قايىرىمدى قالانىڭ قارجىلىق قۋاتى

ادەتتە ءبىز مىڭ جىلدىق تاريحى بار الماتىنى «مادەني استانا» دەپ اسپەتتەپ جاتامىز. ۇلت رۋحانياتىنىڭ قاينار بۇلاعىنا اينالعان شاھاردى قالاي ماداقتاسا دا جاراسادى. جالپى الماتى قالاسى قازاقتىڭ مادەنيەتىندە عانا ەمەس, ساياسات پەن ەكونوميكادا, الەۋمەتتىك دامۋ تۇرعىسىنان دا كوش باستاپ تۇرعان ۇلكەن اۋماقتىق ورتالىق ەكەنى داۋسىز. دەسە دە ءدال وسى جەردە الماتىنىڭ الىپ قارجى ورتالىعى ەكەندىگىنە باسا ءمان بەرگەندى ءجون كوردىك. ەڭ الدىمەن الماتىنىڭ رەس­پۋب­لي­كالىق بيۋدجەتكە دونور قالا ەكەندىگىن ايتۋىمىز كەرەك. جاڭى­لىسپاساق, جالپاق ەلىمىز بويىنشا بيۋدجەت تۇسىمدەرى جونىنەن وبلىس­تار اراسىنداعى ۇشتىككە ەركىن كىرەدى. بىلايشا ايتقاندا, الماتى – باي قالا! جانە الماتىداعى تا­بىس­­تىڭ نەگىزگى ۇلەسى قىزمەت كور­­سەتۋ سالاسىنان تۇسەدى ەكەن. بۇل دە­گەنىڭىز – «مادەني استانادا» ينف­­را­­ق­ۇرىلىم مادە­نيەتىنىڭ اي­تار­­­لىقتاي دامى­عا­نىنىڭ دالەلى. ماسە­لەن, رەسپۋب­لي­كامىزدىڭ 14 وب­لى­­سىن­داعى ەكونو­ميكالىق كور­سەت­­كىش­تەردىڭ وزەگىن اۋىل شارۋا­شى­لىعى مەن ءوندىرىس كوز­دەرى قۇراي­تىن بولسا, الماتى­داعى قار­جى­لىق اينالىم قىزمەت كور­سەتۋ, تولەم­دەر جۇيەسى, ايىرباس-برو­­كەر­­لىك جۇيە­سىنىڭ جاقسى جولعا قويىل­­عانىمەن ەرەكشەلەنەدى. مۇنىڭ سىرتىندا ءونىم ءوندىرۋ­شى جانە وڭدەۋشى قۋاتتى كاسىپورىن­داردىڭ ۇلەس سالماعى بار. ەلىمىز بو­يىن­شا وندىرىستىك سالادا توقتاۋ­سىز جۇمىس جاساپ, وتاندىق نارىق­قا بەرىك ورنىققان ءجۇز جيىرما­دان استام ىقشام جانە ۇلكەن كاسىپ­ورىن­دار الماتى بيۋدجەتىنىڭ نە­گىز­گى سالىمشىلارى ساناتىندا. سون­داي-اق قالانىڭ قارجى قور­جى­نىن قام­پايتىپ وتىرعان سالىق تولەۋ­شى­لەردىڭ 65 پايىزىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى قۇرايدى. ال وتكەن التى ايداعى جاعداي بو­يىنشا الماتىنىڭ جالپى بيۋدجەتى 278 ملرد 737,3 ملن تەڭگەنى قۇراپ, ورىن­دالۋى جاعىنان 131,0 پايىزعا جەتكەن. – الماتى – ەلىمىزدىڭ كوزايىم قا­لا­­س­ى عانا ەمەس, ۇلتتىق ەكونو­مي­كا­­مىزدىڭ كۇرە تامىرى سياقتى قۋاتتى ورتالىق, – دەيدى ەكونوميست-عالىم راحمان الشانوۆ. – ايماقتاردىڭ ەكو­نوميكالىق الەۋەتىن انىقتاۋدى جال­پى ىشكى ءونىمنىڭ كولەمىنە قا­راپ ايتاتىن بولساق, بۇل جەردەگى ال­ما­تىنىڭ ۇلەسى 20 پايىزدان اسىپ كەت­تى. ويلاپ قاراڭىز, قالادا الىپ ءون­دىرىس جوق, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ سياق­تى وبلىستارداعىداي مۇنايدان تا­بىس تۇسپەيدى. بىراق, ءبىزدىڭ قالا­مىز­دىڭ بيۋد­جەتى ءوزىن تولىق قامتىپ, رەس­پۋب­لي­­كا­­لىق بيۋدجەتكە دونار رەتىندە قا­تى­سىپ وتىر. مۇ­نىڭ باستى سەبەبى, قالا­داعى ينفرا­قۇ­رىلىمنىڭ وتە جاق­سى جولعا قويىل­­عاندىعىندا بولسا كەرەك... جالپى, الماتىنىڭ قارجىلىق الە­ۋە­­تىنىڭ جويقىندىعىن تۇتىنۋ­شى­­­لار نارىعىنداعى قولما-قول اق­شا اينالىمىنىڭ كولەمىنەن دە ءبىلۋ­گە بولادى ەكەن. ەركىن اقپارات كوز­دەرى­نىڭ جازۋىنشا, بۇل كورسەتكىش 1-1,5 ملن اقش دوللارىن قۇرايدى-مىس... ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىن­دىكتەرى جايلى زەرتتەۋ ىسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن قوعامدىق ساراپشى, PR مامانى ەربول ازانبەك الماتىنىڭ قارجىلىق قۋاتىن بىلايشا سالماقتايدى: – الماتى – قارجىلىق تۇرعىدا العاندا قازاقستانداعى ەڭ قولايلى قالا. بۇعان باستى سەبەپ – حالىق سانىنىڭ كوپتىگى, بيزنەستىڭ شوعىر­لانۋى, ترانزيتتىك الەۋەت. سوڭعى دەرەك­تەر بويىنشا قالادا 1,7 ملن ادام تۇرادى. ونىڭ سىرتىندا باسقا وڭىرلەردەن ۋاقىتشا جۇمىسقا كەلەتىن حالىق پەن  الماتى وبلىسىنا قاراستى تالعار, ەڭبەكشىقازاق, ىلە اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارىن قوسىڭىز. 2 ميلليوننان اساتىن تۇتىنۋشى بار. بۇل بيزنەس باستاۋعا جاقسى مۇمكىندىك بەرەدى. جەتەكشى قارجى ۇيىمدارى شوعىرلانعان. ءىرى بيزنەس تە, شاعىن جانە ورتا بيزنەس تە بار. ءارى الماتىعا ەڭ ءىرى نا­رىق كوزى – قىتايعا جاقىن ورنالاسۋى دا ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە جول اشىپ وتىر. قىتاي تاۋارلارىنىڭ ءبىرىن­شى كەلىپ تۇسەتىن جەرى الماتى. سان­دىق كورسەتكىشتەرگە قاراساق, تەك قازاق­ستان عانا ەمەس, ورتالىق ازيا ەلدەرى ىشىندە بيزنەسكە تارتىمدى دا قولايلى. 2015 جىلى ەلىمىزدىڭ بيۋد­جەتىنە قۇيىلعان تۇسىمدەردىڭ جالپى كولەمى 5178643694 تەڭگە بولسا, ونىڭ 1363110952 تەڭگەسىن الماتى قالاسى بەرگەن. بۇل قالانىڭ الەۋەتى  جوعارى ەكەنىن بىلدىرەدى. ەندى نەگىزى تاقىرىپقا ورالايىق. الماتىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعى رەتىندەگى ستاتۋسىن انىقتاۋ تۋرا­لى ءسوزدى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1995 جىلى-اق ايتقان بولاتىن. مۇنداعى ماقسات, قازاقتىڭ سۇيىكتى قالاسىن الەمدەگى الپاۋىت قارجى ورتالىقتارى سياقتى دەربەس ەكونوميكالىق مارتەبەگە يە بولۋعا قول جەتكىزۋ ەدى. ۇزاق زەرت­تەلىپ بارىپ جۇزەگە اسقان بۇل شارا­نىڭ ءناتي­­جەسى  2006 جىلدىڭ 5 ماۋ­سى­مىن­­دا «الماتى قالاسىنىڭ ءوڭىر­­لىك قار­جى ورتالىعى تۋرالى» قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ قابىل­دانۋى­نا جالعاستى. قازىرگى كۇنى ۇلتتىق بانك شەڭبەرىندە جۇمىس جاسايتىن وڭىرلىك قارجى ورتالىعى الماتى قالاسىنىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن عانا ەمەس, تۇتاس ەل قازىناسى ءۇشىن دە جاۋاپتى مىندەتتەردى اتقا­رىپ وتىر. – ەلىمىزدەگى العاشقى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىنىڭ الماتىدا قۇرىلۋى كەزدەيسوق تاڭداۋ ەمەس ەدى, – دەيدى تاعى دا قارجى سالاسىنىڭ بىلگىرى راحمان الشانوۆ. – ەلباسى وسىدان 20 جىلداي بۇرىن باستاما كوتەرىپ, الماتىنى گونكونگ, دۋباي, توكيو سياقتى قارجى ورتالىق­تارى­نىڭ قاتارىنان كورگىسى كەلدى. ول كەزدە ەكونوميكامىز السىزدەۋ ەدى, جىلدار وتە كەلە ءبىز بۇل بەلەستى ەڭسەردىك. الماتىنىڭ ىشكى قارجى اينالىمى سالىستىرمالى تۇردە العاندا, مەگاكورسەتكىشكە جەتتى. قازىرگى كەزدە الماتى الەمنىڭ 136 ەلى ءۇشىن اشىق قارجى الاڭىنا اينالدى. مۇنىڭ سىر­تىندا دۇنيەجۇزىلىك قارجى اينا­لى­مىندا وزىندىك ورنى بار شەتەل­دىك بانكتەر دە الماتىداعى قار­جى­لىق كليماتتى وتە جوعارى باعالايدى. قورىتا ايتقاندا, الماتىنىڭ قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىنە جاسالعان زەرتتەۋلەر ەلىمىزدىڭ مادەني استاناسىن «قازاقتىڭ فرانكفۋرتى» اتاۋعا نەگىز بولادى دەيدى. كەزىندە قايرات كەلىمبەتوۆ الماتى وڭىرلىك قار­جى ورتالىعىن الەمدەگى  باسەكەگە قابى­لەتتى  83 قارجى ورتالىعىمەن سالىس­­­­تىر­عاندا, ەلۋ سەگىزىنشى ورىن­عا تابان تىرەگەندىگىن ايتقان بولا­تىن. اۋىر سالماقتاعى قارجىگەر­دىڭ بۇل ءسوزى قازىرگى كۇنى ەل بولا­شاعىنىڭ ورا­سان زور مۇمكىندى­گىنىڭ بەلگىسىندەي بولىپ كورىنەدى. قالماحانبەت مۇقامەتقالي, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى