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىستى. بۇل القالى جيىندا, سونداي-اق, ارمەنيا پرەزيدەنتى سەرج سارگسيان, ازەر­بايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋ­كاشەنكو, تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمو­مالي راحمون, قىر­عىزستان پرە­زيدەنتى المازبەك اتام­باەۆ, رەسەي فەدە­راتسياسىنىڭ پرەزي­دەنتى ۆلاديمير پۋ­تين بولدى. ال دوستاستىققا مۇشە باس­قا مەملە­كەت­تەردىڭ باسشىلارى كە­لە ال­ماعانىمەن ارنايى وكىلدەرى قاتىسىپ وتىردى. ارينە, جيىنعا كوپشىلىك ءوز­بەك­ستاننان كىم كەلەر ەكەن دەپ كۇتكەن. وزبەكتەر قازىر جەلتوقسانداعى پرە­زي­دەنت سايلاۋىنا ازىرلەنۋدە, سوندىق­تان, پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتىن ۋاقىتشا اتقارىپ وتىرعان ش.مير­زيەەۆتىڭ ورنىنا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ابدۋلازيز كاميلوۆ كەلدى. ال ۋكراينا وتىرىسقا بىشكەكتەگى ەلشىسىن جىبەرىپتى. سونداي-اق, مولدوۆا مەن تۇرىكمەنستان پرە­زي­دەنتتەرى دە قاتىسقان جوق. وتكەن جىلى تمد باسشىلارى ءبىز­دىڭ ەلدە باس قوسقان بولاتىن. بيىل توراعالىق تىزگىنى قىرعىزستاندا. ال بۇل جولعى سامميت دوستاستىقتىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىنا ورايلاس كەلىپ وتىر. ءيا, تاۋەلسىزدىك تاريحىنان تامىر تارتقان تمد-نىڭ سول 1991 جىلى ازاتتىقتىڭ اق تاڭىن اتىرعان الماعايىپ كەزەڭدە قازىعى قاعىلعان ەدى. بۇل ەگەمەندىكتىڭ ءدامىن بىرگە تات­قان تاعدىرلاس ەلدەردىڭ تۇتاستىعىن بۇزباي, ىنتىماقتاستىعىنا ىقپال ەتكەن بىرلەستىك بولدى. ارينە, ۋاقىت سىرعىپ, بۇرىنعى كەڭ­ەستىك ەلدەردىڭ ءورىسى كەڭەيىپ, دامۋ داڭعىلدارى ارقيلى دەڭگەيدە دارالانا باستاعان قازىرگىدەي ساتتەردە دوستاستىقتىڭ سونشالىقتى ساياسي, يا بولماسا ەكونوميكالىق سالماعى جوق دەگەن سىڭايداعى پىكىرلەر دە ايتى­لىپ قالىپ ءجۇر. بىراق بۇعان دۇرىس-بۇرىس دەپ باعا بەرەتىن ءبىز ەمەس. ونى تەك ساياسي ساراپشىلاردىڭ سارا­سىنا قالدىردىق. ال ءبىزدىڭ ايتپا­عىمىز, قالاي دەگەنمەن, باقانداي 25 جىل دوستىق تۋىنىڭ استىندا قان­شاما ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرگەن بۇل قۇرى­لىمنىڭ وزىنە مۇشە ءاربىر مەملەكەت ءۇشىن وزىندىك بەرگەنى, كەرەك كەزىندە كو­مەگى, قاجەتىندە دەمەۋى بولعانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. وعان قازىردىڭ وزىندە ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق بايلانىسىن بەكەمدەپ قانا قويماي, قاۋىپسىزدىگىنە دە قولداۋ كورسەتىپ جۇرگەن ۇستانىمى دالەل. 25 جىلدىق دەپ ەرەكشەلەي ايتىل­عانىمەن, بيىلعى جيىننىڭ ايتار­لىقتاي ارتىقشىلىعى بولعان جوق. تەك اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان ۇشاعى ۇشپاي, ەكى ساعاتقا كەشىگىپ كەلگەن رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيندى باق وكىلدەرى جاڭالىق ەتىپ جارىسىپ جازىپ جاتتى. جيىننىڭ باستالۋ ۋاقىتى ونسىز دا ءسال كەشىرەك, تۇستەن كەيىنگى 4-كە جوسپارلانعان ەدى, ءسويتىپ وتىرىس كورشىنىڭ قولايسىز اۋا رايى سالدارىنان كەشىگۋىنە بايلانىستى ساعات ءتىلى كەشكى 6-دان اسقاندا عانا باستالدى. قالىپتاسقان حالىقارالىق حات­تاماعا سايكەس پرەزيدەنتتەردى «ءۇي يەسى» ا.اتامباەۆ «الا-ارچا» رەزي­دەن­تسياسىنىڭ الدىندا كۇتىپ الىپ, قول الىسىپ, سۋرەتكە ءتۇستى. جيىن الدىمەن شاعىن قۇرامدا باس­تالدى. قىرعىزستان پرەزيدەنتى وتى­­رىس­تى اشىپ, باسقو­سۋعا قاتىسقانى ءۇشىن دەلەگاتسيا باس­شى­لارىنا العىس ايتتى, سونداي-اق ءتاۋ­ەلسىز مەم­لە­كەتتەر دوستاس­تىعىنىڭ مەرەيتويى – 25 جىلدى­عىمەن قۇت­تىق­تادى. وتىرىستى دايىنداپ, وتكى­زۋگە كومەك­تەسكەنى ءۇشىن تمد اتقا­رۋشى كومي­تەتىنىڭ توراعاسى سەر­گەي لەبە­دەۆكە ريزاشىلىق ءبىلدىردى. «قىر­عىز رەسپۋب­ليكاسى دوستاستىق ەل­دەرىنىڭ كەڭە­س­ىنە ونىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويى قار­ساڭىندا توراعالىق ەتىپ, ۇلكەن قۇر­مەتكە بولەندى», دەدى قىرعىزستان پرە­زيدەنتى. ونىڭ ايتۋىن­شا, قىرعىزستان توراعالىق ەتكەن جىلى دوستاستىقتىڭ جۇمى­سىن وڭ­تاي­لاندىرۋدى تالقىلاۋ جۇمىس­تارىنا بەلسەنە ارالاستى, ساياسي ۇيىمدى ودان ءارى دامىتۋعا وڭ اسەر ەتەتىن ۇسىنىستار جاسادى. سونىمەن قاتار, ول مەرەيتويلىق وتىرىس دوستاستىق جانە سىندارلى جاعدايدا وتەتىنىنە, تاراپتار بارلىق ماسەلەگە قاتىستى ورتاق شەشىمگە كەلەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. وتىرىستا سويلەگەن سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ دوستاستىقتىڭ قۇرىلۋىنىڭ مەرەيتويى جىلىندا ءوتىپ وتىرعانىن ايتتى. 1991 جىلى قول قويىلعان الماتى دەكلاراتسياسى ارقىلى نەگىزى قالانعان تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى بۇگىندە ەلدەرىمىزدى جاقىنداستىرا تۇسەتىن بىرەگەي الاڭ بولىپ قالا بەرەدى. ءبىزدىڭ دوستاستىق جۇمىسىن جالعاستىرىپ جانە بولاشاققا دەگەن جوسپارلاردى ىسكە اسىرا وتىرىپ, ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن, تيىمدىلىگىن جانە پەرسپەكتيۆالىلىعىن دالەلدەدى. سونداي-اق, دوستاستىقتىڭ تاجىريبەسى ەاەو جانە شىۇ ءتارىزدى ينتەگراتسيالىق ۇيىمدارعا دا سەپتىگىن تيگىزدى. وسىلايشا, الماتىدا 1991 جىلى 21 جەلتوقساندا تمد-نىڭ قۇرىلۋى زور تاريحي مانگە يە بولدى. مەنىڭ باستامام بويىنشا بۇگىن ءبىز تمد-نىڭ 25 جىلدىعى جونىندە مالىمدەمە قابىلداپ وتىرمىز. ول باعداردى ايقىنداپ, الدىمىزعا جاڭا مىندەتتەر قويادى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سونىمەن بىرگە, مەملەكەت باسشىسى جاقىندا وتكەن G-20 سامميتىندە الەمدىك ەكونوميكانىڭ ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق سايا­ساتتى ۇيلەستىرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. سامميتتە دامۋدىڭ ەسكىرگەن مودەلىن الماستىرۋ جانە جاھاندىق يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيادان سوڭ كەلگەن جاڭا ساندىق ەكونو­ميكاعا كوشۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. بۇل – ەنەرگيانىڭ جاڭا تۇرىنە, ۆاليۋتانىڭ جاڭا ساناتىنا جانە قوعامدىق قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا فورمالارىنا نەگىز­دەلگەن قوعامدىق ءوندىرىستىڭ جاڭا ءتاسىلىن تابۋ مەن يگەرە باستاۋدىڭ نىشانى. جاڭا پروبلەمالار الدىندا تمد اياسىندا بىزگە دە تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىل جاساپ, بىرلەسكەن جوبالاردى جانداندىرۋ قاجەت, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى دوستاستىقتىڭ قازىر 2008 جىلى قابىلدانعان ەكونو­ميكالىق دامۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ­دىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە كوشكەنىنە نازار اۋداردى. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك ەكونو­ميكاداعى جاعداي ايتارلىقتاي وزگەر­دى. سوندىقتان قازاقستان دوستاستىق ەلدەرى­نىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا سەرپىن بەرۋ­گە ارنالعان شارالار جيىنتىعىن جان­داندىرا ءتۇسۋدى ۇسىندى, دەدى مەم­لەكەت باسشىسى. بۇدان بولەك, قازاقستان پرەزيدەنتى تمد ەلدەرىن دامىتۋداعى كولىك-ترانزيت الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزدى ءرولىن اتادى. كەي جاعدايدا اۋقىمدى كولىك-ترانزيتتىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا ەلدەر اراسىندا ءبىر-ءبىرىن قايتالاۋ كەزدەسىپ قالادى, ءوزارا كەلىسۋدىڭ جەتىس­پەي­تىندىگى بايقالادى. وسىعان بايلانىس­تى, بۇل سالاداعى ساياساتىمىزدى ۇيلەستىرۋ قاجەت. بۇل جوبالارىمىزدىڭ تيىمدىلىگىن ەداۋىر ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سونىمەن بىرگە, ەلباسى وتكەن جول­عى كەزدەسۋدە تمد-نى زاماناۋي جاع­دايعا بەيىمدەۋ قاجەتتىگى جونىندەگى ۋاعدا­لاستىققا قول جەتكىزىلگەنىن كەڭەس­كە قاتى­سۋشىلاردىڭ ەسىنە سالدى. تاراپ­تار­دىڭ بەلسەندى ءوزارا ءىس-قيمىلى ارقاسىندا دوستاستىقتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن ناقتى شارالار ازىرلەندى. تمد قىز­مەتىن جەتىلدىرىپ, ونىڭ فۋنكتسيالىق يكەمدىلىگىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن تۇراقتى تۇردە جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرۋ قاجەت, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى تمد-عا 2017 جىلى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ءتورا­عالىق ەتۋى جونىندەگى شەشىمدى قازاق­ستاننىڭ قۇپتايتىنىن جەتكىزدى. شاعىن قۇرامداعى باسقوسۋدا نەگى­زى­نەن ءتورت ماسەلە قارالدى. الدىمەن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدە­رى باسشىلارىنىڭ تمد-نىڭ 25 جىل­دى­عىنا وراي مالىمدەمەسى تالقىلاندى. ءما­­لىمدەمەدە تمد قىزمەتىنىڭ 25 جىل­دىق قورىتىندىسى شىعارىلىپ, دوس­تاستىقتىڭ بىرەگەيلىگى مەن امبە­باپ­تىعى, حالىقارالىق قارىم-قاتى­ناستاعى ماڭىز­دى ءرولى ايتىلدى. سونىمەن قاتار, تمد پىشىمىندەگى ىنتى­ماق­تاستىقتى زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە قارسى باعىتتاۋ تۋرالى ورتاق شەشىم قابىلداندى. تمد-نىڭ زاماناۋي جاعداي­لارعا بەيىمدەلۋى بويىنشا ۇيىمداس­تى­رۋشىلىق جانە تاجىريبەلىك شارالارى قاراستىرىلدى. بۇدان ءارى وتىرىس كەڭەيتىلگەن اۋقىمعا اۋىستى. ونى قاتىسۋشىلار الدىمەن جاقىندا دۇنيەدەن وزعان ارىپتەستەرى – وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆتى ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكپەن ەسكە الۋدان باس­تادى. سودان سوڭ جيىنعا توراعالىق ەتۋ­­شى قىرعىزستان پرەزيدەنتى ءسوز ءسوي­لەپ, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن تمد سام­ميتى اتىنان وزبەكستانعا كوڭىل ايتۋ نو­تا­سى جولدانعانىن ايتتى. سونىمەن قاتار, ا.اتامباەۆ شاعىن قۇرامداعى تال­قى­لاۋدىڭ ناتيجەسىندە كەلەسى جىلعى ءتورا­عالىق رەسەي فەدەراتسياسىنا وتكەنىن مالىمدەدى. ءوز كەزەگىندە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلا­ديمير پۋتين كورسەتىلگەن سەنىمگە ال­عىسىن ءبىلدىردى. وتىرىستا, سونداي-اق, گۋمانيتارلىق سالادا ءوزارا بايلانىستى كەڭەيتۋ اياسىندا بىرقاتار شەشىمدەر قارالدى. ماسەلەن, 2017 جىلدى – وتباسى جىلى, 2018 جىلدى – مادەنيەت جىلى ەتىپ بەلگىلەۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ال ازەربايجاننىڭ گياندجا كونە قالاسىنا تمد-نىڭ مادە­ني استاناسى مارتەبەسى بەرىلدى. ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ ءجا­نە كەڭەيتۋ ماقساتىندا بىرقاتار قۇ­جات­تار قابىلداندى. سونداي-اق, تاۋەلسىز مەم­لەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىندە 2020 جىلى حالىق ساناعىن وتكىزۋ تۋرالى ءما­سەلە تالقىلاندى. بۇل دوستاستىق ەلدەرى­نە ءوزارا حالىق سانى تۋرالى اقپارات الما­سۋعا, دەموگرافيالىق, ەتنوستىق, ەكونو­ميكالىق جانە الەۋمەتتىك قوعام قۇرى­لىمى مەن مەملەكەت پەن وڭىردەگى جاع­داي تۋرالى مالىمەتتەرمەن بولىسۋگە ءمۇم­كىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, سامميتتە تمد ەل­دەرى اراسىنداعى وڭىرارالىق ىنتى­ماق­تاس­تىق كونۆەنتسياسى, تمد ەلدەرى باس­شىلارىنىڭ نيۋرنبەرگ پروتسەسى اياقتا­لۋى­نىڭ 70 جىلدىعىنا بايلانىستى ءما­لىم­­دەمەسى قارالدى. وعان قوسا, جاڭا سىن-قاتەرلەر مەن تاۋەكەلدەرگە قارسى تۇ­رۋ, قاۋ­ىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بوي­ىن­­شا بىرقاتار قۇجاتتار قابىلداندى. جيىن­­تىعى ون التى قۇجاتقا قول قويىل­دى. وسىلايشا دوستاستىق ەلدەرى باسشى­لارىنىڭ ءسامميتى تابىستى اياقتالدى دەپ قورىتىندى جاساۋعا تولىق نەگىز بار. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان» – بىشكەكتەن (قىرعىزستان) سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن الىندى