اكىمگە ايتار ارىزىم بار...

مىنانداي جاعداي بولدى. قىزىلور­داڭىزدا. كەيىنگى ءۇش جىل بويىنا ايماق باس­شىسى ماڭدايىن كۇن, تابانىن قۇم ءسۇي­گەن اۋىل بالالارىنىڭ رەسەيدە ءبىلىم الۋىنا جول اشىپ, وبلىس اكىمىنىڭ گرانتىن تاعايىندادى. ارال مەن جاڭاقورعاننىڭ اراسىندا وسكەن بارلىق جاس ورەن ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربورداعى ماڭدايالدى ءبىلىم وردالارىندا وقۋعا مۇمكىندىك الدى. مىنە, وسى جەردە ءبىر ىڭعايسىز جاعداي تۋدى. الدەبىر اتا-انا قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ اتىنا حات جازىپتى. وندا وبلىس اكىمى گرانتتارىنىڭ ادىلەتسىز ءبولىنىپ جاتقانى باياندالىپتى. سودان ەدەل-جەدەل تەكسەرۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. راسىندا دا, وتە ىڭعايسىز جاعداي ەدى. وقۋعا تالاپتى, بىلىمگە قۇشتار, ىنتاسى زور, بىراق مۇمكىندىگى جوق جاستىڭ باعىن اشاتىن باعدارلامانى ورتا جولدان كەيبىر پىسىقايلار پايدالانىپ كەتىپ جاتسا, قالايشا ىڭعايسىز بولماسىن؟ وقيعا ورنىنا وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋ­دى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدار­لامالار باسقارماسىنىڭ باسشىسى مارات دەلمۇحانوۆ جىبەرىلدى. «نە انىقتالدى؟» دەڭىز. سويتسە, ەشتەڭە دە بولماعان. بالاسى وقۋعا ىلىنبەي قالعان ءبىر كىسى اشۋمەن حات جازا سالعان. ارتىنان كەشىرىم سۇراپ, اعاتتىق جاساعانىن مويىندادى. ەت قىزۋىمەن جالعان سويلەگەنىن ايتقان. ونىسىن حاتقا دا ءتۇسىرىپ بەرگەن. بۇل ءبىز كۋا بولعان ءبىر عانا جاعداي. ءبىر حاتتىڭ ءوزى قانشاما ادامدى سارساڭعا سالىپ, قاۋىرت جۇمىستىڭ ءبارى ءبىر ساتكە دامىلداپ, سونىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋعا ۋاقىت ىسىراپ ەتىلدى. اقىرىندا, ەشتەڭەنىڭ بۇزىلماعانى انىقتالدى. ال بۇل وبلىس اكىمدىگىنە كەلىپ جاتقان جالعىز حات ەمەس قوي. سودان قىزى­عۋ­شىلىعىمىز وياندى: سوڭعى جارتى جىل­دىقتا ايماق باسشىسىنىڭ اتىنا قانشا حات ءتۇستى, قاي سالالارعا جۇرتتىڭ كوڭىلى تولمايدى؟ وسى ويدىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ مىناداي دەرەكتەرگە جولىقتىق. بيىلعى العاشقى التى ايدا قىزىلوردا قا­لا­سى مەن جەتى اۋدان تۇرعىندارى­نىڭ اتى­نان جاز­باشا 1110 حات ءتۇسىپتى. ەڭ كوپ حات جاز­­­­عان وب­لىس ورتالىعى. 707 حات. قالا­دا حا­­لىق­­­­­ت­­ىڭ كوپ ەكەنىن ەسكەرسەك, مۇنى ءتۇسى­نۋ­گە بو­­لا­­دى. ال ەڭ از حات جاز­عان اۋدان – قار­­­­ماق­­­شى. بار-جوعى 26 ادام عانا وب­لىس اكىم­­­­دى­­گى­نە قا­­راي ارمان-تىلە­گىن اتتان­دىر­عان ەكەن. جال­ا­عاش پەن جاڭا­قور­عان اۋدان­دارى قار­­ماق­­­شى­­­دان ەكى-اق حاتقا ارتىق. قالعان اۋدان­­دار­­­­دىڭ تىزبەگى بىلاي جال­ع­اسادى: سىر­دا­ريا – 30, قازالى – 40, شيەلى – 54, ارال – 59 حات. سو­نى­مەن قاتار, رەسپۋب­ليكا­نىڭ وزگە اي­­­­ماق­­­تارى­­­نان دا حاتتار كەلە­دى ەكەن. ولار­دىڭ سانى – 138. سونىمەن ايماق بو­يىن­­شا ەڭ كوپ ءوتى­نىش ايتاتىن نەمەسە ارىز­د­ا­نا­­تىن ءجا­نە از حات جازاتىن ايماق­تار­دى ءبىل­دىك. ەن­دى «حا­­­لىق­­تى قانداي ماسە­لە­لەر تول­­عان­­­دى­را­د­ى؟» دە­گەن ساۋالدىڭ توڭىرەگىندە ساراپتاپ كورەيىك. باستى ماسەلە – باسپانا. ءۇيلى بولىپ, كۇيىن جاقسارتۋدى ويلاعان 203 ادام ءوتىنىش ايتىپتى. قاي كەزدە, قاي ءوڭىر­دە دە باسپانا ماسەلەسى حالىقتىڭ نەگىزگى باس اۋرۋى عوي. اسىرەسە, قازاقتىڭ باسپا­ناعا كەلگەندەگى قايعىسى بولەك. قاسىم اقىن­نىڭ ءوزى «بەرمەسەڭ, بەرمەي-اق قوي باس­پاناڭدى, سوندا دا تاس­تامايمىن استانامدى» دەپ جىرلاعاندا, وزگە جۇرتقا نە دەيسىڭ؟ سوندىقتان بۇل – وزەكتىلىگىن جويماعان دۇنيە. جۇمىسپەن قامتۋ مەن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ دا حالىقتى از تولعاندىرمايدى. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاۋىپ, ناپاقاسىن ايىرعىسى كەلەتىن ادامدار جەتكىلىكتى. سونىمەن قاتار, مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن ءتۇرلى الەۋمەتتىك كومەكتى الۋعا دا جۇرتتىڭ ىنتاسى از دەي المايمىز. بۇل تاراپتا وبلىستىق اكىمدىككە 194 حاتتىڭ تۇسكەنى ءسوزىمىزدى ايعاقتاي تۇسەتىن شىعار. قالادا تۇراتىن حالىقتىڭ كوممۋنالدىق شارۋاشىلىققا شاعىم ايتپاي تۇرمايتىنى دا اقيقات. 151 ادام وسى ماسەلەنى قوزعاپتى. جەر ماسەلەسىنە 72 ادام ءوتىنىش ءتۇسىرىپتى. قىزمەت بابىن تەرىس پيعىلدا پايدالانعانداردىڭ ۇستىنەن 61, زاڭدىلىق جانە قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ ساقتالماۋى تۋرالى 56 ارىز كەلگەن. ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, كاسىپكەرلىكتى قول­داۋ سەكىلدى سالالارعا قاتىستى كەلگەن حات­تار شامالاس. بىراق اسا كوپ ەمەس. دەرەكتەردى قاراپ وتىرىپ, ءبىز مىناعان تاڭقالدىق. جارايدى, قىزىلوردانىڭ ەكونوميكاسى مۇناي مەن ۋرانعا بايلانىپ تۇر. دەگەنمەن حالىقتىڭ نەگىزگى كۇن كورىسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ەمەس پە؟ ەرتە كوكتەمنەن قوڭىر كۇزگە دەيىن بەلى بۇگىلىپ, جەردەن نەسىبەسىن ايىرىپ, تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى دەمەي ەڭبەكتەنەتىن جۇرت كوپ ەدى عوي. ەندەشە, بۇل تاراپتا نەگە ءوتىنىش از؟ التى ايدا بار-جوعى 8-اق ءوتىنىش كەلگەن ەكەن. سوعان قاراعاندا, قىزىلوردا وبلىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بەرىلەتىن سۋبسيديالار مەن قاراجاتتار دەر كەزىندە ءبولىنىپ, جۇمىس ىركىلىسسىز ءجۇرىپ جاتىر-اۋ دەگەن وي تۇيەمىز. ايتپەسە, حالقىنىڭ باسىم بولىگى اۋىلدا تۇراتىن, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ايماقتا ءوتىنىشتىڭ سانى بۇدان كوپ بولۋى كەرەك. جالپى العاندا, 800 مىڭعا جۋىق حالقى بار وبلىستىڭ التى ايدا 1110 تۇرعىنى عانا ارىز نە ءوتىنىش جازعانىن كوپ دەي المايمىز. حاتتاردىڭ سىرىن قىسقا قايىرعاندا وسىنداي. كەڭەستىك كەزەڭدە «ءار حاتتىڭ سىرتىندا ادام تاعدىرى تۇر» دەگەن ۇستانىم بولاتىن. ءبىز وسى حاتتارداعى ماسەلەلەردىڭ قان­شالىقتى ورىندالعانىن دا بىلدىك. ءاربىر حات ءتيىستى جاۋابىن الىپ, شەشىمدەر قابىلدانعان. ەشقايسىسى قاراۋسىز نە نازاردان تىس قالماعان. بۇل دا كوڭىلگە قۋانىش سىيلادى. سونىمەن ءبىر عانا ارىزدان شىعىپ كەتكەن ازعانتاي عانا زەرتتەۋىمىز وسىمەن ءتامام. ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان» قىزىلوردا وبلىسى