الماتىنىڭ «وكپەسى»

قوڭىر كۇزدىڭ ادەتتەگىدەي كەرىمسال ادەمى كۇندەرىنىڭ بىرىندە الماتى كۇنى اتالىپ وتەتىن ەجەلگى ءداستۇر بار. بيىلعى قالا كۇنىنىڭ ەرەكشەلىگى سول – الماتى ءوزى ءوز بولعالى, كويلەگى ءبوز بولعالى العاش رەت 1000 جىلدىعىن اتاپ وتپەك...تاريحشىلاردىڭ دا, يۋنەسكو-نىڭ دا, ارينە,  حالىقتىڭ دا شەشىمى وسىلاي! بۇدان ءدال 1000 بۇرىن شاھاردىڭ قانداي مەكەن بولعانىن مەن بىلمەيمىن, بىراق, سۇيىكتى قالامىزدىڭ تاريحىنىڭ عاسىرلار قويناۋى­نا كەتكەنىنە سۇيسىنەمىن. تالانتتى تارلانبوز تاريحشىلارىمىزدىڭ دالەل-دەرەكتەرىنە سۇيسىنەمىن... الماتىلىقتاردىڭ بۇگىنگى قۋانىشىنا سۇيسىنەمىن. مەنىڭ بىلەتىنىم – الماتى قاي كەزدە دە اقىنداردىڭ جىرىنا, عاشىقتاردىڭ سىرىنا اينالعان سۇلۋ شاھار! اقىندار دەگەندە الدىمەن اۋىزعا ولجاس سۇلەيمەنوۆ اعامىزدىڭ ەسىمىنىڭ ورالعانىن قاراڭىزشى! سوناۋ 80-ءشى جىلداردىڭ باسى ەدى. حالقىنىڭ سانى ميلليونعا تولا قويماعان, كولىگىنىڭ بۇگىنگىدەي ءنوپىرى جوق بولعانمەن, الاتاۋدىڭ قۇشاعىندا جاتقان الماتىنىڭ وكپەسىن قىسقان كوك ءتۇتىنى بولاتىن! كسرو حالىق دەپۋتاتتىعىنا كانديدات ءور مىنەزدى اقىن اعامىز سول كۇنى كۇللى «قازاقفيلم» شاعىن اۋدانىنداعى ءدۇيىم جۇرتتىڭا الدىندا ءوزىنىڭ زور داۋىسىمەن كۇركىرەي سويلەپ, دەپۋتات بولىپ سايلانا قالسا ەڭ الدىمەن الماتىنىڭ اۋاسىن تازارتامىن دەگەن ۋادە بەردى. سۇيىكتى اقىن سول جولى اسپانعا ون سان ديريجابل-جەلدەتكىش ۇشىرىپ سىرەسكەن كوك ءتۇتىندى تالعاردان اسىرىپ قۋىپ شىقپاق تا ەدى. حالىق شاپالاق ۇردى. حالىق مىنەزدى ازاماتتىڭ ايتقانىن ورىندايتىنىنا سەنگەن دە ەدى... بىراق, سول سايلاۋدا  جالپى داۋىستا قاراپايىم الماتىلىق قۇرىلىسشى دەپۋتات اتانىپ, ولجاس اعامىزدىڭ  «عاسىرلىق جوباسى»  جۇزەگە اسپاي قالدى. ودان بەرى ۇلكەن الماتى مەن ەسەنتاي وزەندەرىنەن الماتىنى بويلاي تالاي سۋ اقتى, ۋاقىت العا وزدى. حالقىنىڭ سانى ەكى ەسەدەن ارتقان قالانىڭ اۆتوكولىگىنىڭ سانى 800 مىڭعا تاياپ قالدى! ءتۇتىن قويۋلانا تۇسكەن... بىردەن اشىپ ايتايىق, اقىن, بۇگىنگى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, قوعام قايراتكەرى ولجاس ومار ۇلىنان كەيىن شاھاردىڭ «وكپەسىن تازالاپ, تىنىسىن اشۋعا» بۇگىنگى قالا باسشىسى باۋىرجان بايبەكتىڭ ارەكەتتەنۋى قۋانتادى. اكىم ەڭ الدىمەن الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ (تۇرىنداردى شوعىرلاندىرۋ) وڭىرارالىق سىزباسىن (سحەماسىن) جاسادى. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سəۋلەت, قالا قۇرىلىسى جəنە قۇرىلىس قىزمەتى سالاسىنداعى زاڭناماسىنا, اۋماقتى ۇيىم­داستىرۋدىڭ ەكولوگيالىق, əلەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق مəسەلەلەرىن رەتتەيتىن نورما­تيۆ­تىك-قۇقىقتىق جəنە نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق قۇجات­تارعا سəيكەس əزىرلەندى. بۇل – ازىرشە قۇجات. ال ءىس جۇزىندە شە؟ ءىس جۇزىندە قالا اكىمى امالدى كوكتەن ەمەس, جەردەن ىزدەدى.  ياعني, بىرەۋگە جاعار, بىرەۋگە جاقپاس – قالا باسشىلىعى جەكەمەنشىك كولىك­تەردىڭ جولىن كەسىپ, ولاردىڭ قالا ءىشىن­دەگى قوزعالىسىنا مەيلىنشە شەكتەۋ قويۋعا كىرىستى. اۆتوبۋستارعا ارنايى جولاقپەن جول اشتى. جەكەمەنشىك كولىكتەردىڭ ءبىر ساعاتتىق تۇراقتانۋى 100-دەن 300 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى. بولاشاقتا ودان دا ۇلعايۋى ابدەن مۇمكىن. ال كەشە الماتىنىڭ وكپەسىن تازارتۋ يدەياسىنىڭ العاشقى پيونەرى ولجاس اعا يتاليا تىلىندە شىعاتىن كىتابىنىڭ تۇساۋىن كەسۋگە ريمگە ۇشىپ كەتتى...  ايتپاقشى, سول ريم  وكپەسىن قىسقان كوك تۇتىننەن بۇگىنگى تاڭدا قالاي قۇتىلىپ جاتىر, بىلەسىز بە؟ ديريجابل-جەلدەتكىش, اۆتوكولىكتەر سەريالارى بويىنشا كەزەكپەن ءجۇرۋ, تۇراق باعاسىن كوتەرۋ سەكىلدى ون سان امالدار ريمدە دە پايدا بولعان. قالانىڭ سوڭعى اكىمى مەن جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى ريمدە اپتاسىنا  ءۇش كۇن, ميلاندا ءۇش كۇن جەكەمەنشىك اۆتولار جۇرمەيتىندەي ەتتى. قالادا ءۇش كۇن ەشقاندايدا جەڭىل كولىك جۇرمەيدى. ءبىتتى. حالىق ءۇشىن ءدال وسى كۇندەرى اۆتوبۋستا, تروللەيبۋس پەن ترامۆايدا, مەترودا جول ءجۇرۋ باعاسى ارزانداتىلادى. جۇرت ءسۇيسىنىپ قولداپ وتىر. تاماشا ەمەس پە؟ الماتى قالاسىنىڭ وكپەسى قىسىلعان سايىن ءارتۇرلى ويدىڭ جەتەگىندە بىرەسە رۇمدى, بىرەسە قىرىمدى شارلايدى ەكەنسىڭ! امال نەشىك! ءۇمىتىمىز دە جوق ەمەس! ءدال بۇدان 1000 جىل بۇرىن شاھاردىڭ ساف اۋانىڭ, سالقار تابيعاتتىڭ قۇشاعىندا بولعانىنا مەن كامىل سەنەمىن. ءدال ونداي بولۋ قايدا, دەگەنمەن... ريم مەن ميلاندا اۋا تازارىپ كەلەدى عوي...  تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى