بەيبىت ۇمتىلىس, بەرىك ۇستانىم

قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى بەرى 25 جىلدىڭ ىشىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ, قارۋسىزدانۋ, اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ جولىندا حالىقارالىق دەڭگەيدە باستاما كوتەرىپ, بىرقاتار ۇسىنىستار جاساعان ەدى. ەلىمىز سول باعىتىنان تايماي كەلەدى. جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ سالاسىنداعى سايا­ساتى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ مەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا, جاھاندىق ماسەلەلەر مەن قاقتىعىستاردى رەتتەۋدەگى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا قاراي باعىتتالۋدا. حح عاسىردىڭ سوڭعى كەزەڭىندە ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ادامزاتتى يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, ونى تەك بەيبىت ماقساتتا قولدانۋ جولىنداعى باستامالارى الەمنىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرى مەن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ مويىنداۋىنا يە بولىپ, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە ونى تاراتپاۋ باعىتىنداعى جاھاندىق كوشباسشىلىعىن نىعايتتى. قازاقستاننىڭ العاش اتوم بومبالارىن سىناۋعا قارسى قادامى – كسرو-نىڭ كەزىندە, ياعني 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن جابۋى بولدى. بۇل دۇنيە ءجۇزى تاريحىندا يادرولىق پوليگوننىڭ ءبىرىنشى رەت حالىق قالاۋىمەن جابىلۋى ەدى. ون سەگىز جىلدان كەيىن بۇۇ باس اسسامبلەياسى بۇل كۇندى «حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى» دەپ بەكىتتى. 1991 جىلى بەلارۋس, قازاقستان, رەسەي, ۋكراينا باسشىلارى ستراتەگيالىق يادرولىق كۇشتەرگە قاتىستى الماتى دەكلاراتسياسىندا بۇرىنعى كسرو-نىڭ يادرولىق ارسەنالىنىڭ قىزمەتىنە ورتاق باقىلاۋ ورناتۋدىڭ, يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قاجەتتى دەڭگەيىن ۇستاۋدا قانداي دا ءبىر ىركىلىستەرگە جول بەرمەۋدىڭ تەتىگىن ايقىندادى جانە ستراتەگيالىق شابۋىل قۇرالىن قىسقارتۋ سالاسىندا كسرو-نىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىن ۇستانۋدى بەكىتتى. ال 1992 جىلى 23 مامىردا ليسسابوندا وسى ەلدەر مەن اقش وكىلدەرى ءتورت مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان ستراتەگيالىق يادرولىق كۇشتەرگە قولدانىلاتىن ستراتەگيالىق شابۋىل قارۋىن قىسقارتۋ مەن شەكتەۋ تۋرالى شارتتىڭ ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋعا ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىك اياسىن ناقتىلايتىن بەس جاقتى حاتتاماعا قول قويدى. ليسسابون حاتتاماسىندا, سونداي-اق, بەلارۋس, ۋكراينا جانە قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋعا يە ەمەس ەلدەر رەتىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قوسىلۋ مىندەتتەمەلەرى تياناقتالدى. 1993 جىلعى 13 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ شارتىن بەكىتتى. قازاقستاننىڭ شارتقا قوسىلۋى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي باعى­تىن ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭىنە اينالدى. قازاقستان شارتقا مۇشە بولا وتىرىپ, وسى كەلىسىمگە سايكەس يادروسىز مارتەبەسىنە بايلانىس­تى مىندەتتەمەلەرىن تولىق ۇستانىپ كەلەدى. ءبىر جىلدان سوڭ ەقىۇ-نىڭ سامميتىندە قازاقستان مەن يادرولىق قارۋدان باس تارتقان باسقا دا بىرقاتار ەلگە قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن بەرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا رەسەي, اقش جانە ۇلىبريتانيا قول قويدى. كەيىننەن وسى سياقتى كەپىلدىكتەر قىتاي جانە فرانتسيا تاراپىنان بەرىلدى. قازاقستان ورتالىق ازيانىڭ وزگە ەلدەرىمەن قاتار, سەمەيدە يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويدى, بۇل جاھاندىق جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدا ۇجىمدىق ۇلەس بولدى. ايماق مەملەكەتتەرى قازىرگى زامانداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ بويىنشا اشىق ىنتىماقتاستىق, قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ قاعيداتتارىنا ءوزىنىڭ بەرىك ۇستانىمىن مالىمدەدى. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ شيرەك عاسىر بويى تىنىمسىز اتقارعان ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان «اتوم» جوباسىنا باستاماشىلىق ەتتى. جوبانىڭ مىندەتى – پەتيتسياعا قول قويۋ جولىمەن يادرولىق قاۋىپكە قارسى بەلسەندى ءىس-قيمىل جاساۋ ءۇشىن الەمدىك ازاماتتىق قاۋىمداستىقتى نىعايتۋ. قازىردىڭ وزىندە 100-دەن استام ەلدەن 200 مىڭنان استام ادام اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ءۇردىسىن تالاپ ەتۋمەن مەملەكەتتەر باسشىلارىنا ۇندەلگەن «اتوم» جوباسىنىڭ ونلاين-پەتيتسيا­سىنا قول قويدى. حيروسيما جانە ناگاساكيدى اتوم قارۋىمەن بومبالاۋدىڭ 70 جىلدىعىنا وراي, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن بۇۇ باس اسسامبلەياسى يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋدىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسى تۋرالى قارار قابىلدادى. بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگىنەن قولداۋ تابا وتىرىپ, ول يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ بويىنشا حالىقارالىق مىندەتتى زاڭدى قۇجات قابىلداۋدا ماڭىزدى قادام بولدى. قازاقستاننىڭ انتيادرولىق ساياساتى مەن باستامالارى ءارى قاراي جالعاسا بەرەتىن بولادى. بۇگىندە ول G-GLOBAL كوممۋنيكاتيۆتى ينتەرنەت-الاڭىندا, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ميلليونداعان ادامنىڭ تالقىلاۋىنا ءتۇسىپ, قولداۋعا يە بولۋدا. ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز اتومدى تەك بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. نۇرلان  سەيدىن, ساياساتتانۋشى