اقيقاتتىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردىم

بيىل سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 25 جىل تولىپ وتىر. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاريحي جارلىعىنىڭ ارقاسىندا الەمدەگى ەڭ ءىرى بەس پوليگوننىڭ ءبىرى ءوز جۇمىسىن توقتاتتى. ادامزاتقا قاتەر توندىرگەن قاۋىپتىڭ بۇلتى ەڭ الدىمەن قازاق جەرىندە سەيىلدى. بۇل – ەل تاۋەلسىزدىگىمەن دە, «سەمەي-نەۆادا» قوزعالىسىنىڭ باستاۋ الۋىمەن دە تىعىز بايلانىستى وقيعا. وسى قوزعالىستىڭ باسىندا بولعان ولجاس سۇلەيمەنوۆتى قولداعان ەڭ الدىمەن اباي اۋدانىنىڭ حالقى ەدى. تومەندە «سەمەي-نەۆادا» قوزعالىسىنىڭ سەنىمدى وكىل-دارىگەرى, وسى تاريحي وقيعانىڭ كۋاگەرى بولات سەرىكباەۆپەن بولعان  اڭگىمەنى ۇسىنامىز. – يادرولىق سىناق پوليگونىنا قارسى تۇرۋ, وسى اباي, شاكارىم, مۇحتار تۋعان قاسيەتتى جەردە باس­تاۋ الدى. ءبىرىنشى كۇننەن ولجاس ءسۇ­لەيمەنوۆ باستاعان قوزعالىستىڭ ەپي­تسەنترىندەگى سەنىمدى دارىگەر بولدىم, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن سۇحباتتاسىم. رادياتسيا اسەرىنەن, اۋىر جارىلىستاردان قانشاما ادام قاتەرلى دەرتتەرگە ۇشىرادى. دارىگەر رەتىندە وسىنىڭ ءبارى پوليگوننىڭ اسەرى ەكەندىگىن دالەلدەۋگە تىرىستىم. كوپ ادام سول كەزدە ماعان قارسى شىقتى. پوليگون جەرى تازا, سەنىكى بوس اۋرەشىلىك دەگەندەر دە كەزدەستى. تىنىستى تارىلتقان سول ءبىر كوزگە كورىنبەيتىن شاڭ-توزاڭ, ايلاپ, جىلداپ ەمەس, عاسىرلاپ كەتپەيتىن رادياتسيا اسەرى ادامزاتقا عانا ەمەس, قورشاعان ورتاعا شەكتەن تىس زيان اكەلدى. 1991 جىلعى 4 تامىز كۇنى اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قاراۋىلدا رۇقسات ەتىلمەگەن ەكى ميتينگ بولدى. بۇل ميتينگتەرگە 7 مىڭ ادام جينالدى. ول كەزدە پوليگوندى جابامىز-اۋ دەگەن ۇمىتپەن, جابىلماۋى دا مۇمكىن-اۋ دەگەن شاراسىزدىق ۇرەيى قاتار ءجۇردى. ميتينگتە ونشاقتى ادام ءسوز سويلەدىك. «20 كيلوتوننالىق جارىلىسقا جول بەرمەيمىز جانە حالىققا جاردەم ءۇشىن وتەماقى تولەۋ كەرەك» دەگەن پىكىردى ۇستاندىق. 1991 جىلى 9 تامىزدا اۋداندىق پروكۋراتۋرا ماعان جازباشا ەسكەرتۋ جاسادى. ال 12 تامىزدا كەڭەس وداعىنىڭ جانە قازاق كسر-ءىنىڭ زاڭدارىن بۇزىپ, رۇقسات ەتىلمەگەن ميتينگ ۇيىمداستىردى دەپ, ۇقك مەنىمەن اڭگىمە جۇرگىزدى. 29 تامىزدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز جارلىعىمەن پوليگوندى جاپتى. سول جىلعى 19 قا­راشادا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ اباي اۋدانىنا ارنايى كەلگەندە ايتقان ءسوزى ءالى ەسىمدە: «سىزدەر ەپيتسەنتردە ماڭىزدى كوزقاراس قالىپتاستىرا بىلدىڭىزدەر. سىزدەردىڭ اۋىزبىرشىلىكتەرىڭىزدىڭ ارقا­سىندا مەن پوليگوندى جاپتىم». – سىزگە پوليگون جابىلعانعا دەيىن قانداي جاعىمسىز جاعدايلار بەلگىلى ەدى, ءوزىڭىز قانداي كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ كۋاسى بولدىڭىز؟ بۇل ءبىر ناعىز ارپالىس پەن كۇرەسكە تولى جىلدار ەمەس پە ەدى؟ – تاعى دا قايتالاپ ايتايىن, مەن سول قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە حالىقتىڭ سەنىمدى دارىگەرى بولدىم. ويتكەنى, پوليگوننان زارداپ شەككەن ءوڭىر ادامدارىنىڭ مۇڭىن تىڭداۋ ءوز الدىنا, ەمدەۋ, ساۋىقتىرۋ كەرەك ەدى. 1989 جىلعى قىركۇيەك ايىندا اۋداندىق كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ ەسەپ بەرۋ-سايلاۋ جينالىسى ءوتتى. سوندا پوليگونداعى حالىقتىڭ دەنساۋلىعى ناشارلاپ, ءتۇرلى قاتەرلى دەرتتەر بەلەڭ العاندىعىن ايتتىم. وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ءسوزىمدى بولە بەردى. ونىمەن بىرگە كەلگەن وبكومنىڭ مەديتسينا سالا­سىنىڭ مامانى: «قازىر ۋاقىت جامان, بايقاپ سويلەۋ كەرەك, مىنا جىگىتتى كاسىپوداق ۇيىمىنان شىعارىپ تاستايىق!» – دەدى. ءسويتىپ, جينالىس مەنىڭ جالعىز قالۋىممەن اياقتالدى. سويتسە دە, مەن حالىقتىڭ مۇڭىن جوعارى جاقتاعى مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارىنا جەتكىزۋگە بەلىمدى بەكەم بۋدىم. پوليگون جابىلعانعا دەيىن, ياعني 1990 جىلى اۋداندىق «اباي اۋىلى» گازەتىندە «اتوم – ادام جاۋى» دەگەن ماقالا دا جاريالاعان ەدىم. ونى وقىعان ءبىراز دارىگەر «حروموسومدىق اببەراتسيا تۇسىنىكتى جازىلعان» دەپ مەنىڭ جاعىما شىعا باستادى. – 1989 جىلى حالىقتىڭ تولقۋى ءورشىپ كەتتى, ويتكەنى, ۋلانعان جەر جاراسى ۋشىعا باستاعان ەدى. 1990-1991 جىلدارعا كەلسەك, ماسكەۋدەگى «كوسەمدەر» ءتۇرلى بومبالىق جارىلىستار جاسار الدىندا, اۋىلدا مال باعىپ جۇرگەن قايمانا قازاقتىڭ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, 40 جىل بومبانىڭ استىندا قالعان ابايلىقتار مەن ابىرالىلىقتاردىڭ قارسىلىعىنا تاپ بولا باستادى. اباي اۋدانىنان باسقا, سەمەي قالاسىندا دا جيىندار ءوتىپ جاتتى ەمەس پە؟ – ءيا, ارينە. سونداي ءبىر جيىن, بارلىق دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتار باس قوسقان ءارى اسكەريلەر قاتىسقان ءماجىلىس 1991 جىلى ماۋسىم ايىندا ءوتتى. ولار, ياعني باسشىلار مەن اسكەريلەر 20 كيلوتوننالىق جارىلىستى جاساۋعا حالىقتى قالاي كوندىرەمىز دەگەنگە اقىلداستى. مىنبەر ءبىراز ۋاقىت بوس تۇردى. ەشكىم ەشتەڭە دەمەدى. سودان مىنبەرگە شىقتىم دا: «ءبىز ۇرپاعىمىزدان ايىرىلامىز. ءتۇرلى قاتەرلى دەرتتەر, اق قان اۋرۋلارىنان الدىڭعى ورىنعا شىقتىق. بۇل – پوليگوننىڭ اسەرى», – دەدىم. قىسقاشا سويلەدىم. مەنەن سوڭ مىنبەرگە پولكوۆنيك ۆيالىح كوتەرىلدى. «20 كيلوتوننالىق جارىلىستىڭ ەشقانداي زيانى جوق, بۇل – ەلىمىزدىڭ قۋاتى, ءبىزدىڭ اسكەري قالقانىمىز. ءبىز جارىلىس جاساۋعا ءتيىستىمىز...», – دەدى ول. ونىڭ سوزىنە ەشكىم ەشتەڭە ايتپادى, ماقۇلداعان دا, قارسى شىققان دا جوق. شىداماي ورنىمنان قايتا تۇردىم. «بىزگە ءبىرىنشى كەزەكتە وسى جەردە زەرتحانا اشۋ كەرەك. سوندا ءبارى دە انىقتالادى...», – دەپ كەلە جاتىر ەدىم, تاعى بىرەۋلەر قارسى شىقتى, ءبىر دارىگەر ورىس ارىپتەسىم عانا: «ول دۇرىس ايتادى!» – دەپ مەنى قولدادى. جيىننان وسىلاي تارادىق. 25 جىل وتسە دە, پروبلەمالار ءالى دە بارشىلىق. پوليگون جابىلعاننان كەيىن ماسكەۋ تۇبىندەگى وبنينسك قالاسىنان كەلگەن پروفەسسور ا.ساۆەن­كاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن اۋىل جانە قالا تۇرعىندارىنىڭ قانى تسيتوگەنە­تيكالىق تەكسەرۋدەن وتكىزىلدى. تەكسەرۋ اتوم بومبالارى جارىلىسىنان بولعان رادياتسيانىڭ شەكتەن تىس اسەرىن كورسەتتى. قازىر جانە الداعى ۋاقىتتا دا قالا تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىقتارىن تەكسەرۋدەن وتكىزىپ, ولاردى ەمدەۋدى جالعاستىرۋ كەرەك. – ءسىز ءوز اڭگىمەلەرىڭىزدە ۇنەمى وسى اباي اۋدانىن ۇزاق جىل باسقارعان, بۇگىندە ابىز اقساقال حافيز ماتاي­ ۇلىن ەرەكشە قۇرمەتپەن اتايسىز... – حافيز ماتاي ۇلىنا دەگەن ەلدىڭ قۇرمەتى ارقاشاندا ايرىقشا بولىپ قالا بەرمەك. مەن اباي اۋدانىنا الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ جولداما الىپ كەلگەن كەزدە حافيز اعا 27 پاتەردىڭ بىرەۋىن جاس مامانعا كومەك بولسىن دەپ بەرگىزدى. وسىدان كەيىن ءۇي جاعىنان قينالعان جوقپىن. ول قاشاندا حالىقتان كومەگىن ەش ايامايتىن. بۇگىندە پوليگوندى جابۋعا مەن اتسالىستىم دەۋشىلەر كوپ. سول پوليگون ورنالاسقان اباي, ابىرالى وڭىرلەرىندەگى زارداپ شەككەن حالىقتى ەڭ الدىمەن كىم ءتۇسىندى؟! ارينە, حافيز اعا, ول كىسىنىڭ سول قيىن-قىستاۋ كەزدەرى تەزدەتىپ شەشىمگە كەلە الۋى, حالىق قامىن ويلاۋى دا ەرەكشە بولدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن راۋشان نۇعمانبەكوۆا, جۋرناليست  سەمەي