حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى ءابىش كەكىلباي ۇلىن ەسكە العاندا جادىما تۇسكەن جازبالار
استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا حالىق جازۋشىسى, ەڭبەك ەرى ءابىش كەكىلباەۆتى ەسكە الۋ كەشى ءوتتى. كەشكە زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قاراسى مول وقىرمان, قاراپايىم جۇرتشىلىق كوپتەپ كەلگەن ەكەن. باسقوسۋدىڭ بۇيداسىن ۇستاعان مىرزاتاي اعا جولداسبەكوۆ زاڭعاردىڭ زامان الدىنداعى زايىرلى قىزمەتى تۋرالى ارىدەن اڭگىمە قوزعاپ, جاقسى اسەرگە جەتەلەپ وتىردى. مەنىڭ دە ايتارىم از ەمەس ەدى, بىراق ءسوز كەزەگى تيە قويمادى.
ارينە, ابەكەڭدى بىلەتىندەر كوپ, سويلەيتىندەر دە بارشىلىق. مەن ءابىش اعانىڭ جانىندا وتىز جىلدان استام بىردە ىنىسىندەي, بىردە بالاسىنداي, رەتى كەلگەندە, كەڭەسشىسىندەي بولىپ ەرە ءجۇردىم. سول جەردە ايتا كەتەتىن, ايتىلۋى ءتيىس, كەزەڭى كەلگەن جايتتار بار ەدى. سولاردىڭ ءبىر پاراسىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, كوپكە جەتكىزگەن ءجون بولار دەگەن ويعا كەلدىم.
ءبىز, ادەتتە, قالامگەر ءابىش كەكىلباەۆتى تەك جازۋشى رەتىندە عانا كورىپ, بارلىق اڭگىمەنىڭ اۋانىن دا, اۋماعىن دا وسى توڭىرەكتەن ءىزدەيمىز. ارينە, ونىڭ قالامگەرلىك قۋاتى, سۋرەتكەرلىك ەرەكشە ءستيلى تۋرالى ايتۋ قاجەت. ءتىپتى, ول زاڭدىلىق تا. بىراق ءابىش الەمى ءبىرىزدى دۇنيەدەن دە كۇردەلى. ول سان ءىزدى سۇرلەۋدىڭ بارىندە كەكىلباەۆتىق كەلبەتىن كورسەتكەن كەمەل ادام ەدى.
ءابىش كەكىلباي ۇلى, الدىمەن, اقىن. سوسىن پروزاشى, دراماتۋرگ, ادەبيەتتانۋشى, سىنشى, تاريحشى, فيلوسوف, ەستەت, ستسەناريست, ەنتسيكلوپەديست, ارحيۆاريۋس, ولكەتانۋشى, جاراتىلىستانۋشى, قوعامتانۋشى, الەۋمەتتانۋشى, حالىقتانۋشى, عالامتانۋشى, ساياساتكەر, مەملەكەتتانۋشى, ءدىنتانۋشى, ساۋلەتتانۋشى, ونەرتانۋشى, اۋدارماشى, پۋبليتسيست, رەداكتور, گۋمانيست, ينتەرناتسيوناليست, دەپۋتات, اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى. تاۋەلسىزدىككە تىزەسى بۇگىلگەنشە قىزمەت ەتكەن ازامات.
ءبىر ادامنىڭ بويىنا وسىنشاما ءبىلىم مەن بىلىكتى, وي مەن زەيىندى كىم بەردى دەگەن سۇراق كوپ جاننىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىنى راس. ادەبيەتتەگى جولىن اقىندىقتان باستاعان ابەكەڭنىڭ ۇلتتىق مەكتەبى تاريحى تالايعا كەتەتىن, جەتى جۇرت كەلىپ, جەتى جۇرت كەتكەن كيەلى ماڭعىستاۋدىڭ باعزى بايانىنان دا, جاڭعىرعان جاپان دالانىڭ زامان اشقان ايانىنان دا ءتالىم العان. يسلام ءدىنى العاشقى سۇرلەۋىن وسىناۋ ماڭ دالادان باستاعان. يسلام ءىلىمىن تاراتۋعا كەلگەن ءۇش ءجۇز الپىس ماشايىق – ءدىندارلار ۇلى دالانىڭ ءار قيىرىنا يماني باعىت الىپ, وسى جەردەن اساتاياعىن جولباسشى, ۇلى پايعامباردىڭ وسيەتىن قولباسشى ەتىپ, قازاق دالاسىنىڭ جاڭا رۋحاني تىنىسىنا ادامگەرشىل سامالىن جەتكىزگەن. سودان بەرى بۇل ايماق «ءۇش ءجۇز الپىس اۋليەلى ماڭعىستاۋ» اتانعان.
كەيىن كەلە, زاماندار وتە, «ءۇش ءجۇز الپىس اۋليە» تىركەسى ازدى كوبەيتۋگە, كوپتى كەڭەيتۋگە اۋەس قازاق جۇرتى ءۇش ءجۇز الپىس ەكى اۋليە دەگەن تىڭ تەڭەۋگە دە تىنىس اشقان.
ءابىش كەكىلباەۆتىڭ رۋحاني بولمىسى مەن زاماناۋي تۇلعاسىن تەرەڭىرەك تانۋ ءۇشىن ماڭعىستاۋدىڭ تابيعاتى مەن تاريحىن جەتە بىلگەن ءجون. قالامگەر قاشاندا تۋعان توپىراعىنا تارتادى. تۋعان ەلىنىڭ تاريحىنا تارتادى. بالا جاستان كوكىرەگىنە سىڭگەن شەجىرە مەن ءوزى كورىپ, ءبىلىپ وسكەن جايتتارعا ەتەنە دەن قويعاندىقتان, ونىڭ دۇنيەتانۋ بولمىسى وزگەدەن وقشاۋ, وزىندىك ەرەكشەلىككە يە بولاتىنى سودان. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, كەكىلباەۆتى تانۋ ءۇشىن ماڭعىستاۋدى تانۋ كەرەك, ماڭعىستاۋدى تانۋ ءۇشىن كەكىلباەۆتى ءتۇسىنۋ كەرەك. دالا فيلوسوفياسىنىڭ ءدانى دە, ءمانى دە ۇلى دالامىزدا جاتىر. ءابىش الەمى وسىناۋ تاريحي ايماقتىڭ تالايلى شەجىرەسى مەن تالعامدى تانىمىن كورسەتەتىن كورنەكى قۇرال سەكىلدى. ءابىش الەمى دەگەن تەڭەۋگە ورىندى باعا بەرۋ ءۇشىن اۋەلى ۇلى دالانىڭ ۇلان-عايىر تاريحىن كوڭىلگە قوندىرۋ كەرەك. وسىناۋ دالانى تانۋعا دەگەن ازاماتتىق پاراسات كەرەك.
وسىنى بارىنشا بايىپتى سەزىنگەن مىرزاتاي اعامىز 1992 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ءابىش كەكىلباەۆتى «ءاۋليە» دەپ جازدى. ۇكىمەتتىڭ ادامى, عىلىمي كوممۋنيزمنىڭ ءدارىستەرىن دە كەزىندە بويىنا سىڭىرگەن, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ كەلە جاتقان مىرزاتاي جولداسبەكوۆ قالامىنان تۋعان سول تەڭەۋ بىرەۋلەردىڭ اپشىسىن قۋىرىپ, بىرەۋلەردىڭ اشۋىن تۋعىزعانىن دا بىلەمىز. ماڭعىستاۋ جۇرتشىلىعى ماشايىقتاردىڭ ۇلى كوشىنە قوسىلعان جەرلەستەرىن جاڭادان كورگەندەي بولىپ, وعان «ءۇش ءجۇز الپىس ءۇشىنشى» دەگەن ءنومىردى وزدەرى بەرگەندەي قۋاندى.
1982 جىلى ادەبيەتتىڭ عاسىرلىق كەزەڭىن سارالاپ وتىرعان ەۋروپانىڭ بەلدى ءبىر ۇيىمى «سوڭعى ءجۇز جىلدىقتىڭ اتاقتى ءجۇز قالامگەرى» دەگەن پورترەت-پلاكات شىعاردى. ولاردىڭ ىشىندە تولستوي, اۋەزوۆ, دوستوەۆسكي, چەحوۆ, ماركەس, حەمينگۋەي, بورحەس, پاۋستوۆسكي, فەدين, شىڭعىس ايتماتوۆ, راسۋل عامزاتوۆ, تاعى باسقا داڭقتىلار بار. وسىلاردىڭ ىشىندە ەكى قازاقتىڭ ءبىرى بولىپ ءابىش كەكىلباەۆ تۇردى. ماقتاندىق. ءالى دە ماقتانامىز.
بۇل جازىلعانداردىڭ ءبارى جوعارىدا ايتىلعان كەزدەسۋ بارىسىندا كوكەيدە كولدەنەڭدەپ تۇرعان-دى. ايتىلعان جايلاردىڭ اۋەنى ءابىش اعانىڭ شىعارماشىلىق قۋاتىن جان-جاقتى اشىپ تاستاي العان جوق. ول مۇمكىن ەمەس تە ەدى. بۇل جازۋشىنى دۇنيەدەن وزعاننان كەيىنگى ەڭ العاشقى ەسكە الۋ كەشى بولعاندىقتان, ايتىلعان جايلار, ارينە, الىپ قالامگەردىڭ اۋقىمىن بىردەن قامتي المايتىنى دا بەلگىلى.
* * *
وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىندا, ءبىزدىڭ تولقىننىڭ ستۋدەنتتىك شاقتارىندا, ءابىش كەكىلباەۆ ەسىمى ادەبي ورتادا دۇرىلدەپ تۇردى. سول جىلدارى ءجيى بولىپ جاتاتىن ادەبي كەشتەردە اقىندار: عافۋ قايىربەكوۆتىڭ, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ, قادىر مىرزاليەۆتىڭ, تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ, مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ, ساعي جيەنباەۆتىڭ, سابىرحان اسانوۆتىڭ, فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ, وسپانحان ءاۋباكىروۆتىڭ, اسقار ورازاقىننىڭ, مۇحتار شاحانوۆتىڭ, بەكەن ءابدىرازاقوۆتىڭ, دۇيسەنبەك قاناتباەۆتىڭ, سىنشىلار اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ, تولەگەن توقبەرگەنوۆتىڭ, ساعات اشىمباەۆتىڭ اتتارى الماتىنى ۇستاپ تۇردى. وسىلاردىڭ ىشىندە ءابىش كەكىلباەۆ ەسىمى ادەبيەت تامىرشىسى رەتىندە ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالاتىن. سول جىلداردا ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «داۋىرمەن بەتپە-بەت» دەگەن ايرىقشا اقىندىق, ەستەتتىك, سىنشىلىق پاراساتپەن جازىلعان كىتابى قولدان-قولعا ءوتىپ, مۇقاباسى اقجەمدەنىپ كەتكەنى ءوز الدىنا ءبىر حيقايا. ءابىش الەمى وسىلاي باستالىپ بارا جاتتى.
1975 جىلى, ماڭعىستاۋ وبلىستىق «كوممۋنيستىك جول» گازەتىندە تىلشىلىك قىزمەتتە جۇرگەنىمدە, كۇز ايىندا, ىسساپارمەن ءابىش اعانىڭ تۋعان اۋىلى وڭدىعا ارنايى باردىم. وڭدى ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ كاسپي تەڭىزىنە قاراي سۇيىرلەنە ۇمسىنعان تۇپقاراعان تۇبەگىنىڭ ايماعىنداعى شاعىن اۋىلدىڭ ءبىرى ەكەن. جەلكە تۇسىندا تاۋشىق, كادىمگى سوعىس جىلدارىندا كومىر قازعان, جاۋدىڭ بومبالاۋشى ۇشاعى كەلىپ, بىرەر بومبا باستاپ, جۇرتتىڭ ۇرەيىن العان جەر. وسى جەردە ءابىش اعامىزدىڭ اناسى, قازاقتىڭ كيەلى انالارىنىڭ ءبىرى اتانىپ, «ءابىشتىڭ اناسى» دەگەن حالىقتىق قۇرمەتكە يە بولعان ايساۋلە اپامىز شاحتادا كومىر قازىپ, جەڭىسكە ۇلەسىن قوسقان. ستالينگراد قورشاۋىنداعى قيان-كەسكى ۇرىستا قازاعا ۇشىراعان كەكىلباي اعامىز باتىسقا اتتانعاندا ەكى جاسار ءابىشىن ارقالاعان ايساۋلە انامىز ونى كوش جەرگە ۇزاتىپ سالىپ, كوزىنىڭ جاسى بوتالاپ, قىر باسىندا قارايىپ قالعان ەكەن. ەندى ايساۋلە انامىز سول قىردىڭ باسىندا قازاق انالارىنىڭ اتىنان ەسكەرتكىش بولىپ, باتىسقا ۇمىتپەن قاراپ ءالى وتىر. وسى وڭدىنىڭ اتى الداعى كۇندەردە «ءابىش كەكىلباەۆ اۋىلى» دەپ اتالاتىن بولار دەگەن ءۇمىت تە كوپ كوكىرەكتە باس كوتەرىپ قويادى.
وڭدىدا ءابىش اعانىڭ كلاستاستارىمەن كەزدەستىم. ولاردان ابەكەڭنىڭ مەكتەپتەگى جىلدارى, وتباسى, بالاڭ جىگىت كەزىندەگى ءومىرى, جالپى, اۋىلداعى ادامي بولمىسى, ارمان-ماقساتى تۋرالى اڭگىمە سۇرادىم. ولار دا بىلگەنىن جاسىرعان جوق, ءارى ماقتانا, ءارى وزىمسىنە وتىرىپ تالاي قىزىقتى دا اسەرلى ساتتەردى ورتاعا سالدى. سونىڭ ءبىرى, ۇمىتپاسام, ول كىسىنىڭ دە ەسىمى ءابىش بولسا كەرەك, مىنا جايدى ايتىپ بەردى: «ءبىر جولى كەڭسەدەن كەشتەۋ شىعىپ, ۇيگە قايتىپ كەلە جاتتىم. كۇن سۋىق ەدى. قار جاۋىپ, بورانداتىپ تۇرعان. بوران ىشىندە ءبىر بالا بارا جاتتى. قولتىعىنا قىسقان زاتى بار. بوران كەزىندە دالادا جۇرگەن كىم ەكەن دەپ, داۋىستاپ توقتاتتىم. شاماسى, ون ءۇش-ون ءتورت جاسار وقۋشى ەكەن. قولتىعىنداعىسى كىتاپتار بولىپ شىقتى. الىپ قاراسام, بەلينسكيدىڭ تولىق شىعارمالار جيناعى ەكەن. تاڭدانىپ قالدىم. «مىنا كىتاپتى كىمگە اپارا جاتىرسىڭ», دەدىم. «ءوزىم وقيمىن», دەدى. «قاي كلاستاسىڭ؟», دەپ سۇرادىم. «جەتىنشى كلاستامىن», دەدى سىپايى جاۋاپ بەرىپ. بۇل بالا اۋىلداعى قادىرلى اپامىز ايساۋلەنىڭ ۇلى ءابىش ەدى. ءسات-ساپار تىلەپ ۇزاتىپ سالىپ, سوڭىنان قاراپ تۇردىم. تەگىن بالا بولماس, مىنا جاسىندا الىپ بەلينسكيدى وقىپ جاتقان بۇل بالا دەپ ءسۇيسىنىپ تە تۇردىم. سول كەزدەن ءابىشتى سىرتتاي باعۋمەن بولدىم».
ءسال كەيىن, سەگىزىنشى كلاستا ءجۇرگەندە, بەلگىلى جازۋشىنىڭ جاريالانعان كىتابىنىڭ ادەبي ۇرلىعىن جان-جاقتى دالەلدەپ, سول كەزدەگى «لەنينشىل جاس» گازەتىنە كولەمدى ماقالا جازىپ, كوپتى تاڭ قالدىرعان ءابىش كەكىلباەۆ ادەبي ورتاعا وزىندىك ىزدەنىسىمەن وسىلاي كەلگەن ەدى. جالپى, ابەكەڭ ءوزىنىڭ العاشقى جازبالارىن سىننان باستاعان. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە «ەكپىندى ەگىن ەكپەي مە؟» دەگەن سىن ماقالاسى اۋداندىق «جاڭا ءومىر» گازەتىندە جاريالانىپ, ول ماقالا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ارنايى بيۋروسىندا قارالىپ, ءابىش اعا سول تالقىلاۋعا ماقالا اۆتورى رەتىندە قاتىسقان ەكەن. اۋىلعا كەلگەن سوڭ ءبىر جاماعايىنى: «بالام, ومىردەن جاقسىلىقتى كوبىرەك ىزدە, ءومىردىڭ قۋانىشىن كوبىرەك كور, ساپارىڭ يگىلىكتى بولسىن», دەپ اقىلىن ايتىپتى. «سول كەزدەن باستاپ اششى سىن جازۋدى توقتاتتىم», دەپ وتىراتىن ءابىش اعام سول كەزدى ەسكە العاندا.
* * *
جالپى, ابەكەڭ ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنەن, ءتىپتى, بولماشى قاتەلىكتەرىنەن دە قاتتى ساباق الىپ وتىرعان ادام ەدى. بۇل جاعىنان كەلگەندە, اباي اتاسىن ەرتەرەك ەجىكتەپ وقىعان سوڭ بولۋ كەرەك, ءوز ىسىنە ۇنەمى سىن كوزبەن قاراپ, وتكەنىنە ەسەپ بەرىپ وتىراتىن.
قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن تارازىلاۋدا, اسىرەسە, اقىن-جىراۋلاردىڭ اسىل مۇرالارىن ەلگە جاڭاشا جەتكىزۋدە ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن كورنەكتى عالىم قابيبوللا سىديىقوۆ اعامىز الماتى وبلىسىنىڭ ءبىر ارۋىمەن تانىسىپ, ۇيلەنەتىن بولىپ ءسوز بايلاسىپ, كوڭىلگە توق ساناپ, دەمالىسقا ەلگە كەتىپتى. ەلى الىس قيىردا جاتقان اتىراۋ ايماعى. قىز دا شەتەل تىلدەرى ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى بولىپ, ديپلومىن الىپ, اۋىلعا – نارىنقولعا بارادى. سول جەردە جەڭگەسىنە جىڭىشكەلەپ سىرىن جەتكىزىپ, ءسوز بايلاسىپ كەلگەن ادامىم بار دەپ بايان ەتەدى. جەڭگە ءسوزى جەلدەي ۇشىپ, اتا-انانىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, اتىراۋدى جەردىڭ ءتۇبى دەپ «قورقىپ» كەتكەن اتا-انا قىزدى كورشى اۋىلعا اپىل-عۇپىل ۇزاتۋدىڭ قامىنا كىرىسەدى. قۇدالار دا قازديىپ كەلىپ قالىپ, قىزدىڭ باسىنا شىنداپ قاۋىپ تونەدى.
ول كەزدە ۇيالى تەلەفون, ءسىرا, جوق, جاي تەلەفوننىڭ ءوزى اۋىلدا قات كەزەڭ. اراعا حات تۇسەدى. ءۇشبۋ حات ءبىر قيىردا جاتقان اتىراۋعا جەتكەنشە, اسىعىس حاباردى العان ءبىر توپ جەرلەس جىگىتتەر اتقا قونىپ, نارىنقولعا تارتادى. ءارى تارت, بەرى تارت بولىپ جاتقاندا, ارەڭ دەگەندە ۇلگەرىپ, كۇيەۋ جىگىت تە جەتەدى. سودان ءبىر توپ جىگىت قىزدى الىپ قاشادى. نامىس قىسقان نارىنقول اتقا مىنەدى. قاشقىندار تاۋ بوكتەرلەپ تارتادى. جەر جاعدايىن جاقسى ءبىلەتىن نارىنقولدىقتار ۇزاتپاي جەتىپ تە قالادى. سول كەزدە ابەكەڭ توسقاۋىلدا قالىپ, قۋعىنشى توپتى كۇتىپ الادى. ءۇش قىزدىڭ ورتاسىندا, ءوزى ايتقانداي, «قۋىرشاق ويناپ وسكەن» ابەكەڭ توبەلەستىڭ ءتاسىلىن, ءسىرا, بىلمەيدى. القىن-جۇلقىن جەتكەن العاشقى جىگىتتى كەۋدەدەن قىزدار سەكىلدى يتەرىپ كەپ قالعاندا, ول ءوز ەكپىنىمەن قۇلاپ, باسى تاسقا ءتيىپ, قان بۇرق ەتە قالادى. سول كەزدە قۋعىنشىلار دا تولىق جەتىپ, باسى جارىلعان «ءباھادۇرىن» قاۋمالاپ قالىپ قويادى.
وسى ۇرىمتال ءساتتى ۇعىمتال پايدالانعان ابەكەڭ قورشاۋدان سىتىلىپ شىعىپ, ۇزاپ كەتە بارىپتى. ابەكەڭنىڭ وندا سيداڭ, سىپا كەزى, قۋا تۇسكەندەرگە قارا شالدىرماي كەتكەن ءتارىزدى. بۇل ءابىش اعامىزدىڭ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى توبەلەسكە ءبىرىنشى جانە سوڭعى رەت قاتىسقانى ەكەن. «سودان كەيىن توبەلەس بولاتىن جەردەن اۋلاق جۇرەتىن بولدىم» دەيتىن ءابىش اعا بەينە-ءبىر قان مايداننىڭ ورتاسىنان قاھارماندىقپەن امان شىققان باتىرلارداي جان-جاعىنا ك ۇلىمسىرەي قاراپ. سوسىن توبەلەستەن گورى قالامعا يكەمدى وڭ قولىمەن ماڭدايدان تارتىپ, جەل قايدان سوعار ەكەن دەپ جان-جاعىنا الاڭداعان, اق شۋلان تارتا باستاعان بۇيرا شاشىن ءبىر قايىرىپ تاستاپ, سەلكىلدەي كۇلەتىن. اعامىزدىڭ سول كەزدەگى باتىرلىق قيمىلىنان ەندى بۇگىن بەكەم بەلگى تابا الماساق تا, ءبىز دە ءماز بولىپ قالۋشى ەدىك.
ابەكەڭ ەلباسىمىزدىڭ سەنىمدى سەرىگى بولىپ ۇزاق جىلدار اسا جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەردە ەسەلى ەڭبەك ەتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى اتاۋلى جىلداردى قالىپتاستىرۋدا, جوعارعى كەڭەستىڭ توراعاسى كەزىندە استانا اۋىستىرۋدىڭ تاريحي كۇندەرىندە, ودان كەيىنگى عاسىرلىق وقيعا بولىپ ەل ەگەمەندىگىنىڭ شەجىرەسىندە قالعان ۇلى كوشتە, سارىارقا دالاسىندا ىرگە كوتەرگەن جاڭا استانانىڭ قاز تۇرىپ, قادام باسۋ شاقتارىندا ول ۇنەمى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وڭ قولىندا, قامشىلار جاق تۇسىندا بولدى. ابەكەڭ دۇنيەدەن وزعاندا ونىڭ وتباسىنا جولداعان كوڭىل ايتۋ جەدەلحاتىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ وسىنى ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, ونىڭ شىن مانىندە رەتتى جەرىندە اقىلشى, كەزى كەلگەندە كەڭەسشى, ورايى كەلگەندە ورىنداۋشى بولعاندىعىن ىلتيپاتپەن اتاپ ءوتتى. كوزى تىرىسىندە قۇرمەتتەپ, ومىراۋىنا ەڭبەك ەرىنىڭ التىن بەلگىسىن تاققانى دا وسىنىڭ ايقىن كورىنىسى ەدى.
وسىناۋ جىلداردا, قازاق ەلورداسىنىڭ ىرگە كوتەرىپ, ەڭسە تىكتەگەن شاقتارىندا ابەكەڭ كوركەم پروزانىڭ كوشىن ءسال دوعارىپ, كوسەمسوزگە كوبىرەك جۇگىندى. ادامزات تاريحىندا قاشاندا وسىلاي بولعان. ىلگەرى-كەيىندى عۇمىر كەشكەن قايراتكەرلەردىڭ كوبى, اسىرەسە, قالامگەرلىك تاعدىرى حالىقپەن ەتەنە جاقىن جانداردىڭ كوبى, تار كەزەڭ, تالايلى تۇستاردا كوسەمسوزدىڭ كورىگىن قىزدىرعان. ارينە, ونى ولار ءتىل بەزەۋدىڭ, نەمەسە ءسوز ساپتاۋدىڭ ماقساتىندا ەمەس, ەلگە ءجون سىلتەۋ, جۇرتىمەن جۇرەكتەستىگىن تانىتۋ تۇرعىسىندا اقىل-پاراساتپەن سولاي شەشكەن. جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت قالىپتاسۋ كەزەڭىندە مۇنداي ايتۋلى تۇلعالار اتاجۇرتىندا بولىپ جاتقان, بولۋى مۇمكىن تاريحي جاعدايلاردى ءوز حالقىنا جەتكىزۋدى ەڭ باستى بورىش دەپ ەسەپتەپ, ۋاقىت تريبۋناسىن ۋاعىز ءمىنبەرىنە اينالدىرعان. ءابىش كەكىلباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى «ادەبي ساراڭدىعىن» الەمي دامۋدىڭ دۇبىرىنەن ىزدەۋىمىز قاجەت. سول ۋاقىت ىرعاعىندا ونىڭ وزىندىك ءۇنى كوسەمسوزدەرىندەگى كوشەلى وي, كوركەم بايانداۋلارىندا بوي كورسەتەدى. مۇنى جاي عانا اۆتورلىق كوزقاراس رەتىندە ەمەس, ەل دامۋىنداعى ەردىڭ ەلگە ارناعان ەلەۋلى ۇندەۋلەرى دەپ قابىلداعان ورىندى.
ءار ءداۋىردىڭ ءوز ادەبيەتى بار. سوعان ساي قالامگەرلەرى بار. وقىرماندارى بار. جۇرتىنىڭ جاقسى كۇندەرى ءۇشىن جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي, ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالىپ, ەگەۋلى ويدى قولعا العان ءابىش كەكىلباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جازعان كوسەمسوزدەرىن, ەسسەلەرى مەن ەسكە الۋلارىن, الاشتىڭ ايبىندى ۇلدارىنىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىن سان قىرىنان جارقىراتا كورسەتكەن جاريالانىمدارىن دىتتەپ وقىپ, كوكىرەگىنە ءتۇيىپ جۇرگەن وقىرمان وسى كەزەڭدەردە ءابىش اۋديتورياسىنىڭ العىر شاكىرتتەرى بولدى دەپ ايتساق, اسىرا ايتقاندىق بولماس. قاي تاقىرىپقا سالسا دا قاقىراتىپ اكەتەتىن, قاي قيىرعا سالسا دا كەكىلباەۆ قالامىن قاپىسىز كورسەتەتىن سول كولەمدى دە, كەمەلدى ماقالالارى تاۋەلسىزدىككە تۇرلاۋلى تۇردە قىزمەت جاسادى. قالامگەردىڭ حاس تالانتى مەن ەنتسيكلوپەديالىق بىلىمدارلىعى ساياساتتىڭ سىنى مەن سىرىنا قانىققان سايىن ول مەملەكەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى بيىك دەڭگەيدە ۇستايتىن تۇلعاعا اينالىپ كەلە جاتتى. تاۋەلسىزدىك قالىپتاستىرعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە بولا الدى ول.
تابيعات سىيلاعان اقىندىق ۇشقىرلىق پەن اقىندىق العىرلىق ونىڭ ۋاقىت مىنبەسىندەگى الەۋەتىن بارىنشا كەمەلدەندىرە كورسەتىپ, زامان تۋدىرعان تۇلعالىق بولمىسى تۋعان حالقىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە اسا الاڭداۋلى ازاماتتىڭ ادامي پورترەتىنە پاراسات بوياۋلارىن تۇندىردى. مادەنيەت الاڭىنداعى مىلتىقسىز مايداندا ول ءارى جولباسشىلىق, ءارى قولباسشىلىق ءمىندەتتى قاتار اتقارىپ, ءوز تۇرعىلاستارىنىڭ قاتارىندا يىعى وزىپ, ءيىنى تۇلعالانا ءتۇستى. ومىردە بارىنشا قاراپايىم, ونەردە بارىنشا كىرپياز, تۇرمىستا بارىنشا توقمەيىل, قىزمەتتە بارىنشا زەردەلى ءابىش كەكىلباەۆ ازاماتتىق اۆتوبيوگرافياسىن ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ەرەن ۇلگىسىن ۇستانعان الاش ارىستارىنىڭ ماقسات-مۇددەلەرىنە ادال قالپىندا عۇمىردان وزدى. ءبىر قاراعاندا, سىرت كوزگە قاراپايىم دا سابىرلى ابەكەڭنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى اعىستار مەن قاعىستاردى سەزىنۋ دە وڭاي ەمەس-ءتى.
ول تۇلەپ ۇشقان «لەنينشىل جاس» گازەتىنە 70-ءشى جىلداردىڭ ورتاسى اۋا ءبىزدىڭ تولقىن كەلدى. ەلۋىنشى جىلداردىڭ ۇرپاقتارى. ول وتىرعان بولىمدە, ادەبيەت جانە ونەر بولىمىندە مەن دە جەتەكشى بولدىم. ادەبي ورتاعا ارالاستىق. ابەكەڭدەر سالعان سۇرلەۋدى ودان ءارى جالعاستىردىق. سول كەزدە ولاردىڭ تولقىندارىنان دا بۇرىن وسى باسىلىمعا كەلگەن اعا تولقىننىڭ وكىلى – ءبۇبىحان اپامىز بەن باعدات اعامىز ءابىش كوكەمىز تۋرالى نەبىر نۇرلى دا سىرلى پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ, بىزگە ءتالىم-تاربيە بەرگەندەي بولىپ وتىراتىن. ءبۇبىحان اپامىز: «ءابىش جۇمىستا وتىرىپ ويلانعان ساتىندە بوتانىڭ داۋىسىنا سالىپ, بوزداپ وتىراتىن, شاماسى ەلىن ساعىناتىن بولۋ كەرەك, جانى دا بوتاداي نازىك ەدى» دەپ ايتاتىن. باعدات اعامىز: «ءپالى, ءابىشتىڭ كەزىندەگى رەداكتسيا ارانىڭ ۇياسىنداي قايناپ جاتۋشى ەدى, ءبارىنىڭ ورتاسىندا ءابىش ادەبيەتتى دە, ونەردى دە جىلىكشە شاعىپ, داۋدى باسىپ, تورەلىك ايتىپ, توبە بي بولىپ وتىراتىن, ءبىلىمى ۇشان-تەڭىز, قايران قالۋشى ەدىك» دەپ تامسانعاندا ءبىزدىڭ ابەكەڭە دەگەن قۇرمەتىمىزدىڭ قىزۋى ودان ءارى كوتەرىلىپ كەتەتىن.
جانى بوتاداي نازىك دەمەكشى, 1992-1993 جىلدارى ابەكەڭ «ەگەمەندى قازاقستان» گازەتىندە باس رەداكتور بولىپ قىزمەت اتقاردى. باس باسىلىمنىڭ «ءدى» دەگەن جالعاۋىن ج ۇلىپ تاستاعان دا وسى ابەكەڭ. سول كەزدەن باستاپ گازەت «ەگەمەن قازاقستان» دەگەن قازىرگى اتىمەن شىعا باستادى. وسى كەزەڭدە ەلدە ىقشامداۋ (وپتيميزاتسيا) دەگەن ناۋقان ءجۇردى. باس رەداكتوردىڭ اتقوسشىلارى زەينەت جاسىنا جەتكەن بىرنەشە ادامنىڭ ءتىزىمىن ابەكەڭە الىپ كىرەدى. قىسقارتۋ كەرەك. ابەكەڭ قاتتى قينالادى. تىزىمگە قول قويايىن دەسە, ولاردى اياپ, قولى باتپايدى. جوعارى جاقتىڭ پارمەنى دە كۇشتى. سودان ۇزاق جىل گازەتتە ىستەگەن كۇلتاي دەگەن اپامىز ابەكەڭنىڭ الدىنا كەلەدى. جاعدايىن ايتادى, كوزىنە جاس كەلىپ وتىرعاندا, باسشىنىڭ تۇسىنىستىكپەن قاراعانىن سەزىنىپ, اعىل-تەگىل جىلايدى. جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر ونىڭ سىرتقا شىعۋىن كۇتە-كۇتە ءتوزىمى تاۋسىلىپ, ىشكە كىرسە, ءابىش اعامىز دا الگى اپامىزبەن قوسىلا جىلاپ وتىرعان كورىنەدى. «تيمەڭدەرشى, جۇرە بەرسىن, ءوزىم جاۋابىن بەرەمىن», دەپتى كوز جاسىن ءسۇرتىپ جاتىپ.
وسى گازەتتە بولعان ەكىنشى ءبىر وقيعا دا ەسكە تۇسە كەتتى. قىسقارتۋ ءجۇرىپ جاتادى. الەكەدەي جالانعان جاستار قويا ما, ءتىزىمنىڭ قاراسى دا مولايا تۇسەدى. سول تىزىمگە ۇزاق جىل باسىلىمدا قىزمەت اتقارعان بەلگىلى جۋرناليست ءتاجىباي بيتاەۆ تا كىرەدى. ەرتەڭىنە بۇكىلقالالىق سەنبىلىك بولىپ, ابەكەڭ باستاعان ەگەمەندىكتەر ەڭبەك ەتۋگە جينالادى. تاكەڭنىڭ كىشى ۇلى ءالى مەكتەپتە, ون جاستاعى شاماسى بولسا كەرەك. سەنبىلىككە ەركە ۇلىن الا كەلگەن تاكەڭ بالاسىنا: «ءابىش كوكەڭە سالەم بەر» دەپ ءجون سىلتەپ جىبەرەدى. بالا كەلىپ, ۇلكەندەرشە سالەم بەرىپ, قوس قولىن بىردەي ۇسىنادى. «كىمنىڭ بالاسىسىڭ, اتىڭ كىم؟» دەپ ابەكەڭ ۇيىرىلە تۇسەدى. سوسىن جىميىپ ك ۇلىپ تۇرعان تاجىبايعا قاراپ: «تاكە, نەمەرەڭىز بە؟» دەپ سۇرايدى. «جوق, ابەكە, كەنجەم عوي, اعاسىنا سالەم بەرسىن دەپ ەرتىپ كەلىپ ەدىم» دەيدى ەلگەزەك تاكەڭ. ەرتەڭىنە ورىنباسارىن شاقىرىپ العان ءابىش اعا: «تاكەڭنىڭ بالاسى ءالى جاس ەكەن, بۋىنى قاتسىن, وبال بولار, تاكەڭدى قىسقارتپايىق, جۇرە تۇرسىن» دەپ جانە شەشىم شىعارادى. ءتاجىباي اعامىز وسىنى ايتقاندا ونىڭ دا جانارى بوتالاپ كەتۋشى ەدى. ءبىر-ءبىرىن قادىرلەگەن, قايران اعالار. ادامي سىيلاستىقتىڭ التىن ارقاۋىن اللانىڭ پارمەنىندەي ۇستاعان ءاز اعالار.
* * *
ءالى ەسىمدە, 2009 جىلدىڭ 7 قاراشاسى. ول كەزدە مەملەكەتتىك حاتشى قانات ساۋداباەۆ بولاتىن. ول كىسى ءارى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن قوسا اتقاراتىن. ون كۇنگە دەمالىس الىپ, كوكشەتاۋ ايماعىنداعى «وقجەتپەس» ساناتورياسىنا بارۋ ءۇشىن جولعا جينالىپ جاتتىم. تاڭەرتەڭگى مەزگىل. اۆتوكولىگىمدى اۋلادان شىعارىپ جاتىر ەدىم, قول تەلەفونىم سىڭعىرلاپ قويا بەردى. تىڭداسام, ءابىش اعام ەكەن.
– وتەگەن, قايداسىڭ, ءبىزدىڭ ۇيگە كەلە الاسىڭ با, اقىلداساتىن جاي بار ەدى, – دەدى ول ءسال ابىرجىڭقى ۇنمەن. جولعا جينالىپ جاتقانىمدى, ەگەر مۇمكىن بولسا, ايتار ءسوزىڭىزدى تەلەفونمەن ايتا بەرسەڭىز بولا ما دەپ ءوتىندىم. ءسال كىدىرىپ بارىپ: «ءوزىڭ بىلەسىڭ, جەلتوقساندا جەتپىسكە تولامىن عوي, وسىدان ءبىر اي بۇرىن سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قابىلداپ, «ابەكە, ۇلكەن جاسقا كەلەسىز, ءسىزدى ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن ماراپاتتارىنىڭ بىرىنە ۇسىنامىن, الاڭ بولماڭىز» دەپ ەدى. ماعان تۇسكەن مالىمەت بويىنشا بىرەۋلەر «كەكىلباەۆتىڭ سوڭعى ناگرادا العان ۋاقىتىنا ءالى بەس جىل تولعان جوق, زاڭ كوتەرمەيدى» دەپ, اقوردا جاققا توقتاۋ سالعان سەكىلدى. مەنىڭ سوڭعى ناگرادا العانىما تۋرا بەس جىل تولدى. ايتۋشىلار اداسقان سەكىلدى. وسىنى اقىلداسايىن دەپ ەدىم» دەپ توقتادى.
– اعا, مەن بۇگىن جولعا شىعا بەرەيىن, دۇيسەنبى كۇنى قايتىپ كەلىپ, قانەكەڭە كىرەمىن, بارلىق جايدى جان-جاقتى ايتامىن, – دەدىم. ابەكەڭ كەلىسىمىن بەردى.
دۇيسەنبى كۇنى, 10 قاراشادا, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندەگى قىزمەت كابينەتىندە وتىرعان قانات بەكمىرزا ۇلىنا كەلىپ كىردىم. «سەن دەمالىستا ەمەسسىڭ بە, نەعىپ ءجۇرسىڭ؟» دەگەن سۇراۋمەن قارسى الدى. بولعان جايدى تولىق باياندادىم.
– مەن بۇل تۋرالى بىلمەيدى ەكەنمىن, ابەكەڭ قايدا, رەنجىپ جاتىر ما, رەنجىمەسىن, قازىر بارىپ سالەم ايت, مەن ۇلكەن كىسىگە كىرەمىن, جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ, قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايمىن, ال سەن ابەكەڭنىڭ قۇجاتتارىن شۇعىل دايىندا, – دەدى قانەكەڭ ادەتىنشە جىلدام شەشىم قابىلداپ. سوسىن ءسال كىدىرىپ بارىپ, «قازىر ابەكەڭمەن قوس, تەلەفونمەن سويلەسەيىن» دەدى. قوستىم. ەكەۋى ەمەن-جارقىن
سويلەستى, مەملەكەتتىك حاتشى الگى ءسوزىن سول كۇيىندە قايتالاپ, ماعان قۇجاتتاردى دايىنداۋعا تاپسىرما بەرگەنىن ايتتى. سوسىن «دەرەۋ ابەكەڭە بار, قۇجاتتارىن دايىندا» دەپ تاپسىردى. ون مينۋتتان كەيىن ابەكەڭنىڭ ۇيىندە وتىردىم. ايتتىم ءبارىن. سول كەزدە اعانىڭ ءۇي تەلەفونى قوڭىراۋلاپ, تۇتقانى كوتەرگەن كلارا جەڭگەم: «ءابىش, سەنى قانات ساۋداباەۆ سۇراپ تۇر», دەپ تەلەفوندى اعاعا بەردى.
قانەكەڭمەن ءبىراز سويلەستى. ابەكەڭنىڭ قاباعىندا كۇن ك ۇلىپ, اي تۋىپ كەلە جاتتى. كوڭىلدەنگەن كەزىندەگى ادەتى بويىنشا: «اسىقپاي ءشاي ىشەلىك, كلارا», دەپ جەڭگەمىزگە شۋاقتانا قارايتىن ادەتىمەن تورگە وزدى. سول كۇنى كەشكە قاراي قانات بەكمىرزا ۇلى مەنى شاقىرىپ: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىندا بولدىم, ءبارىن ايتتىم, ەلباسى تولىق قۇپتادى, جاقسى قابىلدادى. ابەكەڭدى 19 قاراشا كۇنى ساعات ۇشتە ءوزى قابىلدايتىن بولدى, ەندى اعاڭدى دايىندا», دەدى جادىراي ك ۇلىپ. جاقسى حابار العان ابەكەڭنىڭ ۇيىندە ۇزاق ءشاي ىشتىك. جاقسى حاباردىڭ جورالعىسى دەپ باسقا دا سۋسىندار «باس كيىمىن» شەشتى.
ايتىلعان كۇنى اقوردادا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ابەكەڭدى قابىلدادى. اعانى ۇيىنەن ەرتەرەك الىپ شىعىپ, قولتىعىنان دەمەپ, اقورداعا الىپ كىردىم. كوڭىلدى شىقتى. «نۇرەكەڭ وتە جاقسى قابىلدادى, تالاي اڭگىمەنىڭ تيەگى دە اعىتىلدى, الدى كەڭ ازامات قوي, امان ءجۇرسىن. مەنىڭ تۋعان كۇنىم 6 جەلتوقسان بولعانىمەن, ول كۇنى ەلباسى شەت ەلگە رەسمي ساپارمەن جول جۇرەدى ەكەن, «تۋعان كۇنگە ارنالعان سالتاناتتى ءماجىلىسىڭە ءوزىم قاتىسامىن, سويلەيمىن, ەلدىڭ ەڭ جوعارى ماراپاتىن الاسىڭ, بىراق تويىڭدى 5 جەلتوقسانعا اۋىستىرايىق» دەپ ءوتىندى. توي وسى كۇنى بولادى, ەندى سوعان دايىندالايىق, قاناتقا سالەم ايت, مەنىڭ راحمەتىمدى جەتكىز», دەدى اعا جايدارلانا سويلەپ. دايىندىق بۇعان دەيىن دە ءجۇرىپ جاتقان.
ۋاقىت تا زۋلاپ ءوتىپ جاتتى. توي دايىندىعى, اسىرەسە, سالتانات سارايىندا جايىلاتىن داستارقاننىڭ ءمازىرى مەن ءازىرى قات-قابات كەلىپ, اعا ەكەۋمىز تىزىمگە وتىردىق. قازاق تويىنىڭ حاتتاماسى قانداي قيىن, شاقىرىلاتىن 500 ادامدى ءۇستەلگە وتىرعىزۋدىڭ مەحناتى مەن ماشاقاتىن اعا تارتۋداي-اق تارتتى. كۇندە ەلباسى كەڭسەسى جاقتان حابار كۇتىپ, قۇلاق توسىپ وتىرامىز. كۇتكەن كۇن دە كەلدى-اۋ. تويعا ءبىر كۇن قالعاندا ەلباسى جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆقا قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى جوعارى اتاعىن بەرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. اقجارىلقاپ كۇن, الاقايلاپ قۋانعان كوڭىل. كەشكى ساعات جەتى شاماسىندا اعانىڭ ۇيىنە تەلەفون شالىپ, ءسۇيىنشى سۇرادىم. جۇگىرىپ جەتۋگە جۇمىستان شىعا الماي جاتتىم.
سالتاناتتى ماجىلىستە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ارىپتەس دوسى, سەنىمدى سەرىگى تۋرالى ەل ەسىندە ءالى كۇنگە جۇرگەن ەرەكشە ءسوزىن ايتىپ, ابەكەڭنىڭ ومىراۋىنا ەڭبەك ەرىنىڭ التىن جۇلدىزىن قادادى. «مۇحاڭ باستاعان الىپتار جەتپەي كەتكەن جوعارى اتاق ماعان بۇيىردى», دەپ تولقىپ, جاراتقان يەمىز جانىن جۇمساق ماتەريالدان جاراتقان ءابىش اعانىڭ تولقىپ, جانارى بوتالاپ تۇرىپ, جۇرتىنا, مەملەكەت باسشىسىنا ايتقان راحمەتى دە كوپتىڭ كوكىرەك مۇراجايىندا ءالى قاتتاۋلى تۇر. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەگەن ەلدىڭ بالاسىمىز عوي, ابەكەڭنىڭ وسى جوعارى اتاق الۋىنا تىكەلەي سەبەپشى بولىپ, ازاماتتىق قايرات تانىتقان قانات ساۋداباەۆتىڭ ەڭبەگىن بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس دەپ, ورايى كەلگەندە ورتاعا سالدىم.
وسىناۋ ىزگى نيەتتى باستامانىڭ ويداعىداي ورىندالۋىنىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, قابىلداۋ مەن سالتاناتتى ءىس-شارانىڭ جاي-جاپسارىن جاناشىر ازاماتتىقپەن جۇزەگە اسىرۋعا ءارى ىنىلىك, ءارى مەملەكەتتىك حاتتامالىق جاعىنان قىزمەت كورسەتىپ, مادەني كەشتىڭ جوعارى دارەجەدە وتۋىنە تىكەلەي باسشىلىق جاساعان بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى ماحمۇد قاسىمبەكوۆتىڭ ەڭبەگىن دە ريزا كوڭىلمەن كوپكە جەتكىزۋ پارىز دەپ ويلايمىن.
بولعان شىندىق وسى. ارينە, تاريحي شەشىمدى قابىلداعان پرەزيدەنتىمىز, بەرىلگەن بۇل اتاق ونىڭ ابەكەڭە دەگەن قۇرمەتىنىڭ شىنايى كورىنىسى. ەل تۇلعاسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن باعالاۋى. وسى جەردەن دە ۇپاي العىسى كەلىپ, ۇرىنىپ جۇرگەندەردىڭ دە بار ەكەنىن ءبىلگەندىكتەن, «ايتپاسا, ءسوزدىڭ اتاسى ولەر» دەگەن ءتامسىلدى ۇستانىپ, تىلگە تيەك بەردىم.
* * *
ءابىش كەكىلباەۆ الەمى – كۇردەلى الەم. وسى الەمنىڭ ىشىندە بولعاندار اقيقاتقا جۇگىنىپ, ايتارىن ايتار. ونىڭ رۋحى بىزگە ەندى الىس عارىشتان قاراپ تۇرعانداي. جازۋشىنىڭ جان دۇنيەسىندەگى جۇمباقتار مەن تىلسىمداردى دا تاراتىپ ايتۋدىڭ كەزەگى كەلەدى. شاندوزدىق عۇمىردىڭ شىندىعى ۋاقىت وتكەن سايىن اشىلا بەرەدى.
وتەگەن ورالباي ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
جۋرناليستيكا
اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى ءابىش كەكىلباي ۇلىن ەسكە العاندا جادىما تۇسكەن جازبالار
استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا حالىق جازۋشىسى, ەڭبەك ەرى ءابىش كەكىلباەۆتى ەسكە الۋ كەشى ءوتتى. كەشكە زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قاراسى مول وقىرمان, قاراپايىم جۇرتشىلىق كوپتەپ كەلگەن ەكەن. باسقوسۋدىڭ بۇيداسىن ۇستاعان مىرزاتاي اعا جولداسبەكوۆ زاڭعاردىڭ زامان الدىنداعى زايىرلى قىزمەتى تۋرالى ارىدەن اڭگىمە قوزعاپ, جاقسى اسەرگە جەتەلەپ وتىردى. مەنىڭ دە ايتارىم از ەمەس ەدى, بىراق ءسوز كەزەگى تيە قويمادى.
ارينە, ابەكەڭدى بىلەتىندەر كوپ, سويلەيتىندەر دە بارشىلىق. مەن ءابىش اعانىڭ جانىندا وتىز جىلدان استام بىردە ىنىسىندەي, بىردە بالاسىنداي, رەتى كەلگەندە, كەڭەسشىسىندەي بولىپ ەرە ءجۇردىم. سول جەردە ايتا كەتەتىن, ايتىلۋى ءتيىس, كەزەڭى كەلگەن جايتتار بار ەدى. سولاردىڭ ءبىر پاراسىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, كوپكە جەتكىزگەن ءجون بولار دەگەن ويعا كەلدىم.
ءبىز, ادەتتە, قالامگەر ءابىش كەكىلباەۆتى تەك جازۋشى رەتىندە عانا كورىپ, بارلىق اڭگىمەنىڭ اۋانىن دا, اۋماعىن دا وسى توڭىرەكتەن ءىزدەيمىز. ارينە, ونىڭ قالامگەرلىك قۋاتى, سۋرەتكەرلىك ەرەكشە ءستيلى تۋرالى ايتۋ قاجەت. ءتىپتى, ول زاڭدىلىق تا. بىراق ءابىش الەمى ءبىرىزدى دۇنيەدەن دە كۇردەلى. ول سان ءىزدى سۇرلەۋدىڭ بارىندە كەكىلباەۆتىق كەلبەتىن كورسەتكەن كەمەل ادام ەدى.
ءابىش كەكىلباي ۇلى, الدىمەن, اقىن. سوسىن پروزاشى, دراماتۋرگ, ادەبيەتتانۋشى, سىنشى, تاريحشى, فيلوسوف, ەستەت, ستسەناريست, ەنتسيكلوپەديست, ارحيۆاريۋس, ولكەتانۋشى, جاراتىلىستانۋشى, قوعامتانۋشى, الەۋمەتتانۋشى, حالىقتانۋشى, عالامتانۋشى, ساياساتكەر, مەملەكەتتانۋشى, ءدىنتانۋشى, ساۋلەتتانۋشى, ونەرتانۋشى, اۋدارماشى, پۋبليتسيست, رەداكتور, گۋمانيست, ينتەرناتسيوناليست, دەپۋتات, اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى. تاۋەلسىزدىككە تىزەسى بۇگىلگەنشە قىزمەت ەتكەن ازامات.
ءبىر ادامنىڭ بويىنا وسىنشاما ءبىلىم مەن بىلىكتى, وي مەن زەيىندى كىم بەردى دەگەن سۇراق كوپ جاننىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىنى راس. ادەبيەتتەگى جولىن اقىندىقتان باستاعان ابەكەڭنىڭ ۇلتتىق مەكتەبى تاريحى تالايعا كەتەتىن, جەتى جۇرت كەلىپ, جەتى جۇرت كەتكەن كيەلى ماڭعىستاۋدىڭ باعزى بايانىنان دا, جاڭعىرعان جاپان دالانىڭ زامان اشقان ايانىنان دا ءتالىم العان. يسلام ءدىنى العاشقى سۇرلەۋىن وسىناۋ ماڭ دالادان باستاعان. يسلام ءىلىمىن تاراتۋعا كەلگەن ءۇش ءجۇز الپىس ماشايىق – ءدىندارلار ۇلى دالانىڭ ءار قيىرىنا يماني باعىت الىپ, وسى جەردەن اساتاياعىن جولباسشى, ۇلى پايعامباردىڭ وسيەتىن قولباسشى ەتىپ, قازاق دالاسىنىڭ جاڭا رۋحاني تىنىسىنا ادامگەرشىل سامالىن جەتكىزگەن. سودان بەرى بۇل ايماق «ءۇش ءجۇز الپىس اۋليەلى ماڭعىستاۋ» اتانعان.
كەيىن كەلە, زاماندار وتە, «ءۇش ءجۇز الپىس اۋليە» تىركەسى ازدى كوبەيتۋگە, كوپتى كەڭەيتۋگە اۋەس قازاق جۇرتى ءۇش ءجۇز الپىس ەكى اۋليە دەگەن تىڭ تەڭەۋگە دە تىنىس اشقان.
ءابىش كەكىلباەۆتىڭ رۋحاني بولمىسى مەن زاماناۋي تۇلعاسىن تەرەڭىرەك تانۋ ءۇشىن ماڭعىستاۋدىڭ تابيعاتى مەن تاريحىن جەتە بىلگەن ءجون. قالامگەر قاشاندا تۋعان توپىراعىنا تارتادى. تۋعان ەلىنىڭ تاريحىنا تارتادى. بالا جاستان كوكىرەگىنە سىڭگەن شەجىرە مەن ءوزى كورىپ, ءبىلىپ وسكەن جايتتارعا ەتەنە دەن قويعاندىقتان, ونىڭ دۇنيەتانۋ بولمىسى وزگەدەن وقشاۋ, وزىندىك ەرەكشەلىككە يە بولاتىنى سودان. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, كەكىلباەۆتى تانۋ ءۇشىن ماڭعىستاۋدى تانۋ كەرەك, ماڭعىستاۋدى تانۋ ءۇشىن كەكىلباەۆتى ءتۇسىنۋ كەرەك. دالا فيلوسوفياسىنىڭ ءدانى دە, ءمانى دە ۇلى دالامىزدا جاتىر. ءابىش الەمى وسىناۋ تاريحي ايماقتىڭ تالايلى شەجىرەسى مەن تالعامدى تانىمىن كورسەتەتىن كورنەكى قۇرال سەكىلدى. ءابىش الەمى دەگەن تەڭەۋگە ورىندى باعا بەرۋ ءۇشىن اۋەلى ۇلى دالانىڭ ۇلان-عايىر تاريحىن كوڭىلگە قوندىرۋ كەرەك. وسىناۋ دالانى تانۋعا دەگەن ازاماتتىق پاراسات كەرەك.
وسىنى بارىنشا بايىپتى سەزىنگەن مىرزاتاي اعامىز 1992 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ءابىش كەكىلباەۆتى «ءاۋليە» دەپ جازدى. ۇكىمەتتىڭ ادامى, عىلىمي كوممۋنيزمنىڭ ءدارىستەرىن دە كەزىندە بويىنا سىڭىرگەن, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ كەلە جاتقان مىرزاتاي جولداسبەكوۆ قالامىنان تۋعان سول تەڭەۋ بىرەۋلەردىڭ اپشىسىن قۋىرىپ, بىرەۋلەردىڭ اشۋىن تۋعىزعانىن دا بىلەمىز. ماڭعىستاۋ جۇرتشىلىعى ماشايىقتاردىڭ ۇلى كوشىنە قوسىلعان جەرلەستەرىن جاڭادان كورگەندەي بولىپ, وعان «ءۇش ءجۇز الپىس ءۇشىنشى» دەگەن ءنومىردى وزدەرى بەرگەندەي قۋاندى.
1982 جىلى ادەبيەتتىڭ عاسىرلىق كەزەڭىن سارالاپ وتىرعان ەۋروپانىڭ بەلدى ءبىر ۇيىمى «سوڭعى ءجۇز جىلدىقتىڭ اتاقتى ءجۇز قالامگەرى» دەگەن پورترەت-پلاكات شىعاردى. ولاردىڭ ىشىندە تولستوي, اۋەزوۆ, دوستوەۆسكي, چەحوۆ, ماركەس, حەمينگۋەي, بورحەس, پاۋستوۆسكي, فەدين, شىڭعىس ايتماتوۆ, راسۋل عامزاتوۆ, تاعى باسقا داڭقتىلار بار. وسىلاردىڭ ىشىندە ەكى قازاقتىڭ ءبىرى بولىپ ءابىش كەكىلباەۆ تۇردى. ماقتاندىق. ءالى دە ماقتانامىز.
بۇل جازىلعانداردىڭ ءبارى جوعارىدا ايتىلعان كەزدەسۋ بارىسىندا كوكەيدە كولدەنەڭدەپ تۇرعان-دى. ايتىلعان جايلاردىڭ اۋەنى ءابىش اعانىڭ شىعارماشىلىق قۋاتىن جان-جاقتى اشىپ تاستاي العان جوق. ول مۇمكىن ەمەس تە ەدى. بۇل جازۋشىنى دۇنيەدەن وزعاننان كەيىنگى ەڭ العاشقى ەسكە الۋ كەشى بولعاندىقتان, ايتىلعان جايلار, ارينە, الىپ قالامگەردىڭ اۋقىمىن بىردەن قامتي المايتىنى دا بەلگىلى.
* * *
وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىندا, ءبىزدىڭ تولقىننىڭ ستۋدەنتتىك شاقتارىندا, ءابىش كەكىلباەۆ ەسىمى ادەبي ورتادا دۇرىلدەپ تۇردى. سول جىلدارى ءجيى بولىپ جاتاتىن ادەبي كەشتەردە اقىندار: عافۋ قايىربەكوۆتىڭ, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ, قادىر مىرزاليەۆتىڭ, تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ, مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ, ساعي جيەنباەۆتىڭ, سابىرحان اسانوۆتىڭ, فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ, وسپانحان ءاۋباكىروۆتىڭ, اسقار ورازاقىننىڭ, مۇحتار شاحانوۆتىڭ, بەكەن ءابدىرازاقوۆتىڭ, دۇيسەنبەك قاناتباەۆتىڭ, سىنشىلار اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ, تولەگەن توقبەرگەنوۆتىڭ, ساعات اشىمباەۆتىڭ اتتارى الماتىنى ۇستاپ تۇردى. وسىلاردىڭ ىشىندە ءابىش كەكىلباەۆ ەسىمى ادەبيەت تامىرشىسى رەتىندە ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالاتىن. سول جىلداردا ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «داۋىرمەن بەتپە-بەت» دەگەن ايرىقشا اقىندىق, ەستەتتىك, سىنشىلىق پاراساتپەن جازىلعان كىتابى قولدان-قولعا ءوتىپ, مۇقاباسى اقجەمدەنىپ كەتكەنى ءوز الدىنا ءبىر حيقايا. ءابىش الەمى وسىلاي باستالىپ بارا جاتتى.
1975 جىلى, ماڭعىستاۋ وبلىستىق «كوممۋنيستىك جول» گازەتىندە تىلشىلىك قىزمەتتە جۇرگەنىمدە, كۇز ايىندا, ىسساپارمەن ءابىش اعانىڭ تۋعان اۋىلى وڭدىعا ارنايى باردىم. وڭدى ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ كاسپي تەڭىزىنە قاراي سۇيىرلەنە ۇمسىنعان تۇپقاراعان تۇبەگىنىڭ ايماعىنداعى شاعىن اۋىلدىڭ ءبىرى ەكەن. جەلكە تۇسىندا تاۋشىق, كادىمگى سوعىس جىلدارىندا كومىر قازعان, جاۋدىڭ بومبالاۋشى ۇشاعى كەلىپ, بىرەر بومبا باستاپ, جۇرتتىڭ ۇرەيىن العان جەر. وسى جەردە ءابىش اعامىزدىڭ اناسى, قازاقتىڭ كيەلى انالارىنىڭ ءبىرى اتانىپ, «ءابىشتىڭ اناسى» دەگەن حالىقتىق قۇرمەتكە يە بولعان ايساۋلە اپامىز شاحتادا كومىر قازىپ, جەڭىسكە ۇلەسىن قوسقان. ستالينگراد قورشاۋىنداعى قيان-كەسكى ۇرىستا قازاعا ۇشىراعان كەكىلباي اعامىز باتىسقا اتتانعاندا ەكى جاسار ءابىشىن ارقالاعان ايساۋلە انامىز ونى كوش جەرگە ۇزاتىپ سالىپ, كوزىنىڭ جاسى بوتالاپ, قىر باسىندا قارايىپ قالعان ەكەن. ەندى ايساۋلە انامىز سول قىردىڭ باسىندا قازاق انالارىنىڭ اتىنان ەسكەرتكىش بولىپ, باتىسقا ۇمىتپەن قاراپ ءالى وتىر. وسى وڭدىنىڭ اتى الداعى كۇندەردە «ءابىش كەكىلباەۆ اۋىلى» دەپ اتالاتىن بولار دەگەن ءۇمىت تە كوپ كوكىرەكتە باس كوتەرىپ قويادى.
وڭدىدا ءابىش اعانىڭ كلاستاستارىمەن كەزدەستىم. ولاردان ابەكەڭنىڭ مەكتەپتەگى جىلدارى, وتباسى, بالاڭ جىگىت كەزىندەگى ءومىرى, جالپى, اۋىلداعى ادامي بولمىسى, ارمان-ماقساتى تۋرالى اڭگىمە سۇرادىم. ولار دا بىلگەنىن جاسىرعان جوق, ءارى ماقتانا, ءارى وزىمسىنە وتىرىپ تالاي قىزىقتى دا اسەرلى ساتتەردى ورتاعا سالدى. سونىڭ ءبىرى, ۇمىتپاسام, ول كىسىنىڭ دە ەسىمى ءابىش بولسا كەرەك, مىنا جايدى ايتىپ بەردى: «ءبىر جولى كەڭسەدەن كەشتەۋ شىعىپ, ۇيگە قايتىپ كەلە جاتتىم. كۇن سۋىق ەدى. قار جاۋىپ, بورانداتىپ تۇرعان. بوران ىشىندە ءبىر بالا بارا جاتتى. قولتىعىنا قىسقان زاتى بار. بوران كەزىندە دالادا جۇرگەن كىم ەكەن دەپ, داۋىستاپ توقتاتتىم. شاماسى, ون ءۇش-ون ءتورت جاسار وقۋشى ەكەن. قولتىعىنداعىسى كىتاپتار بولىپ شىقتى. الىپ قاراسام, بەلينسكيدىڭ تولىق شىعارمالار جيناعى ەكەن. تاڭدانىپ قالدىم. «مىنا كىتاپتى كىمگە اپارا جاتىرسىڭ», دەدىم. «ءوزىم وقيمىن», دەدى. «قاي كلاستاسىڭ؟», دەپ سۇرادىم. «جەتىنشى كلاستامىن», دەدى سىپايى جاۋاپ بەرىپ. بۇل بالا اۋىلداعى قادىرلى اپامىز ايساۋلەنىڭ ۇلى ءابىش ەدى. ءسات-ساپار تىلەپ ۇزاتىپ سالىپ, سوڭىنان قاراپ تۇردىم. تەگىن بالا بولماس, مىنا جاسىندا الىپ بەلينسكيدى وقىپ جاتقان بۇل بالا دەپ ءسۇيسىنىپ تە تۇردىم. سول كەزدەن ءابىشتى سىرتتاي باعۋمەن بولدىم».
ءسال كەيىن, سەگىزىنشى كلاستا ءجۇرگەندە, بەلگىلى جازۋشىنىڭ جاريالانعان كىتابىنىڭ ادەبي ۇرلىعىن جان-جاقتى دالەلدەپ, سول كەزدەگى «لەنينشىل جاس» گازەتىنە كولەمدى ماقالا جازىپ, كوپتى تاڭ قالدىرعان ءابىش كەكىلباەۆ ادەبي ورتاعا وزىندىك ىزدەنىسىمەن وسىلاي كەلگەن ەدى. جالپى, ابەكەڭ ءوزىنىڭ العاشقى جازبالارىن سىننان باستاعان. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە «ەكپىندى ەگىن ەكپەي مە؟» دەگەن سىن ماقالاسى اۋداندىق «جاڭا ءومىر» گازەتىندە جاريالانىپ, ول ماقالا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ارنايى بيۋروسىندا قارالىپ, ءابىش اعا سول تالقىلاۋعا ماقالا اۆتورى رەتىندە قاتىسقان ەكەن. اۋىلعا كەلگەن سوڭ ءبىر جاماعايىنى: «بالام, ومىردەن جاقسىلىقتى كوبىرەك ىزدە, ءومىردىڭ قۋانىشىن كوبىرەك كور, ساپارىڭ يگىلىكتى بولسىن», دەپ اقىلىن ايتىپتى. «سول كەزدەن باستاپ اششى سىن جازۋدى توقتاتتىم», دەپ وتىراتىن ءابىش اعام سول كەزدى ەسكە العاندا.
* * *
جالپى, ابەكەڭ ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنەن, ءتىپتى, بولماشى قاتەلىكتەرىنەن دە قاتتى ساباق الىپ وتىرعان ادام ەدى. بۇل جاعىنان كەلگەندە, اباي اتاسىن ەرتەرەك ەجىكتەپ وقىعان سوڭ بولۋ كەرەك, ءوز ىسىنە ۇنەمى سىن كوزبەن قاراپ, وتكەنىنە ەسەپ بەرىپ وتىراتىن.
قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن تارازىلاۋدا, اسىرەسە, اقىن-جىراۋلاردىڭ اسىل مۇرالارىن ەلگە جاڭاشا جەتكىزۋدە ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن كورنەكتى عالىم قابيبوللا سىديىقوۆ اعامىز الماتى وبلىسىنىڭ ءبىر ارۋىمەن تانىسىپ, ۇيلەنەتىن بولىپ ءسوز بايلاسىپ, كوڭىلگە توق ساناپ, دەمالىسقا ەلگە كەتىپتى. ەلى الىس قيىردا جاتقان اتىراۋ ايماعى. قىز دا شەتەل تىلدەرى ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى بولىپ, ديپلومىن الىپ, اۋىلعا – نارىنقولعا بارادى. سول جەردە جەڭگەسىنە جىڭىشكەلەپ سىرىن جەتكىزىپ, ءسوز بايلاسىپ كەلگەن ادامىم بار دەپ بايان ەتەدى. جەڭگە ءسوزى جەلدەي ۇشىپ, اتا-انانىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, اتىراۋدى جەردىڭ ءتۇبى دەپ «قورقىپ» كەتكەن اتا-انا قىزدى كورشى اۋىلعا اپىل-عۇپىل ۇزاتۋدىڭ قامىنا كىرىسەدى. قۇدالار دا قازديىپ كەلىپ قالىپ, قىزدىڭ باسىنا شىنداپ قاۋىپ تونەدى.
ول كەزدە ۇيالى تەلەفون, ءسىرا, جوق, جاي تەلەفوننىڭ ءوزى اۋىلدا قات كەزەڭ. اراعا حات تۇسەدى. ءۇشبۋ حات ءبىر قيىردا جاتقان اتىراۋعا جەتكەنشە, اسىعىس حاباردى العان ءبىر توپ جەرلەس جىگىتتەر اتقا قونىپ, نارىنقولعا تارتادى. ءارى تارت, بەرى تارت بولىپ جاتقاندا, ارەڭ دەگەندە ۇلگەرىپ, كۇيەۋ جىگىت تە جەتەدى. سودان ءبىر توپ جىگىت قىزدى الىپ قاشادى. نامىس قىسقان نارىنقول اتقا مىنەدى. قاشقىندار تاۋ بوكتەرلەپ تارتادى. جەر جاعدايىن جاقسى ءبىلەتىن نارىنقولدىقتار ۇزاتپاي جەتىپ تە قالادى. سول كەزدە ابەكەڭ توسقاۋىلدا قالىپ, قۋعىنشى توپتى كۇتىپ الادى. ءۇش قىزدىڭ ورتاسىندا, ءوزى ايتقانداي, «قۋىرشاق ويناپ وسكەن» ابەكەڭ توبەلەستىڭ ءتاسىلىن, ءسىرا, بىلمەيدى. القىن-جۇلقىن جەتكەن العاشقى جىگىتتى كەۋدەدەن قىزدار سەكىلدى يتەرىپ كەپ قالعاندا, ول ءوز ەكپىنىمەن قۇلاپ, باسى تاسقا ءتيىپ, قان بۇرق ەتە قالادى. سول كەزدە قۋعىنشىلار دا تولىق جەتىپ, باسى جارىلعان «ءباھادۇرىن» قاۋمالاپ قالىپ قويادى.
وسى ۇرىمتال ءساتتى ۇعىمتال پايدالانعان ابەكەڭ قورشاۋدان سىتىلىپ شىعىپ, ۇزاپ كەتە بارىپتى. ابەكەڭنىڭ وندا سيداڭ, سىپا كەزى, قۋا تۇسكەندەرگە قارا شالدىرماي كەتكەن ءتارىزدى. بۇل ءابىش اعامىزدىڭ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى توبەلەسكە ءبىرىنشى جانە سوڭعى رەت قاتىسقانى ەكەن. «سودان كەيىن توبەلەس بولاتىن جەردەن اۋلاق جۇرەتىن بولدىم» دەيتىن ءابىش اعا بەينە-ءبىر قان مايداننىڭ ورتاسىنان قاھارماندىقپەن امان شىققان باتىرلارداي جان-جاعىنا ك ۇلىمسىرەي قاراپ. سوسىن توبەلەستەن گورى قالامعا يكەمدى وڭ قولىمەن ماڭدايدان تارتىپ, جەل قايدان سوعار ەكەن دەپ جان-جاعىنا الاڭداعان, اق شۋلان تارتا باستاعان بۇيرا شاشىن ءبىر قايىرىپ تاستاپ, سەلكىلدەي كۇلەتىن. اعامىزدىڭ سول كەزدەگى باتىرلىق قيمىلىنان ەندى بۇگىن بەكەم بەلگى تابا الماساق تا, ءبىز دە ءماز بولىپ قالۋشى ەدىك.
ابەكەڭ ەلباسىمىزدىڭ سەنىمدى سەرىگى بولىپ ۇزاق جىلدار اسا جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەردە ەسەلى ەڭبەك ەتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى اتاۋلى جىلداردى قالىپتاستىرۋدا, جوعارعى كەڭەستىڭ توراعاسى كەزىندە استانا اۋىستىرۋدىڭ تاريحي كۇندەرىندە, ودان كەيىنگى عاسىرلىق وقيعا بولىپ ەل ەگەمەندىگىنىڭ شەجىرەسىندە قالعان ۇلى كوشتە, سارىارقا دالاسىندا ىرگە كوتەرگەن جاڭا استانانىڭ قاز تۇرىپ, قادام باسۋ شاقتارىندا ول ۇنەمى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وڭ قولىندا, قامشىلار جاق تۇسىندا بولدى. ابەكەڭ دۇنيەدەن وزعاندا ونىڭ وتباسىنا جولداعان كوڭىل ايتۋ جەدەلحاتىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ وسىنى ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, ونىڭ شىن مانىندە رەتتى جەرىندە اقىلشى, كەزى كەلگەندە كەڭەسشى, ورايى كەلگەندە ورىنداۋشى بولعاندىعىن ىلتيپاتپەن اتاپ ءوتتى. كوزى تىرىسىندە قۇرمەتتەپ, ومىراۋىنا ەڭبەك ەرىنىڭ التىن بەلگىسىن تاققانى دا وسىنىڭ ايقىن كورىنىسى ەدى.
وسىناۋ جىلداردا, قازاق ەلورداسىنىڭ ىرگە كوتەرىپ, ەڭسە تىكتەگەن شاقتارىندا ابەكەڭ كوركەم پروزانىڭ كوشىن ءسال دوعارىپ, كوسەمسوزگە كوبىرەك جۇگىندى. ادامزات تاريحىندا قاشاندا وسىلاي بولعان. ىلگەرى-كەيىندى عۇمىر كەشكەن قايراتكەرلەردىڭ كوبى, اسىرەسە, قالامگەرلىك تاعدىرى حالىقپەن ەتەنە جاقىن جانداردىڭ كوبى, تار كەزەڭ, تالايلى تۇستاردا كوسەمسوزدىڭ كورىگىن قىزدىرعان. ارينە, ونى ولار ءتىل بەزەۋدىڭ, نەمەسە ءسوز ساپتاۋدىڭ ماقساتىندا ەمەس, ەلگە ءجون سىلتەۋ, جۇرتىمەن جۇرەكتەستىگىن تانىتۋ تۇرعىسىندا اقىل-پاراساتپەن سولاي شەشكەن. جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت قالىپتاسۋ كەزەڭىندە مۇنداي ايتۋلى تۇلعالار اتاجۇرتىندا بولىپ جاتقان, بولۋى مۇمكىن تاريحي جاعدايلاردى ءوز حالقىنا جەتكىزۋدى ەڭ باستى بورىش دەپ ەسەپتەپ, ۋاقىت تريبۋناسىن ۋاعىز ءمىنبەرىنە اينالدىرعان. ءابىش كەكىلباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى «ادەبي ساراڭدىعىن» الەمي دامۋدىڭ دۇبىرىنەن ىزدەۋىمىز قاجەت. سول ۋاقىت ىرعاعىندا ونىڭ وزىندىك ءۇنى كوسەمسوزدەرىندەگى كوشەلى وي, كوركەم بايانداۋلارىندا بوي كورسەتەدى. مۇنى جاي عانا اۆتورلىق كوزقاراس رەتىندە ەمەس, ەل دامۋىنداعى ەردىڭ ەلگە ارناعان ەلەۋلى ۇندەۋلەرى دەپ قابىلداعان ورىندى.
ءار ءداۋىردىڭ ءوز ادەبيەتى بار. سوعان ساي قالامگەرلەرى بار. وقىرماندارى بار. جۇرتىنىڭ جاقسى كۇندەرى ءۇشىن جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي, ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالىپ, ەگەۋلى ويدى قولعا العان ءابىش كەكىلباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جازعان كوسەمسوزدەرىن, ەسسەلەرى مەن ەسكە الۋلارىن, الاشتىڭ ايبىندى ۇلدارىنىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىن سان قىرىنان جارقىراتا كورسەتكەن جاريالانىمدارىن دىتتەپ وقىپ, كوكىرەگىنە ءتۇيىپ جۇرگەن وقىرمان وسى كەزەڭدەردە ءابىش اۋديتورياسىنىڭ العىر شاكىرتتەرى بولدى دەپ ايتساق, اسىرا ايتقاندىق بولماس. قاي تاقىرىپقا سالسا دا قاقىراتىپ اكەتەتىن, قاي قيىرعا سالسا دا كەكىلباەۆ قالامىن قاپىسىز كورسەتەتىن سول كولەمدى دە, كەمەلدى ماقالالارى تاۋەلسىزدىككە تۇرلاۋلى تۇردە قىزمەت جاسادى. قالامگەردىڭ حاس تالانتى مەن ەنتسيكلوپەديالىق بىلىمدارلىعى ساياساتتىڭ سىنى مەن سىرىنا قانىققان سايىن ول مەملەكەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى بيىك دەڭگەيدە ۇستايتىن تۇلعاعا اينالىپ كەلە جاتتى. تاۋەلسىزدىك قالىپتاستىرعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە بولا الدى ول.
تابيعات سىيلاعان اقىندىق ۇشقىرلىق پەن اقىندىق العىرلىق ونىڭ ۋاقىت مىنبەسىندەگى الەۋەتىن بارىنشا كەمەلدەندىرە كورسەتىپ, زامان تۋدىرعان تۇلعالىق بولمىسى تۋعان حالقىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە اسا الاڭداۋلى ازاماتتىڭ ادامي پورترەتىنە پاراسات بوياۋلارىن تۇندىردى. مادەنيەت الاڭىنداعى مىلتىقسىز مايداندا ول ءارى جولباسشىلىق, ءارى قولباسشىلىق ءمىندەتتى قاتار اتقارىپ, ءوز تۇرعىلاستارىنىڭ قاتارىندا يىعى وزىپ, ءيىنى تۇلعالانا ءتۇستى. ومىردە بارىنشا قاراپايىم, ونەردە بارىنشا كىرپياز, تۇرمىستا بارىنشا توقمەيىل, قىزمەتتە بارىنشا زەردەلى ءابىش كەكىلباەۆ ازاماتتىق اۆتوبيوگرافياسىن ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ەرەن ۇلگىسىن ۇستانعان الاش ارىستارىنىڭ ماقسات-مۇددەلەرىنە ادال قالپىندا عۇمىردان وزدى. ءبىر قاراعاندا, سىرت كوزگە قاراپايىم دا سابىرلى ابەكەڭنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى اعىستار مەن قاعىستاردى سەزىنۋ دە وڭاي ەمەس-ءتى.
ول تۇلەپ ۇشقان «لەنينشىل جاس» گازەتىنە 70-ءشى جىلداردىڭ ورتاسى اۋا ءبىزدىڭ تولقىن كەلدى. ەلۋىنشى جىلداردىڭ ۇرپاقتارى. ول وتىرعان بولىمدە, ادەبيەت جانە ونەر بولىمىندە مەن دە جەتەكشى بولدىم. ادەبي ورتاعا ارالاستىق. ابەكەڭدەر سالعان سۇرلەۋدى ودان ءارى جالعاستىردىق. سول كەزدە ولاردىڭ تولقىندارىنان دا بۇرىن وسى باسىلىمعا كەلگەن اعا تولقىننىڭ وكىلى – ءبۇبىحان اپامىز بەن باعدات اعامىز ءابىش كوكەمىز تۋرالى نەبىر نۇرلى دا سىرلى پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ, بىزگە ءتالىم-تاربيە بەرگەندەي بولىپ وتىراتىن. ءبۇبىحان اپامىز: «ءابىش جۇمىستا وتىرىپ ويلانعان ساتىندە بوتانىڭ داۋىسىنا سالىپ, بوزداپ وتىراتىن, شاماسى ەلىن ساعىناتىن بولۋ كەرەك, جانى دا بوتاداي نازىك ەدى» دەپ ايتاتىن. باعدات اعامىز: «ءپالى, ءابىشتىڭ كەزىندەگى رەداكتسيا ارانىڭ ۇياسىنداي قايناپ جاتۋشى ەدى, ءبارىنىڭ ورتاسىندا ءابىش ادەبيەتتى دە, ونەردى دە جىلىكشە شاعىپ, داۋدى باسىپ, تورەلىك ايتىپ, توبە بي بولىپ وتىراتىن, ءبىلىمى ۇشان-تەڭىز, قايران قالۋشى ەدىك» دەپ تامسانعاندا ءبىزدىڭ ابەكەڭە دەگەن قۇرمەتىمىزدىڭ قىزۋى ودان ءارى كوتەرىلىپ كەتەتىن.
جانى بوتاداي نازىك دەمەكشى, 1992-1993 جىلدارى ابەكەڭ «ەگەمەندى قازاقستان» گازەتىندە باس رەداكتور بولىپ قىزمەت اتقاردى. باس باسىلىمنىڭ «ءدى» دەگەن جالعاۋىن ج ۇلىپ تاستاعان دا وسى ابەكەڭ. سول كەزدەن باستاپ گازەت «ەگەمەن قازاقستان» دەگەن قازىرگى اتىمەن شىعا باستادى. وسى كەزەڭدە ەلدە ىقشامداۋ (وپتيميزاتسيا) دەگەن ناۋقان ءجۇردى. باس رەداكتوردىڭ اتقوسشىلارى زەينەت جاسىنا جەتكەن بىرنەشە ادامنىڭ ءتىزىمىن ابەكەڭە الىپ كىرەدى. قىسقارتۋ كەرەك. ابەكەڭ قاتتى قينالادى. تىزىمگە قول قويايىن دەسە, ولاردى اياپ, قولى باتپايدى. جوعارى جاقتىڭ پارمەنى دە كۇشتى. سودان ۇزاق جىل گازەتتە ىستەگەن كۇلتاي دەگەن اپامىز ابەكەڭنىڭ الدىنا كەلەدى. جاعدايىن ايتادى, كوزىنە جاس كەلىپ وتىرعاندا, باسشىنىڭ تۇسىنىستىكپەن قاراعانىن سەزىنىپ, اعىل-تەگىل جىلايدى. جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر ونىڭ سىرتقا شىعۋىن كۇتە-كۇتە ءتوزىمى تاۋسىلىپ, ىشكە كىرسە, ءابىش اعامىز دا الگى اپامىزبەن قوسىلا جىلاپ وتىرعان كورىنەدى. «تيمەڭدەرشى, جۇرە بەرسىن, ءوزىم جاۋابىن بەرەمىن», دەپتى كوز جاسىن ءسۇرتىپ جاتىپ.
وسى گازەتتە بولعان ەكىنشى ءبىر وقيعا دا ەسكە تۇسە كەتتى. قىسقارتۋ ءجۇرىپ جاتادى. الەكەدەي جالانعان جاستار قويا ما, ءتىزىمنىڭ قاراسى دا مولايا تۇسەدى. سول تىزىمگە ۇزاق جىل باسىلىمدا قىزمەت اتقارعان بەلگىلى جۋرناليست ءتاجىباي بيتاەۆ تا كىرەدى. ەرتەڭىنە بۇكىلقالالىق سەنبىلىك بولىپ, ابەكەڭ باستاعان ەگەمەندىكتەر ەڭبەك ەتۋگە جينالادى. تاكەڭنىڭ كىشى ۇلى ءالى مەكتەپتە, ون جاستاعى شاماسى بولسا كەرەك. سەنبىلىككە ەركە ۇلىن الا كەلگەن تاكەڭ بالاسىنا: «ءابىش كوكەڭە سالەم بەر» دەپ ءجون سىلتەپ جىبەرەدى. بالا كەلىپ, ۇلكەندەرشە سالەم بەرىپ, قوس قولىن بىردەي ۇسىنادى. «كىمنىڭ بالاسىسىڭ, اتىڭ كىم؟» دەپ ابەكەڭ ۇيىرىلە تۇسەدى. سوسىن جىميىپ ك ۇلىپ تۇرعان تاجىبايعا قاراپ: «تاكە, نەمەرەڭىز بە؟» دەپ سۇرايدى. «جوق, ابەكە, كەنجەم عوي, اعاسىنا سالەم بەرسىن دەپ ەرتىپ كەلىپ ەدىم» دەيدى ەلگەزەك تاكەڭ. ەرتەڭىنە ورىنباسارىن شاقىرىپ العان ءابىش اعا: «تاكەڭنىڭ بالاسى ءالى جاس ەكەن, بۋىنى قاتسىن, وبال بولار, تاكەڭدى قىسقارتپايىق, جۇرە تۇرسىن» دەپ جانە شەشىم شىعارادى. ءتاجىباي اعامىز وسىنى ايتقاندا ونىڭ دا جانارى بوتالاپ كەتۋشى ەدى. ءبىر-ءبىرىن قادىرلەگەن, قايران اعالار. ادامي سىيلاستىقتىڭ التىن ارقاۋىن اللانىڭ پارمەنىندەي ۇستاعان ءاز اعالار.
* * *
ءالى ەسىمدە, 2009 جىلدىڭ 7 قاراشاسى. ول كەزدە مەملەكەتتىك حاتشى قانات ساۋداباەۆ بولاتىن. ول كىسى ءارى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن قوسا اتقاراتىن. ون كۇنگە دەمالىس الىپ, كوكشەتاۋ ايماعىنداعى «وقجەتپەس» ساناتورياسىنا بارۋ ءۇشىن جولعا جينالىپ جاتتىم. تاڭەرتەڭگى مەزگىل. اۆتوكولىگىمدى اۋلادان شىعارىپ جاتىر ەدىم, قول تەلەفونىم سىڭعىرلاپ قويا بەردى. تىڭداسام, ءابىش اعام ەكەن.
– وتەگەن, قايداسىڭ, ءبىزدىڭ ۇيگە كەلە الاسىڭ با, اقىلداساتىن جاي بار ەدى, – دەدى ول ءسال ابىرجىڭقى ۇنمەن. جولعا جينالىپ جاتقانىمدى, ەگەر مۇمكىن بولسا, ايتار ءسوزىڭىزدى تەلەفونمەن ايتا بەرسەڭىز بولا ما دەپ ءوتىندىم. ءسال كىدىرىپ بارىپ: «ءوزىڭ بىلەسىڭ, جەلتوقساندا جەتپىسكە تولامىن عوي, وسىدان ءبىر اي بۇرىن سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قابىلداپ, «ابەكە, ۇلكەن جاسقا كەلەسىز, ءسىزدى ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن ماراپاتتارىنىڭ بىرىنە ۇسىنامىن, الاڭ بولماڭىز» دەپ ەدى. ماعان تۇسكەن مالىمەت بويىنشا بىرەۋلەر «كەكىلباەۆتىڭ سوڭعى ناگرادا العان ۋاقىتىنا ءالى بەس جىل تولعان جوق, زاڭ كوتەرمەيدى» دەپ, اقوردا جاققا توقتاۋ سالعان سەكىلدى. مەنىڭ سوڭعى ناگرادا العانىما تۋرا بەس جىل تولدى. ايتۋشىلار اداسقان سەكىلدى. وسىنى اقىلداسايىن دەپ ەدىم» دەپ توقتادى.
– اعا, مەن بۇگىن جولعا شىعا بەرەيىن, دۇيسەنبى كۇنى قايتىپ كەلىپ, قانەكەڭە كىرەمىن, بارلىق جايدى جان-جاقتى ايتامىن, – دەدىم. ابەكەڭ كەلىسىمىن بەردى.
دۇيسەنبى كۇنى, 10 قاراشادا, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندەگى قىزمەت كابينەتىندە وتىرعان قانات بەكمىرزا ۇلىنا كەلىپ كىردىم. «سەن دەمالىستا ەمەسسىڭ بە, نەعىپ ءجۇرسىڭ؟» دەگەن سۇراۋمەن قارسى الدى. بولعان جايدى تولىق باياندادىم.
– مەن بۇل تۋرالى بىلمەيدى ەكەنمىن, ابەكەڭ قايدا, رەنجىپ جاتىر ما, رەنجىمەسىن, قازىر بارىپ سالەم ايت, مەن ۇلكەن كىسىگە كىرەمىن, جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ, قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايمىن, ال سەن ابەكەڭنىڭ قۇجاتتارىن شۇعىل دايىندا, – دەدى قانەكەڭ ادەتىنشە جىلدام شەشىم قابىلداپ. سوسىن ءسال كىدىرىپ بارىپ, «قازىر ابەكەڭمەن قوس, تەلەفونمەن سويلەسەيىن» دەدى. قوستىم. ەكەۋى ەمەن-جارقىن
سويلەستى, مەملەكەتتىك حاتشى الگى ءسوزىن سول كۇيىندە قايتالاپ, ماعان قۇجاتتاردى دايىنداۋعا تاپسىرما بەرگەنىن ايتتى. سوسىن «دەرەۋ ابەكەڭە بار, قۇجاتتارىن دايىندا» دەپ تاپسىردى. ون مينۋتتان كەيىن ابەكەڭنىڭ ۇيىندە وتىردىم. ايتتىم ءبارىن. سول كەزدە اعانىڭ ءۇي تەلەفونى قوڭىراۋلاپ, تۇتقانى كوتەرگەن كلارا جەڭگەم: «ءابىش, سەنى قانات ساۋداباەۆ سۇراپ تۇر», دەپ تەلەفوندى اعاعا بەردى.
قانەكەڭمەن ءبىراز سويلەستى. ابەكەڭنىڭ قاباعىندا كۇن ك ۇلىپ, اي تۋىپ كەلە جاتتى. كوڭىلدەنگەن كەزىندەگى ادەتى بويىنشا: «اسىقپاي ءشاي ىشەلىك, كلارا», دەپ جەڭگەمىزگە شۋاقتانا قارايتىن ادەتىمەن تورگە وزدى. سول كۇنى كەشكە قاراي قانات بەكمىرزا ۇلى مەنى شاقىرىپ: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىندا بولدىم, ءبارىن ايتتىم, ەلباسى تولىق قۇپتادى, جاقسى قابىلدادى. ابەكەڭدى 19 قاراشا كۇنى ساعات ۇشتە ءوزى قابىلدايتىن بولدى, ەندى اعاڭدى دايىندا», دەدى جادىراي ك ۇلىپ. جاقسى حابار العان ابەكەڭنىڭ ۇيىندە ۇزاق ءشاي ىشتىك. جاقسى حاباردىڭ جورالعىسى دەپ باسقا دا سۋسىندار «باس كيىمىن» شەشتى.
ايتىلعان كۇنى اقوردادا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ابەكەڭدى قابىلدادى. اعانى ۇيىنەن ەرتەرەك الىپ شىعىپ, قولتىعىنان دەمەپ, اقورداعا الىپ كىردىم. كوڭىلدى شىقتى. «نۇرەكەڭ وتە جاقسى قابىلدادى, تالاي اڭگىمەنىڭ تيەگى دە اعىتىلدى, الدى كەڭ ازامات قوي, امان ءجۇرسىن. مەنىڭ تۋعان كۇنىم 6 جەلتوقسان بولعانىمەن, ول كۇنى ەلباسى شەت ەلگە رەسمي ساپارمەن جول جۇرەدى ەكەن, «تۋعان كۇنگە ارنالعان سالتاناتتى ءماجىلىسىڭە ءوزىم قاتىسامىن, سويلەيمىن, ەلدىڭ ەڭ جوعارى ماراپاتىن الاسىڭ, بىراق تويىڭدى 5 جەلتوقسانعا اۋىستىرايىق» دەپ ءوتىندى. توي وسى كۇنى بولادى, ەندى سوعان دايىندالايىق, قاناتقا سالەم ايت, مەنىڭ راحمەتىمدى جەتكىز», دەدى اعا جايدارلانا سويلەپ. دايىندىق بۇعان دەيىن دە ءجۇرىپ جاتقان.
ۋاقىت تا زۋلاپ ءوتىپ جاتتى. توي دايىندىعى, اسىرەسە, سالتانات سارايىندا جايىلاتىن داستارقاننىڭ ءمازىرى مەن ءازىرى قات-قابات كەلىپ, اعا ەكەۋمىز تىزىمگە وتىردىق. قازاق تويىنىڭ حاتتاماسى قانداي قيىن, شاقىرىلاتىن 500 ادامدى ءۇستەلگە وتىرعىزۋدىڭ مەحناتى مەن ماشاقاتىن اعا تارتۋداي-اق تارتتى. كۇندە ەلباسى كەڭسەسى جاقتان حابار كۇتىپ, قۇلاق توسىپ وتىرامىز. كۇتكەن كۇن دە كەلدى-اۋ. تويعا ءبىر كۇن قالعاندا ەلباسى جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆقا قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى جوعارى اتاعىن بەرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. اقجارىلقاپ كۇن, الاقايلاپ قۋانعان كوڭىل. كەشكى ساعات جەتى شاماسىندا اعانىڭ ۇيىنە تەلەفون شالىپ, ءسۇيىنشى سۇرادىم. جۇگىرىپ جەتۋگە جۇمىستان شىعا الماي جاتتىم.
سالتاناتتى ماجىلىستە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ارىپتەس دوسى, سەنىمدى سەرىگى تۋرالى ەل ەسىندە ءالى كۇنگە جۇرگەن ەرەكشە ءسوزىن ايتىپ, ابەكەڭنىڭ ومىراۋىنا ەڭبەك ەرىنىڭ التىن جۇلدىزىن قادادى. «مۇحاڭ باستاعان الىپتار جەتپەي كەتكەن جوعارى اتاق ماعان بۇيىردى», دەپ تولقىپ, جاراتقان يەمىز جانىن جۇمساق ماتەريالدان جاراتقان ءابىش اعانىڭ تولقىپ, جانارى بوتالاپ تۇرىپ, جۇرتىنا, مەملەكەت باسشىسىنا ايتقان راحمەتى دە كوپتىڭ كوكىرەك مۇراجايىندا ءالى قاتتاۋلى تۇر. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەگەن ەلدىڭ بالاسىمىز عوي, ابەكەڭنىڭ وسى جوعارى اتاق الۋىنا تىكەلەي سەبەپشى بولىپ, ازاماتتىق قايرات تانىتقان قانات ساۋداباەۆتىڭ ەڭبەگىن بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس دەپ, ورايى كەلگەندە ورتاعا سالدىم.
وسىناۋ ىزگى نيەتتى باستامانىڭ ويداعىداي ورىندالۋىنىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, قابىلداۋ مەن سالتاناتتى ءىس-شارانىڭ جاي-جاپسارىن جاناشىر ازاماتتىقپەن جۇزەگە اسىرۋعا ءارى ىنىلىك, ءارى مەملەكەتتىك حاتتامالىق جاعىنان قىزمەت كورسەتىپ, مادەني كەشتىڭ جوعارى دارەجەدە وتۋىنە تىكەلەي باسشىلىق جاساعان بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى ماحمۇد قاسىمبەكوۆتىڭ ەڭبەگىن دە ريزا كوڭىلمەن كوپكە جەتكىزۋ پارىز دەپ ويلايمىن.
بولعان شىندىق وسى. ارينە, تاريحي شەشىمدى قابىلداعان پرەزيدەنتىمىز, بەرىلگەن بۇل اتاق ونىڭ ابەكەڭە دەگەن قۇرمەتىنىڭ شىنايى كورىنىسى. ەل تۇلعاسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن باعالاۋى. وسى جەردەن دە ۇپاي العىسى كەلىپ, ۇرىنىپ جۇرگەندەردىڭ دە بار ەكەنىن ءبىلگەندىكتەن, «ايتپاسا, ءسوزدىڭ اتاسى ولەر» دەگەن ءتامسىلدى ۇستانىپ, تىلگە تيەك بەردىم.
* * *
ءابىش كەكىلباەۆ الەمى – كۇردەلى الەم. وسى الەمنىڭ ىشىندە بولعاندار اقيقاتقا جۇگىنىپ, ايتارىن ايتار. ونىڭ رۋحى بىزگە ەندى الىس عارىشتان قاراپ تۇرعانداي. جازۋشىنىڭ جان دۇنيەسىندەگى جۇمباقتار مەن تىلسىمداردى دا تاراتىپ ايتۋدىڭ كەزەگى كەلەدى. شاندوزدىق عۇمىردىڭ شىندىعى ۋاقىت وتكەن سايىن اشىلا بەرەدى.
وتەگەن ورالباي ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
جۋرناليستيكا
اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
سوڭعى جاڭالىقتار
حالىق جازۋشىسى مۇحتار شاحانوۆ دۇنيەدەن ءوتتى
قوعام • كەشە
ەلەنا رىباكينا شتۋتگارتتاعى تۋرنيردە توپ جاردى
سپورت • كەشە
كوشپەندىلەر قالاشىعىندا 500 ءتۇپ اعاش ەگىلدى
«تازا قازاقستان» • كەشە
قازاقستان الەمدەگى ەڭ باقىتتى ەلدەر رەيتينگىندە 33-ورىنعا كوتەرىلدى
قازاقستان • كەشە
استانادا قاي كوشەلەر جابىق تۇر؟
ەلوردا • كەشە
سولنەچنىي كەنتىندە جاڭا ءورت ءسوندىرۋ بەكەتى اشىلدى
ايماقتار • كەشە
«تازا قازاقستان»: الماتىدا 550-دەن استام ادام سەنبىلىككە شىقتى
«تازا قازاقستان» • كەشە
