تۇڭعىشتار تاريح ءۇشىن قاشاندا باعالى. ولاردى ىزدەيتىنىمىز دە, قادىرلەيتىنىمىز دە سوندىقتان. العاشقى مىقتىلاردى ەشكىم الماستىرا المايدى. تەاترى دا, تەاتر ونەرىنە باۋليتىن وقۋ ورنى دا جوق كەزەڭدە تابيعي تۇما تالانتتاردىڭ كۇشىمەن تاقىر جەردەن تەاتر جاساعانداردىڭ ءبىر وكىلى حابيبا ەلەبەكوۆا بيىل 100-گە كەلىپ وتىر. جالاڭ اياق جار, قىزىل اسىق قار كەشىپ ءجۇرىپ, العاشقى تەاتردى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ورتاسىنان تابىلدى.
اڭىزعا اينالعان الىپتاردىڭ ءيىسى, سول زاماننىڭ تىنىسى سەزىلە مە دەگەن نيەتپەن تالاي جاقسىنىڭ تابانى تيگەن شاڭىراعىنا ءجۇزدىڭ ءجۇزىن كورىپ وتىرعان عاسىرمەن قۇرداس اپامىزعا سالەم بەرە باردىق. قوناەۆ كوشەسىندە ورنالاسقان ۇيگە جاقىنداي بەرىپ قابىرعاسىنا ىلىنگەن تاقتايشاعا كوز سالدىق. جۇسىپبەك ەلەبەكوۆكە ارناپ ورناتىلىپتى. قابىرعاداعى جازۋدى وقىپ تۇرىپ, «قايران, جۇسەكەم» دەگەن حابيبا اپامىزدىڭ ەستەلىك كىتابىنداعى وسى ءۇيدى الۋ تاريحىن ەسكە الدىق. ساپارعالي بەگاليننىڭ ۇيىنەن مۇحتار اۋەزوۆ, جۇسىپبەك اعا مەن حابيبا اپا بىرگە قوناقتان قايتىپ كەلە جاتقاندا, قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان تاپ وسى ءۇيدىڭ تۇسىنا كەلگەندە, مۇحاڭ: «ابايدىڭ تۇقىمدارىنىڭ بىرىنە وسى ۇيدەن پاتەر الىپ بەرەمىن», دەپ قالادى. پەش جاعىپ, كۇل شىعارىپ, دالادان سۋ تاسىپ شارشاپ جۇرگەن حابيبا اپا: «مۇحا-اۋ, ءبىز پاقىردى دا ەسىڭىزگە الساڭىزشى», دەيدى. كوزىنەن جاس اققانشا كۇلگەن م.اۋەزوۆ: «ءپالى, مىنا حابيبانى قارا! قانداي جاقسى ءسوز تاۋىپ ايتتى. «ءبىز پاقىردى» دەيدى. اۋىزعا تۇسە بەرمەيتىن ءسوز عوي, ءتۇرتىپ الۋ كەرەك ەكەن», – دەپ بالاشا ءماز بولىپتى. جاقسىلاردىڭ شاراپاتىمەن قول جەتكىزگەن بۇل ءۇي جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ پەن حابيبا اپانىڭ 42 جىل قاتار ءومىر سۇرگەن قۇتتى قونىسى عانا ەمەس, ونەر ادامدارىنىڭ باس قوساتىن باعانالى ورداسى دا بولعان. ەكەۋى قازاق ونەرىنىڭ قارا شاڭىراعى سانالعان قوس تەاتردىڭ ارتيستەرى بولسا دا, ءبىر-بىرىنە ەڭ الدىمەن ونەر ادامى دەپ قاراپ, جان دۇنيەسىن تۇسىنگەن سەزىمتال جار بولا ءبىلدى.
«سپەكتاكل» دەگەندى «ويىن» دەيتىن «تار جول, تايعاق كەشۋ» جىلدارىندا ءارتۇرلى كەلىسىمسىز كەيىپكەرلەردى ويناپ, العاشقى تولقىننىڭ لەگىندە كەيىنگىلەرگە ءىز سالا ىلگەرى ۇمتىلعان قاراقباي قارتتىڭ حابيبا قىزى تارامىس قولدارىنا ىلىككەن شاشىن جاندارمەن جاۋلىقپەن بۇركەي جاتىپ قارسى الدى. كوكتەمدە عانا جۇزجىلدىق مەرەيتويىن سالتاناتپەن اتاپ وتكەندە, ساحنادا ساڭقىلداپ, ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن جاتقا وقىپ جۇرتتى تاڭعالدىرعان. الاششىل اقىننىڭ اتى اقتاڭداقتان ارشىلىپ الىنعاننان كەيىنگى جىلداردا م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىنداعى ارتيستەردىڭ ۇيىندە توي-تومالاق, قوناقتار بولا قالسا, حاديشا بوكەەۆا مەن حابيبا اپامىز ماعجان ولەڭدەرىن جارىسىپ وقۋدان جالىقپايتىن كورىنەدى. حابيبا اپا ماعجاننىڭ 40-تان استام ولەڭىن جاتقا وقىعان ەكەن. ادام تەمىر ەمەس, جادى ەسكىرەدى. دەگەنمەن, ونەرمەن بايلانىستى ءومىر سۇرگەنىنەن بولار, تاعدىردىڭ ءتۇرلى تەپەرىشى اقكوڭىل, جايدارى مىنەزىنە كىرەۋكە تۇسىرە الماعان. قۋانىشتى تويدىڭ ورتاسىندا وتىرعانداي شالقىعان پەيىلمەن اڭگىمەسىن باستادى.
– ول ۋاقىتتا سۇراپىل اشارشىلىق بولدى. قاراقباي اكەمنىڭ ۇلدارى شاقالاق كەزدەرىنەن شەتىنەي بەرىپتى. ءتورت قىزىنىڭ كەنجەسىمىن. كوز الدىمدا كۇلاندا دەگەن اپام ءولدى. ودان ماسكەۋگە بۇكىلوداقتىق كەڭەستەر سەزىنە قاتىسىپ, ءان سالعان ءداليلا دەگەن اپام كەتتى. ماسكەۋگە ءبىرىنشى بولىپ دومبىرانىڭ ءۇنىن ەستىرتكەن مەنىڭ وسى ءداليلا اپكەم ەكەن. حاليلا دەگەن اپكەم دە اشارشىلىقتىڭ قۇربانى بولدى. ءبارى دە كوز الدىمدا كەتتى. جالعىز ءوزىم قالدىم. قازاقتىڭ سونداي كۇنى كوپ بولعان. بىلمەيسىڭدەر, ول ۋاقىتتا دا ەشكىمدى ەشكىم ءبىلمەگەن. كىم نە ايتسا, سونىڭ ىزىنەن ىلەسىپ كەتە باردى. جازۋشى بولساڭدار, شىندىقتى جازىڭدار. الدىڭعى بەتپەن كەتە بەرمەڭدەر. شىندىق كەيىنگى ۇرپاقتىڭ تاعدىرىن جاسايدى, – دەپ ءبىر قويدى اپاي.
وسى جەردە اڭگىمەگە حابيبا اپانىڭ ءسىڭلىسىندەي بولىپ كەتكەن كۇتۋشىسى راحيما ارالاستى. «وسى ۇيدە, اپامنىڭ جانىندا جۇرگەنىمە ون جىلدان استى. اپام ايتادى, جاڭادان تۇرمىس قۇرعان كەزىمدە, اپكەلەرىمنىڭ ومىردەن تۇك قىزىق كورە الماي كەتكەندەرىن, ءوزىمنىڭ جالعىزدىعىم ەسىمە ءتۇسىپ جىلاپ وتىراتىن ەدىم. جۇسەكەڭ: «نەگە جىلايسىڭ؟» دەپ سۇرايدى. «اكەم دە, شەشەم دە, باۋىرلارىم دا, تۋىس-تۋعانىم دا جوق تاس جەتىممىن, جالعىزبىن», دەپ ودان ءارى ەڭىرەيمىن. جۇسەكەڭ جىلاپ وتىرعان جەرىمنەن كوتەرىپ الىپ, موينىنا سالىپ: «سەنى جالعىز دەپ كىم ايتتى. سەنىڭ اكەڭ دە, شەشەڭ دە, باۋىرىڭ دا مەن ەمەسپىن بە؟ بۇدان بىلاي مۇنداي ءسوزدى ەستىمەيتىن بولايىن», دەپ ولە-ولگەنىنشە وزىنەن ءبىر مۇشەل كىشى مەنىڭ قاباعىما كىربىڭ تۇسىرمەي ءوتتى».
حابيبا اپانىڭ بار ءومىرى م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترمەن تىعىز بايلانىستى. بىراق اپامىزدىڭ ساحناداعى ءرولىن كورگەندەردىڭ كوزى كەتتى, كەيىنگى جاس بۋىن ونەرىنەن حابارسىز. ويتكەنى, حابيبا اپا جارتى عاسىر بۇرىن, سوناۋ 1970-جىلدارى-اق تەاترمەن قوش ايتىسقان ەكەن. تەاتر مۇراجايىنداعى اكتريسا تۋرالى مالىمەتتەرمەن تولىق تانىسىپ شىقتىق. تەاتر ساحناسىنداعى العاشقى ءرولى «ارقالىق باتىرداعى» قاراكوزدەن باستاپ, «قاراقىپشاق قوبىلاندىدا» – كۇنىكەي, «قاراكوزدە» – تەكتى مەن ءمورجان, «ابايدا» – قانىكەي, اجار, «اقسۇيەكتەردە» – سوپى ايەل, «اباي-ايگەرىمدە» – ۇلجان, «مارابايدا» – ءمارياش, «امانكەلدىدە» – اقجان, «تانىس ادامداردا» – رابيعا, «مايداندا» – مامىق, «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋدا» – ماقپال, «دوستىق پەن ماحابباتتا» – بايان, «كەبەنەك كيگەن ارۋلاردا» – تۇتقىن ايەل, «تالانتتار مەن تابىنۋشىلاردا» – دومنا اندرەەۆنا, «كۇيەۋدە» – زۇمرات, «دوسىمنىڭ ۇيلەنۋىندە» ايعانىم بولىپ, ءبايشەشەك بويجەتكەن, بەكزات بيكە, اياۋلى انالاردىڭ ءبىرىنە ءبىرى ۇقسامايتىن سان ءتۇرلى بەينەلەرىن جاساعان ەكەن. «اباي» دراماسىنداعى قانىكەيدى 20 جاسىندا ويناعان حابيبا اپا سەكسەنىندە دە سول بەينەنى ساحنادا جارقىراتقان. الپىس جىل بويى ءار شىققان سايىن ءرولىن كۇردەلەندىرىپ, بايىتىپ وتىرعان, بۇل شەبەردىڭ عانا قولىنان كەلەدى. جۇزگە جەتەعابىل جاسىندا «ءبىرجان سال» فيلمىنە ءتۇسىپ, قولىنا قامشىسىن الىپ, اتقا ءمىنىپ, جۇرتتى تاعى تاڭعالدىردى.
– ول ۋاقىتتا تەاتر جوق, قۇرايىن دەسە, ادام جوق. ادام جيناماق بولىپ, ءبىر توپ ارتيست ەل ارالاپ جولعا شىعادى. سەركە اعاي العاش مەنى كورگەندە, بار بولعانى 14 جاستا عانا ەكەنمىن. «مەنىڭ ايتقانىمدى ىستەيسىڭ, قابىلدايمىز با, جوق پا, سودان كەيىن كورەمىز» دەدى سەركە اعا. سونداعى سەركە اعانىڭ تاپسىرماسى مىناۋ ەدى. كۇن قاتتى سۋىق. موينىڭدا يىناعاشىڭ بار. سۋ الۋعا كەلدىڭ. كەلسەڭ, سۋدىڭ باسى تايعاناق. سۋ الماققا ەڭكەيە بەرگەندە, شەلەگىڭ ءتۇسىپ كەتەدى دە, الا الماي قينالىپ تۇراسىڭ. اۋپىرىممەن سۋىڭدى الىپ, شەلەكتەرىڭدى يىناعاشقا سالماق بولاسىڭ, وسىنى جاقسىلاپ كورسەتسەڭ, ءبىز سەنى تەاترعا الامىز, دەدى. ءۇي شارۋاسىنا ءپىسىپ وسكەن بىزگە سول دا ءسوز بە؟ ايتقان ەتيۋدىن كورسەتىپ, ىرعاتىلا باسىپ شىعىپ كەتىپ ەم, قاللەكي مەن سەركە اعا قول سوعىپ جىبەردى.
ءسويتىپ, كەيىنگى قايتىپ كەلگەن ساپارىندا قاليبەك قۋانىشباەۆ 16 جاستاعى حابيبانى وتىزعا كەلىپ قالعان جۇسىپبەك اعامىزعا ىڭعايلايدى. جاس قىز كونگىسى كەلمەيدى. بىراق قالاي دا ۇلكەن قالاعا بارۋدى ارمانداعان بويجەتكەن ىشىنە ءوز ەسەبىن جاسىرىپ, بۇلارعا ىلەسىپ الىپ, جەتىپ العان سوڭ قاراسىن باتىرىپ قاشىپ كەتپەك بولادى. الايدا, اۋمالى-توكپەلى زاماندا جەتىم قىزدىڭ ەرتەڭىنە الاڭداعان ەستيار قۇربىسى: «بۇدان ارتىق ادامدى تاپپايسىڭ, ىشكەنىڭ الدىڭدا, ءىشپەگەنىڭ ارتىڭدا, توقشىلىقتا ءومىر سۇرەسىڭ», دەگەن سوڭ, بۇل ءسوزدى دە دۇرىس كورىپ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆپەن باس قۇراۋعا كەلىسەدى.
شيرەك عاسىر بۇرىنعى زيالىلاردىڭ بارلىعىنىڭ ۇيىندە تۇراتىن سۇيەگى اسىل ەسكى جيھازدارعا كوز توقتاتىپ قاراپ وتىرعانىمدى بايقاپ قالعان اپا: «مەنىڭ داريعا دەگەن قىزىم, اقان, ءبىرجان, ەستاي دەگەن ۇلدارىم بولدى. اقان مەن ءبىرجان قايتتى. بالالارىم جاقسى ەدى, التىن ەدى. اقانىم جاقسى قىزمەت ىستەدى. بىردە وسى بالام: «ماما, ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ كەلىمدى-كەتىمدى كىسىسى كوپ قوي. جۇتاپ وتىرماي, ۇيگە جيھاز الايىقشى», دەپ مىناۋ ورىندىقتاردى, اناۋ شكافتى اكەلىپ بەرىپ ەدى. ۇيگە كىسى كەلگەندە, اقانىمنىڭ سول ايتقانى ارۋاقىتتا ەسىمە تۇسەدى. بىردە اقان: «تەز كەل», دەپ ەستايعا تەلەفون شالىپتى. «مەن و دۇنيەگە اتتانعالى جاتىرمىن. قوش ايتىسىپ قالايىن», دەيدى. ەستاي بىردەن: «ويباي, مامامدى الىپ كەلەيىن», دەپتى. «جوق, مامامدى مازالاما. مەنىڭ ۇزىلگەنىمدى كورمەسىن», دەپتى. ءولىپ بارا جاتىپ, مەنى ويلاعان جۇرەگىنەن اينالايىن التىنىمنىڭ».
بالالارىن ەسكە الىپ, كوڭىلى بوساپ وتىرىپ تا, حابيبا اپا داستارقان باسىندا بىرنەشە ءان سالدى. عۇمىرىنىڭ ۇزاق بولىپ وتىرعانى دا ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىنان, جايدارى مىنەزىنىڭ جايساڭدىعىنان بولار دەپ تۇيدىك. شوبەرەسى بولىپ كەلەتىن ءداستۇرلى ءاننىڭ جاس ورىنداۋشىسى ءالىبي بەگايدار اجەسىن دومبىرامەن سۇيەمەلدەپ وتىر. حابيبا اپا ۇلكەن جۇرەكتەن شىققان ءاننىڭ تورەسى – «گاۋھارتاستان» باستاپ, اۋەلەپ كوككە سامعايتىن ماحابباتتىڭ عاجاپ ءانى «اققۇمدى», ابايدىڭ تولعانىسىنان تۋعان «سەگىزاياقتى» شىرقاپ بەردى. سوزىنەن جاڭىلمادى. جارىقشاقتانسا دا, داۋىسىنىڭ اۋەزى ءالى جوعالماعان. اكەسى جيىن-تويدان قالدىرماي, ءۇش جاسىنان ءان ۇيرەتىپ, 300-دەن ارتىق ءان بىلگەن جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ جانىندا جارتى عاسىر جار بولىپ ءجۇرىپ, قۇلاعى مەن جانىنا سىڭگەن ءان اقىر سوڭىندا وزىنە اينالىپ كەتكەندەي. ءسويتىپ وتىرىپ: «قاي جەرگە بارسا دا, جۇسەكەڭنىڭ وزىنەن بۇرىن, الدىمەن دومبىراسى كىرەتىن», دەپ ءماز بولادى. ارقا انشىلەرى عانا ۇستاعان قاشاعان پەرنەلى قالاق دومبىرانىڭ قۇدىرەتىن ايتىپ تامسانىپ قويدى. «قازاقتىڭ جاقسى اندەرى بار. ءاننىڭ باعىن ءانشى اشادى. ءاندى ءتۇسىنىپ ايتساڭ عانا باسقانىڭ جۇرەگىنە جەتەدى. سوزگە ءمان بەرمەي, ءاننىڭ ىرعاعىمەن كەتسە, ول – ءاننىڭ ولگەنى. قازاق بولىپ تۋدىڭ با, قازاق بولىپ ءول. بالالارىڭدى الپەشتەي وتىرىپ, قازاقتىڭ جاقسى داستۇرىنە ۇيرەتىڭدەر. باستىعى كۇيەۋى بولعانىمەن, بالانى باعاتىن ايەل. وتباسىنىڭ اقىرعى تاعدىرىن ايەلدىڭ نيەتى مەن پەيىلى شەشەدى», دەگەندە, زاتىڭ ايەل بولعان سوڭ با, اڭىز-انانىڭ سالماقتاپ ايتقان ءسوزى جۇرەكتى شىم ەتكىزدى.
قاراقباي اكەسى باس سۇعىپ, شارۋا ايتۋعا كەلگەن بوتەن ادامنىڭ وزىنە قوي سويىپ, قوندىرماي جىبەرمەيتىن قوناقجاي كىسى بولىپتى. قوناق كەلمەسە, ءوز قويىن ءوزى سويىپ, ءوز ۇيىنە ءوزى قوناق بولىپ وتىرادى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە, جۇسىپبەكتەي جۇرگەن جەرىن ءان جارمەڭكەسىنە اينالدىراتىن ساڭلاق ءانشىنىڭ جارى بولعانى قوسىلىپ, اپامىزدىڭ كەڭپەيىل مەيماندوستىعى سۇتپەن ەنىپ, سۇيەككە كەتكەن مىنەزى سياقتى كورىندى.
– بالقايماق بار ما؟– دەدى حابيبا اپا راحيما قىزىنا. – سال بالالارعا. باياعىدا بالقايماق جاسايتىن ەدىم. سيىر ساۋىپ العاننان كەيىن ءتۇن اسقان ءسۇتتىڭ بەتىنە كەرەقارىس بولىپ كىلەگەي تۇسەدى. قالقىپ الىپ, جاي وتقا قويىپ, ساقىرلاتىپ قايناتپاي, باپپەن شىمىرلاتا وتىرىپ, سۋالعان كەزدە از عانا قانت سالىپ جىبەرەسىڭ. ابدەن قويۋلانا باستاعاندا جىلت-جىلت ەتىپ بەتىنە مايى شىعادى, سول كەزدە وتتان الا قوياسىڭ. ءتاتتى, جەگەندە ءدامى ءتىل ۇيىرەدى. جەڭدەر. قايران جۇسەكەمە بالقايماقسىز شاي بەرمەۋشى ەدىم.
ول راس. قاس-قاباعىن باعىپ, جار كۇتۋدەگى ايرىقشا قامقورلىعىن تەاترداعىلار ءالى كۇنگە جىر عىپ ايتادى. ءجۇز جىلدىعى تويلانىپ جاتقاندا, ونەردەگى ءىزباسار باۋىرى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى, ءوزى دە 80-گە كەلگەن ابىز ارتيست ءسابيت ورازباەۆتان حابيبا اپانىڭ تەاتردا وتكەن جاس كۇنى تۋرالى سۇرادىق. جاقسىلار تۋرالى ەستەلىك ايتۋدان جالىقپايتىن ءسابيت اعا توسىلماستان, تابان استىندا اپاسى تۋرالى اڭگىمەلەي جونەلدى. «حابيبا اپا – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن اكتريسا. جينالىس بولا قالسا, ءسابيرا مايقانوۆا, بيكەن ريموۆا اپالارىم تەاترداعى ءتارتىپ, ار-ۇيات تۋرالى كوبىرەك ايتسا, حابيبا اپامنىڭ اڭگىمەسى بولەك ەدى. شەجىرە ادام, بىزگە, جاس ارتيستەرگە ەسكىلىكتىڭ اڭگىمەسىن كوپ ايتاتىن. تىك سويلەيتىن مىنەزدىلىگى دە بار. مەنىڭ انام قولىمدا, الماتىدا تۇردى, ءجۇز جاسقا تاياپ قايتىس بولدى. قارتايعانىنا قاراماستان, ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ اناسى ەكەۋى ءبىز ويناعان سپەكتاكلدەردەن قالمايتىن. حابيبا اپام دا ول كىسىلەردى كورىپ جۇرەتىن. ءبىزدىڭ دەمالىس كۇندەرى ابىلايحان مەن بوگەنباي باتىر كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى شىرىن-سۋ ساتاتىن دۇڭگىرشەكتەن سۋسىن ىشەتىنىمىز بار ەدى. بايقاماعان ەكەم, وتباسىمىزبەن سەرۋەندەپ شىققان سونداي ءبىر كۇنى حابيبا اپام, بيكەن اپام, جامال وماروۆا, شولپان جانداربەكوۆا ءبىزدى سونادايدان قىزىقتاپ قاراپ تۇر ەكەن. حابيبا اپامنىڭ: «كورمەيسىڭدەر مە, ءبىزدىڭ جاس ءارتيسىمىز بالالارىنا دا, اناسىنا دا سۋسىن بەرىپ, كوڭىلىن تاۋىپ ءجۇر», دەپ سويلەپ جاتقانىن ەستىپ تۇرمىن. كەلىپ, اناممەن امانداستى. كەيىن مەنىڭ شەشەم توسەك تارتىپ جاتىپ قالدى. ءوزىم شەشەممەن قاتتى قالجىڭداساتىن ەدىم. 97 جاسقا قاراعان شەشەمە: «مىناۋ مولدالار 97 دەگەن نە ءارى ەمەس, نە بەرى ەمەس دەپ جاتىر, 100-گە كەلىپ قايتتى دەپ شىعارسا, دۇرىس بولاتىن شىعار», دەيمىن قالجىڭداپ. جارىقتىقتىڭ ءتىلىنىڭ ۋىتى بار ەدى. «ءاي, مەن ولگەننەن كەيىن قانشا قوسساڭ سونشا قوس, وندا مەنىڭ شارۋام جوق» دەگەنى. سونى ەستىپ, حابيبا اپامنىڭ ىشەك-سىلەسى قاتىپ كۇلەدى. «اۋىلدان كەلگەن اعايىننىڭ ءبىرى كەلىپ باققاندا, جۇزدەن اساتىن ەكەن عوي. مىنانداي پاتشانىڭ سارايىنداي ۇيدە تۇرىپ قالاي ءولتىرىپ العانسىڭدار» دەپ «وكپەسىن» ايتىپ جاتىر. اپامدى قارا جەردىڭ قوينىنا تاپسىرىپ, جەرلەۋ ءراسىمىنىڭ بارلىق ىرىمىن اتقارىپ بولىپ, اعايىن-تۋىس ۇيدە وتىرعان ەدىك. فاريدا ءشارىپوۆا تەلەفون شالدى. «ءاي, ءسابيت, اپامنىڭ كيگەن ەسكى كويلەكتەرىنەن بىرەۋى قالىپ پا ەدى؟ ءسابيرا اپام مەن حابيبا اپام: «سول كىسىنىڭ جاسىن بەرسىن», دەپ ىرىمداپ, تابارىك الامىز دەپ جاتىر», دەدى. ساۋلەگە ايتىپ ەدىم, اپامنىڭ جاپ-جاڭا اق كويلەگىن شىعاردى. سودان اپالارىم كەلدى دە, ءسابيرا مايقانوۆا قولىنداعى ءداۋ قارا قايشىسىمەن اق كويلەكتىڭ پارشا-پارشاسىن شىعارىپ كەسىپ تاستادى. ءبىر بولىگىن فاريداعا بەردى, شولپانعا بەردى, ءوزى الدى, نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, حابيبا اپاما بەرمەدى. حابيبا اپام دا قاراپ قالمادى, كەلدى دە قولىن كوسىپ جىبەرىپ, ولاردىڭ قولىنداعىعا قاراعاندا, الدەقايدا ءۇلكەندەۋ بىرەۋىن ءىلىپ الىپ, بەتىن ءسۇرتتى. ءسابيرا اپام جاقتىرماعانداي: «ە-ە-ە, نەمەنە, بىزدەن دە ۇزاق ءومىر سۇرگەلى ءجۇرسىڭ بە؟» دەدى. قازىرگە دەيىن اپامنىڭ ءحالىن سۇراعان كەزدە, سول وقيعانى ەسكە الىپ: «ءسابيتجان, ەسىڭدە مە, انالار قۇرتاقانداي-قۇرتاقانداي قۇراق العاندا, مەن سول كويلەكتىڭ جارتىسىنا جۋىعىن الىپ ەدىم. سودان بولار, جۇزگە كەلدىم», دەيدى. مەنىڭ جاس كۇنىمدە ەرمەك ەتكەن تىگىنشىلىك ونەرىم دە بار عوي. ءوزىمنىڭ دايىن ۇلگىم بار. ۇلكەن بولسا, 2 سم قىسقارتا سالامىن, كىشى بولسا, 2 سم ۇزارتا قويامىن. بىردە جۇسىپبەك اعانىڭ ءبىرجان دەگەن بالاسىنا دا ءبىر جەيدە تىگىپ بەردىم. حابيبا اپام سونى ءالى كۇنگە ايتىپ وتىرادى. «راحمەت ساعان, ءسابيتجان. ءبىرجانىم سول جەيدەڭدى ۇناتىپ كيەتىن ەدى» دەيدى. «توڭىرەگىمدەگىلەردىڭ بارىنە ءبىر-ءبىر كويلەكتەن تىگىپ بەردىم. بىراق ءسىز سياقتى راحمەت ايتقان ءبىرى جوق» دەيمىن مەن دە ك ۇلىپ. اكەسى حالىق جاۋى بولىپ, ەت جاقىندارى كوز الدىندا قىرىلىپ, حابيبا اپام جاس كۇنىندە قيىندىقتى كوپ كورسە دە, كەيىن جۇسەكەڭنىڭ ارقاسىندا ەشنارسەدەن تارىقپاي, ەرىنىڭ بابىن جاساپ, ەركەلەپ ءومىر ءسۇردى», دەگەن ەدى ءسابيت اعا ءوز اڭگىمەسىندە.
ونەر ادامىن ءومىر وسىرەدى. ونەرگە ءبىر كۇندە كيىمشەڭ كەلە سالعان ادام ەمەس, جاقسىلاردىڭ ءجاردەمىمەن, ءوزىنىڭ تالابىمەن قيىندىق اتاۋلىنى قاق جارىپ قاتارعا قوسىلعان حابيبا اپانىڭ ەندىگى ەرمەگى وتكەنىن ەلجىرەپ ەسكە الۋ عانا. «ونەردىڭ عانا ەمەس, ادامگەرشىلىكتىڭ دە اكادەميگى» اتانعان جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ شاڭىراعىنىڭ وتىن سوندىرمەي, شىراعىن جاعىپ وتىرعان عاسىرمەن قۇرداس انا بارعاننىڭ بارىنە عيبراتتى باتاسىن بەرىپ شىعارىپ سالۋدى داعدىسىنا اينالدىرعان. تاعدىر جولىنىڭ ۇزىن بولۋىنا سول تابارىك اسەر ەتتى مە, الپىس اۋناپ, ءجۇز توڭكەرىلگەن دۇنيەنىڭ اششى-تۇششىسىن تۇگەل كورسە دە, حاتقا تولى كەۋدە جامان-جاسىق جيناماي, جاقسى سوزبەن بايىتىلا بەرىپتى. ءسات سايىن اقتارىلاتىن اق باتا سونى اڭعارتتى. ءبىر كەزدەرى شاڭىراعىنان كىسى ۇزىلمەي, ۋ-دۋ بولىپ, ونەردەگى ورەسى بيىكتىڭ ءبارىن دە قۇشاق جايا قارسى العان بەرەكەلى شاڭىراققا بۇگىندە تىنىشتىق بەرىك بەكىنىپ العان. اۋلاعا شىقتىق. مۇندا دا تىپ-تىنىش. تاس قامالعا تىعىلسا دا, ەتەكتەي ەل ەكەن ول كەزدە: قاپان بادىروۆ, شارا جيەنقۇلوۆا, جامال وماروۆا, كاۋكەن كەنجەتاەۆ, قۇداي قوسقان كورشىلەرى ەدى. بۇل ۇيدەگى بەلگىلى ادامداردىڭ كوزىندەي بولعان بيبىگۇل تولەگەنوۆا دا وسىدان بەس جىل بۇرىن باسقا جاققا قونىس اۋدارىپتى. ەسكى جۇرتتى, قارا ورماندى كۇزەتىپ حابيبا اپا وتىر. عاسىر باسىنداعى ەلەڭ-الاڭ, قۋعىن-سۇرگىن, اق قار-كوك مۇز, سودان كەيىن الماسقان جارق-جۇرق ەتكەن مامىراجاي ماقپال ءومىرىنىڭ بۇگىنگى ماعىناسى «بالالارىمىز باقىتتى, ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولسىن!» دەگەن ءبىر اۋىز باتادان ءتۇيىنىن تاۋىپتى. باتا ادامنىڭ كوڭىلىن وسىرەدى, ەل مەن جەرگە شاپاعاتى تيەدى. اق اجەنىڭ ايتقانى كەلسىن!
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
