بيبىگۇل تولەگەنوۆا, كسرو حالىق ءارتيسى:
كوز الدىمىزدا كوركەيدى
ادام فيزيولوگيالىق تۇرعىدا جىل وتكەن سايىن قارتايا بەرسە, قالانىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى, ۋاقىت وتكەن سايىن قۇلپىرىپ, جاسارا تۇسەدى. الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى بولعانىما 70 جىلعا جۋىقتادى. تۋىپ-وسكەن سەمەيىمدە 18 جىل عانا تۇرسام, سودان كەيىنگى بار ءومىرىم الماتىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان, بۇل قالا ماعان تىم ىستىق, اسا اياۋلى مەكەن. جەر ءجۇزىنىڭ ءبىرتالاي مەملەكەتتەرىندە بولدىم, تالاي ەلدى ارالادىم, بىراق الماتىداي سۇلۋ قالانى ەش جەردەن كەزدەستىرمەدىم. ءتىپتى مۇندا از كۇنگە كەلگەن شەتەلدىك قوناقتاردىڭ ءوزى ونى ءسۇيىپ قالعانىن تالاي كوردىم. ءوزىم دە شەتەلگە شىققان ساپارلاردا «قايدان كەلدىڭىز؟» دەگەندەرگە, «الماتىدان» دەسەم, بىردەن جۇزدەرى جايناپ, جىلىۇشىراي ءىلتيپات ءبىلدىرىپ جاتادى. «الماتى» دەگەندە اۋىزعا ىلىگەتىنى الدىمەن الماسى بولسا, سودان كەيىن ءموپ-ءمولدىر سۋى سىلدىراپ اققان ارىقتارى اتالۋشى ەدى. ستۋدەنت كەزىمدە قازىرگى فۋرمانوۆ پەن قابانباي باتىر كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى جاتاقحانادا تۇراتىن ەدىم. سۋدى تاڭعى ساعات 6-دان تۇرىپ, ەكى-ءۇش كوشە جوعارى جاتقان «گولوۆنوي ارىك» دەپ اتالاتىن, بۇگىنگى اباي داڭعىلىنىڭ بويىنداعى ارىقتان تاسىپ ىشەتىنبىز. ارىقتار الماتىنىڭ بارلىق كوشەسىندە اعىپ جاتاتىن. سۋدىڭ اسەرى بولۋى كەرەك, الماتىنىڭ اۋاسى دا سالقىن تارتىپ تۇراتىن. ارينە, كەيىنگى جىلداردا قالا ادام تانىماستاي وزگەردى. ادەمى عيماراتتار سالىندى. سۋبۇرقاقتار كوبەيدى. كوز الدىمىزدا كوركەيىپ بارا جاتقانىنا قۋانامىز. ءبىراق وسىندايدا وي تۋادى. مىسالى, مەن شانحايدا بولدىم. شانحاي دەگەنىڭىز مەملەكەتتىڭ ىشىندەگى جەكە ءبىر مەملەكەت دەسەك تە بولادى. ارحيتەكتۋرانىڭ ەڭ سوڭعى جاڭالىعىنان, ادامنىڭ ويى تۇگىلى تۇسىنە كىرمەيتىن, ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايتىن, كوكپەن يىق تىرەسكەن كەرەمەت عيماراتتاردان اياق الىپ جۇرە المايسىڭ. دامىپ, وركەندەپ جاتقانىنا قاراماستان, قىتايلار ەسكى شانحايدىڭ قيسىق اعاشىنا دا قول تيگىزبەي, تولىقتاي ساقتاعان. ويتكەنى, ول كونە قالادان قىتايدىڭ ءوتكەن مادەنيەتى, ءداستۇرى, تاريحى ءتىلسىز ءسويلەپ تۇرادى. سول سەكىلدى فۋرمانوۆ پەن ابىلاي حان كوشەلەرىنىڭ بويىندا ءبىزدىڭ بايىرعى زيالىلارىمىز تۇرعان ەكى قاباتتى اعاش ۇيلەردى دە قيراتپاي, ساقتاۋ كەرەك ەدى. ءويتكەنى, ول ءبىزدىڭ وتكەن تاريحىمىزدىڭ ءبىر كورىنىسى. ءوتكەندى قۇرمەتتەي وتىرىپ, جاڭانى اسقاقتاتساق, جاسارعان, جايناعان بۇگىنگى الماتىنىڭ تاريحى دا تولىعىپ, بايىتىلا تۇسپەك.
لاكي كەسوگلۋ,
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى:
ونەرىمە ءورىس اشتى
مەن ءۇشىن الماتىنىڭ اتى دا, زاتى دا ەرەكشە. بۇل قالانىڭ بۇكىل قازاقستان ءۇشىن دە ورنى بولەك. ويتكەنى, الماتىدا مەملەكەتتىڭ ەڭ قۇندى قۇجاتى –تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى جاريالاندى. الماتى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, مادەنيەت پەن ونەردىڭ, سپورت پەن ءتۋريزمنىڭ ورتالىعى. مەنىڭ ءوز باسىم الماتىنى ەشبىر قالامەن سالىستىرا المايمىن. مەنىڭ ونەردەگى جولىم, ومىردەگى بار قىزىعىم وسى قالادا ءوتتى. الماتى مەن ءۇشىن كۇن وتكەن سايىن جاسارىپ, كوركەيىپ كەلەدى. سۇيىكتى شاھارىمنىڭ 1000 جىلدىق مەرەيتويى ونىڭ تاريحي كەلبەتىن بۇرىنعىدان دا شىرايلاندىرا تۇسكەنىنە قۋانىشتىمىن. الماتىدا قانشاما قازاق ونەرى الىپتارىنىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. حالىق اراسىندا «الماتى – ءان قالا, الماتى – جىر قالا!» دەپ بەكەر ايتىلماسا كەرەك. بۇل قالادا قازاقتىڭ نەبىر عۇلامالارى, عالىمدار, شىعارماشىلىق وكىلدەرى ەڭبەك ەتتى, ءالى دە ەتىپ كەلەدى. ۇلت زيالىلارىنىڭ كوبى الماتىدا رۋحتانعان. الماتى سونىسىمەن دە بيىكتەن كورىنىپ, اسقاقتاپ تۇرادى. بۇگىنگى مەرەكەلىك ساتتە – حالىقتار اراسىنداعى بەرەكە-بىرلىكتى نىعايتىپ, تۇراقتىلىقتىڭ ۇلگىسىنە اينالعان سۇيىكتى قالاما شىن جۇرەكتەن «اسقاقتاي بەر, الماتى! 1000 جىلدىعىڭ قۇتتى بولسىن!» دەگىم كەلەدى.
مۇرات جۇرىنوۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى:
قاعاناتتاردان قالعان قاراشاڭىراقتىڭ يەسىمىزالماتىنىڭ 1000 جىلدىق تاريحى, نەگىزىنەن, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى عالىمدارىنىڭ ەڭبەگىمەن دالەلدەنىپ وتىر. تاريح جانە ەتنولوگيا, ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى بۇل ماسەلەمەن ۇزاق ۋاقىت اينالىسىپ, اقىرى بۇلتارتپايتىن دالەل-دەرەگىن تاۋىپ, ناقتى ناتيجەلەردىڭ نەگىزىندە الماتىعا 1000 جىل بولعانىن مويىنداتتى. «الماتۋ» دەگەن جازۋى بار كۇمىس تەڭگەلەردىڭ تابىلۋى شاھارىمىزدىڭ تالاس تۋدىرىپ وتىرعان تاريح-تاعدىرىن شەشتى. سونىمەن قاتار, الماتىنىڭ ۇلى جىبەك جولى بويىندا ساۋدا-ساتتىق جاساۋمەن اينالىسقان ءىرى قالا ەكەنىن راستايتىن وزگە دەرەكتەر دە تابىلا باستادى. نورماتيۆكە سايكەس, قالانىڭ جاسىن انىقتاپ, دالەلدەۋ وتە قيىن. ەۋروپاداعى ءتيىستى ۇيىمدار جازبا دەرەكتەر مەن ارتەفاكتىلەرگە سۇيەنگەن دالەلدى تالاپ ەتەدى. ال, ونى تابۋ وڭاي ەمەس. يۋنەسكو ورنالاسقان ەۋروپالىقتاردىڭ تالابى بويىنشا, قالا مارتەبەسىن يەلەنگەن بولسا, ول قالادا, الدىمەن, اكىمشىلىك-بيلىك ورتالىعى, ياعني ەل بيلەۋشىسى وتىرۋى كەرەك, ەكىنشىدەن, دامىعان قولونەرى بولۋى كەرەك, ۇشىنشىدەن, ساۋدا ءىسى بولۋى ءتيىس, مىنە, وسى تالاپتىڭ بارىنە ەجەلگى الماتى تاريحى تولىقتاي جاۋاپ بەرەدى.
وسىلايشا ارعى بابالارىمىز قالا دا سالدى, ساياسات تا جۇرگىزدى, شارتاراپپەن قاتىناس تا جاسادى. الماتى تاريحىن ۆەرنىي بەكىنىسىنىڭ سالىنۋ ۋاقىتىمەن بايلانىستىرىپ جۇرگەندەر ونىڭ بار بولعانى بايىرعى قالادا ورنىققان ينفراقۇرىلىمعا سالىنعانىن ءتۇسىنۋى كەرەك. تۇپتەپ كەلگەندە ول شارۋاعا قولايلى, مالى بار, ازىق-ت ۇلىگى بار, قىزمەت كورسەتەتىن ادامدارى بار دايىن قالانىڭ جانىنان سالىنعان جاي عانا بەكىنىس بولاتىن. الماتى الدىمەن قاراحانيدتەردىڭ, سودان كەيىن شاعاتايلاردىڭ قالاسى بولدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن تارازدىڭ 2000 جىلدىعى, تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعى اتالىپ ءوتتى, بىراق كەيىنگى جىلدارداعى عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, قازاق حاندىعىنىڭ استاناسىنا 3000 جىل بولعانىن راستايتىن جاڭا دالەلدەر تابىلىپ جاتىر. سونداي-اق, سامارقان مەن بۇقارانىڭ 3000 جىلعا دەيىن جىلجىتىلۋى تەگىن ەمەس. بۇلاردىڭ ءبارى جىبەك جولى بويىنداعى قالالار, ەندەشە الماتى دا وسى قالالار پايدا بولعان ۋاقىتقا شامالاس بوي كوتەرگەن.
رابيعا سىزدىقوۆا,
ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
ءالى سۇيسىنۋمەن كەلەمىن
الماتىنىڭ توپىراعىنا تابانىمنىڭ تيگەنىنە بيىل 61 جىل بولادى. باتىس جاقتاعى اقتوبە سەكىلدى ورتاشالاۋ قالانى, تەمىر, ويىل دەگەن قالاشىقتاردى كورىپ وسكەن ماعان ءزاۋلىم ۇيلەرى ساپ تۇزەگەن, تابيعاتى تامىلجىعان عاجايىپ سۇلۋ قالا ەستەن تاندىرعانداي اسەر قالدىردى. اسىرەسە تاڭ قالدىرعانى – باسىن اق قار قۇرساپ, نايزاداي شانشىلىپ تۇرعان تاۋلار مەن اسپانعا بويلاي وسكەن بيىك تال-تەرەكتەر بولدى. 16-17 جاستاعى بالاڭدىعىمىزعا قاراماي, بۇكىل سوعىس بويى انامىزدى, باۋىرلارىمىزدى اسىراپ كەلگەن ءبىز ءۇشىن اندە ايتىلاتىنداي, الماتى ناعىز «ارمان قالا» بولاتىن. قىسى-جازى قۇم سۋىرىپ, ۇيىتقىپ بوران سوعىپ تۇراتىن ەلدەن كەلگەن مەن جەلى جوق قالانى العاش رەت كورىپ, تاعى دا تاڭعالعانمىن. سودان بەرى الماتى مەن ءۇشىن الابوتەن ىستىق. سول جىلداردا بۇگىنگى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى, سوعان تاياۋ ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسى ورنالاسقان ەسكى ۇكىمەت ءۇيى, ونىڭ جانىنداعى قازپوشتا جانە ونىڭ اينالاسىنداعى ءۇش-ءتورت كوشە الماتىنىڭ ورتالىعى بولىپ ەسەپتەلەتىن. سول كوشەلەردەگى ۇيلەردىڭ بۇرىشىندا تاۋداي-تاۋداي دەمەيىن, بىراق كىشىگىرىم جەڭىل كولىكتىڭ كولەمىندەي قويتاستار جاتاتىن. قالانىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنان سۇراپ بىلسەم, 1921 جىلدارى قالادا الاپات تاسقىن بولىپ, الاتاۋدىڭ قارى, مۇزى ەرىپ, تاۋدان اققان سەل جولىنداعىسىن تۇگەل شايىپ, تاۋدىڭ باۋرايىنداعى قويتاستاردى قالانىڭ ىشىنە دەيىن دومالاتىپ اكەلگەن ەكەن. قۇشاق جەتپەس تاستاردان قالانى تازارتۋ قيىنعا سوققاندىقتان, قۇرىلىسقا پايدالانىپ, ۇيلەردىڭ بۇرىشىنا جاپسارلاستىرىپ قويعان. سودان بەرى الماتىعا تاڭعالۋىم, ءسۇيسىنۋىم كۇنى بۇگىنگە دەيىن باسەڭدەگەن ەمەس. الماتىدا ءبىلىم الدىم, ەڭبەك ەتتىم, عىلىممەن اينالىستىم, كىتاپتار جازدىم, قاناتتاندىم, ءوستىم, مىنە, وسىنىڭ بارىنە ماعان كۇش بەرگەن – الماتى. ارينە ادام ءۇشىن تۋعان جەردىڭ ورنى بولەك, بىراق ازامات بولىپ قالىپتاسۋىما ولشەۋسىز سەپتىگى تيگەن الماتى, ال ونىڭ 1000 جىلدىق قۋانىشى جەكە مەنىڭ ءوزىمنىڭ ەنشىمە تيگەن قۋانىشىم سياقتى.قۇتتى قونىس, مەرەيلى مەكەن
ەلباسى ايتقانداي, الماتى – تاۋەلسىزدىكتىڭ التىن بەسىگى. بالا كەزىمىزدە الماتىنىڭ كوركىنە ءبىز عانا ەمەس, بۇكىل شەتەلدەن كەلگەندەر تاڭداناتىن, تامساناتىن. قازىر الماتىدا قانشاما ءزاۋلىم عيماراتتار بوي كوتەردى, كوشەلەر كەڭەيىپ, جولدار جوندەلدى. مەن مۇنىڭ ءبارىن ماقتانىش ەتەمىن. بىراق اتتەگەن-اي دەيتىن تۇستار دا بارشىلىق.
مەن وقىعان مەكتەپتە ابايدىڭ: «ورىستىڭ ءتىلى – دۇنيەنىڭ كىلتى» دەگەن ءسوزى ۇلكەن ارىپپەن جازىلىپ تۇراتىن. نەگە قازىر ءبىز «قازاقتىڭ ءتىلى – قازاقستاننىڭ كىلتى» دەپ ايتپايمىز؟ نەگە ءوز ءتىلىمىزدى قادىرلەپ, قۇرمەتتەمەيمىز؟
بىردە الماتىنىڭ قازىرگى جاس اكىمى باۋىرجان بايبەك الاتاۋ اۋدانىندا ۇلتتىق ءداستۇرلى ونەر تەاترىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىندا: «قازاقتىڭ ونەرى – بارماقتىڭ باسىندا, ءتىلدىڭ ۇشىندا», دەدى. جانىم ءسۇيسىندى. شىنىندا دا قازاقتىڭ دومبىراسىنا, قازاقتىڭ انىنە, قازاقتىڭ فولكلورىنا, قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپ, ءداستۇرىنە ەشتەڭە دە جەتپەيدى. ونى ناسيحاتتاۋ, دامىتۋ – ءاربىرىمىزدىڭ پارىزىمىز, مىندەتىمىز.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم – ءبىزدىڭ قۇتتى قونىس, مەرەيلى مەكەنىمىزدىڭ ورتالىعى بولعان الماتىنىڭ 1000 جىلدىعى قۇتتى بولسىن! الماتىنىڭ مارتەبەسى, قۇدىرەتى, قاسيەتى, ماڭىزى ارتا بەرسىن!
اسىلى وسمان,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
«پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى
جەڭىستى دە جەمىستى كۇندەرىمىزدىڭ كۋاسى
ءبىزدىڭ جىگىت شاعىمىزدا ايتىلاتىن «الماتىم جۇرەگىمدە...» دەگەن ءان بار ەدى, سول انمەن اعالىققا اياق باسقانبىز.
ادام ءوزى ەتەك-جەڭىن جيىپ, اتاق-ابىرويعا بولەنگەن كەزەڭى مەن مەكەنىن ەسىنەن شىعارماي, ماقتانىشپەن ايتىپ, تەبىرەنىپ جۇرەدى ەكەن. مەنىڭ الماتىعا دەگەن ماحابباتىم, ساعىنىشىمنىڭ استارىندا وسىنداي ۇلكەن قۇرمەت جاتىر. ءوزىمدى باقىتتى ادامداردىڭ ساناتىنا قوسامىن. ەلىممەن, جەرىممەن باقىتتىمىن. قازاقتىڭ ماحابباتىنا بولەندىم. كەزىندەگى «قايرات» كومانداسىنداعى بارلىق سەرىكتەرىم ءۇشىن ەڭ كەرەمەت قۇرمەت وتانداستارىمىزدىڭ سەنىمى ەدى.
الماتىنىڭ ورتالىق ستاديونى ءبىز ءۇشىن كيەلى ەدى. ماتچتار ءوتىپ جاتتى. تالاي قارسىلاس كوماندانى الماتىنىڭ تورىندە قارسى الدىق. جەڭىسكە جەتتىك. جەڭىلىستىڭ اششى ءدامىن دە تاتتىق. وسىنىڭ بارلىعىنا الماتى كۋا بولدى...
الماتىنىڭ 1000 جىلدىعى قۇتتى بولسىن! ۇلتىمىزدىڭ جەتىستىگىنە, ۇرپاعىمىزدىڭ جالعاستىعىنا جول اشىپ, ماڭگىلىك ەلمەن بىرگە جاساي بەرسىن!
سەيىلدا بايشاقوۆ,
كسرو سپورت شەبەرى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى,
«قايرات» فۋتبول كلۋبىنىڭ ارداگەرى
