الماتىنىڭ 1000 جىلدىق تاريحى تۋرالى كونفەرەنتسيا بولدى

تاۋەلسىزدىكتىڭ التىن بەسىگى بولعان الماتى ءدال قازىر توتىدايىن تارانىپ, الىس-جاقىننان ات تەرلەتىپ كەلىپ جاتقان مەيمانداردى قوناقجاي قۇشاعىنا باسىپ, تاريح تابىستاعان قالانىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن سالىستىرا كورسەتەتىن ءتۇرلى تاقىرىپتاعى سالماقتى ءىس-شارالاردىڭ ورتالىعىنا اينالىپ وتىر. مەرەيتويدىڭ باستى شارالارىنىڭ ءبىرى «الماتى – تاريح تولقىنىندا» اتتى يۋنەسكو باس كون­فەرەنتسياسىنىڭ 38-شەشىمىمەن الماتى قالاسىنىڭ 1000 جىلدىعىن تويلاۋ جانە «يۋنەسكو-نىڭ 2016 جىل­عى مەرەي­تويلىق جانە اتاۋلى كۇندەر كۇن­تىز­­بەسىنە» رەسمي تۇردە ەنگىزىلۋىنە باي­لانىس­تى الماتى قالاسى اكىمدىگى مەن الماتى قالاسى تاريحى­نىڭ مۋزەيى ۇيىم­داس­تىر­عان حالىق­ارالىق كونفەرەنتسيا بولدى. قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ باسىن قوسقان بۇل القالى جيىندا الماتىنىڭ 1000 جىل­دىق جاسىن دالەلدەگەن ناقتىلى ورتاق ءمالى­مەتتەر ورتاعا سالىندى. كونفەرەن­تسيانى الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ارمان قىرىقباەۆ قۇتتىقتاۋ سوزبەن اشتى. وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي, رەسەي, ۇلىبريتانيا, بەلگيا, تاتارستان, وزبەك­ستان سەكىلدى ىرگەلى ەلدەردىڭ عالىم­دارىن شاقىرعان حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قازاق تاريحشىلارى, قوعام قايراتكەرلەرى, مۇرا­جاي-مۇراعات قىزمەتكەرلەرى تايلى-تايا­عى قالماي جينالدى. قاتىسۋشىلار ما­­ڭى­زى زور جيىن­نىڭ نەگىزگى بايانداما­سىن جاساعان كارل بايپاقوۆ, مۇرات جۇرىنوۆ, بولات كومەكوۆ سەكىلدى اكادەميكتەردىڭ, تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى حانگەلدى ءابجانوۆ­تىڭ الماتى تۋرالى ايتقان عىلىمي دالەل-دايەگى مول, جان-جاقتى, تىڭ دەرەككە سۇيەن­گەن وي-پىكىرىن قىزىعا تىڭ­دادى. اتاپ وتەر­لىگى, جەتىسۋدىڭ باس قا­لا­سى­نىڭ تاريحى توڭىرەگىندە قازاقستان تا­ريح­­شىلارى عانا ەمەس, شەتەلدىك عالىمدار دا كوپ ىزدەنىپ, زەرتتەگەن. ولاردىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ جازعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جوق ەمەس. وڭتۇستىك كورەيانىڭ حونگيك ۋني­ۆەرسي­تەتى­نىڭ پروفەسسورى جان سيك پارك قازاق­ستان­نان تابىلعان, دالىرەك ايتقاندا, ورتا­لىق قازاقستان مەن جەتىسۋدان, باتىس قازاق­ستان وبلىسىنان تابىلعان ءجادى­گەر­لەردى سلايدپەن تانىستىرا وتىرىپ, ارتە­فاكتىلەردىڭ ايىرماشىلىعى مەن ولار­دىڭ قۇرامىنا, جاسالۋ تەحنولوگياسىنا كەڭىرەك توقتالدى. نايزانىڭ ۇشكىر باسى, پىشاق, جەبەنىڭ ۇشى, قايلا, ايىر ىسپەتتى جاۋىنگەرلىك سوعىس قارۋلارىنىڭ قانداي مەتالدان جاسالعانى, ونىڭ قۇرامىنداعى مىس, مىرىش, تەمىر, قورعاسىننىڭ پايىزدىق مولشەرى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى اڭگىمەلەدى. مىسالى, باتىس قازاقستان ايماعىنان تابىل­عان نايزانىڭ ۇشى ەجەلگى ريم جاۋىن­گەرلەرى ۇستاعان نايزاعا وتە ۇقساس, ءتىپتى دالمە-ءدال كوشىرمەسىندەي, بىراق ىرگەدەگى قىتاي جاۋىنگەرلەرى قولدانعان تاپ وسىنداي قارۋدان بولەك. سوندا ءبىر-بىرىنە وتە ۇق­ساس قارۋ ەڭ الدىمەن قاي ەلگە تيەسىلى بول­عانى؟ كورەيالىق عالىم بۇل قارۋلاردىڭ جاسالۋ مەزگىلىن سوناۋ ءىى عاسىرعا اپارىپ تاستادى. سول سەكىلدى الماتى ىرگەسىندەگى ۇلجان اۋىلىنان تابىلىپ وتىرعان تازا مىس پەن جەزدەن قۇيىلعان قازان, موسىلار كورشى قىتايدان دا تابىلعان. تۇتاس قۇيىلىپ جاسالعان بۇل قازاندارعا كەمى 2000 جىل بولعان. ەجەلگى ساق قورعانىنان تابىلعان قازاندار قاي ەلدەن قاي ەلگە «ەكسپورتتالدى», مىنە, بۇل ماسەلە دە كورەيا­لىق جان سيك پاركتىڭ عانا ەمەس, وتاندىق عالىم­­داردىڭ دا بولاشاقتا باس قاتىرار شارۋاس­ى بولۋى ءتيىس. حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا يۋنەسكو كلاستەرلىك بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى اندرەي شەۆەلەۆتىڭ كەلىپ قاتىسقانى جيىن­نىڭ سال­ماعىن ارتتىرا تۇسكەندەي بولدى. ار­نايى شاقىرىلعان قوناقتىڭ اڭگىمەسى الما­تىلىقتاردى قۋانتىپ تاستادى. حا­لىق­ارالىق بەدەلدى ۇيىمنىڭ باس شتابى پاريجدە ورنالاسقاندىقتان, جا­قىن كۇن­دەرى فرانتسيا استاناسىنىڭ ەڭ ءۇل­كەن الاڭ­دارىنىڭ بىرىندە الماتى تۋرا­لى تاقىرىپتىق, عىلىمي كورمە ۇيىم­داس­­تى­رىلادى. بۇل – پاريجگە كۇن سايىن اعى­لىپ كەلىپ جاتقان مىڭداعان تۋريس­تەر مەن ميلليونداعان تۇرعىنى بار اس­تا­نا حالقىنىڭ قازاقتىڭ ادەمى قالا­سى تۋرالى تولىق اقپارات الۋىنا ءمۇم­كىن­­دىك تۋادى دەگەن ءسوز. شەۆەلەۆتىڭ ايتۋىنشا, دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇرا تىزىمىنە قازاقستاننان بەس نىسان ەنگەن. ولار: 1.قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيى; 2. ۇلى جىبەك جولىنىڭ تيان-شانمەن جالعاساتىن مارشرۋتى; 3. «تاڭبالى تاس» ارحەولوگيالىق كەشەنى مەن پەتروگليفتەرى; 4. قورعالجىن مەن ناۋىرزىم قورىقتارىن بىرىكتىرەتىن ورتالىق قازاقستان دالاسى مەن كولدەرى; 5. الماتى قالاسى. مىنە, يۋنەسكو تىزىمىنە ەنگەن وسى بەس نىسان قازاقستاننىڭ بۇگىنگى ابىرويى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزي­دەنتى مۇرات جۇرىنوۆ الماتىنىڭ تاريحىن تۇركى قاعاناتىنان, ونىڭ ارعى جا­عىن­د­اعى ساق داۋىرىنەن باستاپ تاراتىپ ايتا كەلە, قالا تامىرىن ىزدەۋ ىسىندە 3000, 5000 جىلدىقتارعا دەيىن بويلاۋ كەرەكتىگىنە ۇندەسە, اكادەميك كارل بايپاقوۆ كۇن سايىن وركەندەپ جاتقان عىلىمدا نۇكتەسى قويىلعان دەرەكتىڭ ءوزى جاڭارىپ وتىراتىنىن ەسكە سالىپ, الماتىنىڭ جاسى دا سوعان سايكەس قايتا قاراستىرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمادى. جازبا جانە ارحەولوگيالىق قاينارلاردى جان-جاقتى تالداۋدىڭ ارقاسىندا عالىمدار الماتىنىڭ قالا رەتىندە قالىپتاسا باستاۋى ح-ءحى عاسىرلارعا ءتان ەكەنىن تولىقتاي دالەل­دەدى. عالىمداردىڭ ءبىر اۋىزدان ما­قۇل­­دا­عانىنداي, الماتى قالاسىنىڭ جا­سىن 1000 جىل دەپ انىقتاۋ بارىسىن­دا, ادامداردىڭ بۇل ايماقتى ەرتە تەمىر جانە قولا داۋىرلەرىندە يگەرگەن مەرزىمىن ەمەس, قالا تۇسىنىگىنە ساي ەلدى مەكەننىڭ قالىپتاسۋ ۋا­قىت­ىن نەگىزگە العان. عالىمداردىڭ پىكى­رىن­شە, ح-ءحى عاسىرلاردا بۇل جەر اكىمشىلىك بيلىكتىڭ, قولونەردىڭ, ساۋدانىڭ, مادەنيەت پەن يدەولوگيانىڭ ورتالىعى بولعان. الماتى قالاسىنىڭ 1000 جىلدىعى – تەك الما­تى­­لىقتاردىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ءوز ەلىنىڭ تاريحى مەن ءداستۇرىن قۇر­مەت­­تەي­تىن قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ازاماتى ماق­تان تۇتاتىن تاريحي وقيعا. ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»