جاسامپازدىق جولباسشىسى
بۇگىندە قازاقستاننىڭ از عانا جىلدار ىشىندە ادام نانعىسىز جىلدامدىقپەن دامىعانىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. ىستەلىپ جاتقان شارۋالاردى قانشا جەردەن كورگىسى, مويىنداعىسى كەلمەيتىندەردىڭ وزدەرى ىشتەي بۇل ۋاجگە مويىنسۇنادى. وتكەن 20 جىل ىشىندە دەموكراتيالىق جولمەن ءجۇرىپ كەلە جاتقان, بۇكىل الەم تانىعان نارىقتىق ەكونوميكاسى بار, دامىعان دەموكراتيالى قازاقستان قۇردى. مۇنىڭ دابىرا ءسوز ەمەستىگىن ءبىز عانا ەمەس, الەم ساياساتكەرلەرى دە جاقسى بىلەدى. ارينە, باتىستاعى ساراپشىلاردىڭ ءبىرازىنىڭ كوڭىلىندەگى «ناعىز» دەموكراتيا دەڭگەيىنە جەتپەيتىن شىعار, ءبىراق دەموكراتيا دەگەن وسى ەكەن دەپ, حالىقتى بوس داۋرىقتىراتىن, ەش ناتيجەسىز الاۋىزدىققا اپاراتىن حاوستى و باستان-اق مانسۇق ەتكەنبىز. باستى قاعيداسى بۇكىلحالىقتىق بيلىك ورناتۋ بولدى. سولاي جاسالدى دا.
ءبىزدىڭ وداقتاستارىمىز نارىقتىق انارحياعا بوي ۇرىپ جاتقان كەزدە, قازاقستان نارىقتىق ەكونوميكانى حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن ۇشتاستىردى. ال دەموكراتيا كۇشتى مەملەكەتپەن قامتاماسىز ەتىلدى. مەملەكەت مىقتى بولسا, دەموكراتيا دا ءوز ارناسىمەن دامىپ وتىراتىنىنا كوز جەتە تۇسۋدە. ونى نارىقتىڭ ارناسىنان شىعىپ كەتكەن الىپ تولقىندار حالىقتى كەلىپ سوققاندا, ىرگەتاسى مىقتى مەملەكەت ەكونوميكاعا دا, قوعامدىق ومىرگە دە ارالاسىپ, قولداۋ مەن جاندى كومەك كورسەتۋ ارقىلى اۋىرتپالىقتاردان امان-الىپ شىققانىنان-اق كورۋگە بولادى. سونىڭ ارقاسىندا عانا بىزدە كورشىمىز رەسەيدەگى سەكىلدى «شوك تەراپياسى» ورىن المادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق قازاقستان جەتەكشى دەرجاۆالارمەن تەرەزەسى تەڭ دارەجەدە جانە ءوزارا ءتيىمدى نەگىزدە قارىم-قاتىناس ورناتۋ سەكىلدى شەشۋى كۇردەلى ءتۇيىندى تارقاتا ءبىلدى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق ەلىمىز جاhاندانۋ جاعدايىندا بىردە-ءبىر حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ادامزاتتى قاۋىپسىزدىكپەن قامتاماسىز ەتە المايتىنىن ماسەلە ەتىپ كوتەردى. بۇل جاعداي قازىرگى كەزدە ەڭ وزەكتى پروبلەماعا اينالىپ تۇرعانىن باستان وتكەرۋدەمىز. مەن دەگەن حالىقارالىق ىقپالدى ۇيىمدار مەن الپاۋىت مەملەكەتتەر سول جىلدارى ونداي جاعدايلاردىڭ ءوز باستارىنا تونبەيتىنىنە سەنىمدىلىك تانىتىپ, اتالى سوزگە قۇلاق تۇرۋگە ەنجار قاراعانى جادىمىزدا. ال بۇگىن الەمدە تىنىشتىقتىڭ, ادامزاتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ شەتى سەتىنەي باستادى. وسىدان ون جىل بۇرىن دا ءدال بۇگىنگىدەي تۇرعىنداردىڭ باسىنا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتى وقيعالار از بولاتىن. كۇنى كەشە عانا رەسەيدەگى دومودەدوۆو اۋەجايىنداعى جارىلىس قانشاما بەيبىت قاراپايىم جانداردى و دۇنيەگە اتتاندىرعانىنىڭ كۋاسى بولدىق. كونە ەۋروپانىڭ ءوزى اياق استىنان بولاتىن مۇنداي قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الا الماي وتىر. قاۋىپسىزدىك ورناتۋ ءۇشىن ايماقتاردان باستاپ جاhاندانۋعا دەيىن قامتيتىن ينتەگراتسيالانعان قۇرىلىمداردىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسى قاجەت ەكەنىن الەمدە ءبىرىنشى بولىپ قازاقستان تارابى ايتىپ, ەلىمىزدىڭ ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس ۇيىمداستىرۋ تۋرالى يدەياسى جالپى كونتينەنتالدىق قاۋىپسىزدىك قۇرىلىمى رەتىندە ومىرگە ەنگىزىلىپ, قازىرگى كەزدە الەمدىك قاۋىپسىزدىك جۇيەسىندە ءوزىنىڭ سالماقتى ۇلەسىن قوسۋدا. وتانىمىزدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ابىروي-بەدەلى, ادامزاتتىڭ دامۋىنا بايلانىستى يدەيالارى ەقىۇ-عا ءتوراعا بولۋىنا جول اشتى. سول ءتوراعالىقتىڭ وتە جوعارى دەڭگەيدە ءوتىپ, استانا ءسامميتى قازاقستاننىڭ بۇكىلالەمدىك دەڭگەيدەگى جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە وڭ جول كورسەتىپ, كوش باستاۋعا دايىن بولعانىن ايعاقتادى.
ءوزىم عالىم بولعاندىقتان, ەلىمىزدە عىلىم سالاسىنداعى بولىپ جاتقان وڭ وزگەرىستەر مەن جاڭا بەتبۇرىستاردى ايتپاي كەتە المايتىنىم بەلگىلى. بۇگىندە دامىعان ەلدەردە 1 ملن. حالىققا 1-6 جوعارى وقۋ ورنىنان كەلەدى. ال قازاقستاندا 149 ۋنيۆەرسيتەت پەن 200 عىلىمي كەڭەس عىلىم كانديداتتارىن, دوكتورلارىن «باسىپ شىعارىپ» جاتىر. وندايلار ءبىزدىڭ ارامىزدا دا بار, سونىڭ ىشىندە 60 كانديداتتىڭ بىرەۋى, 37 عىلىم دوكتورىنىڭ بىرەۋى عانا عىلىم جولىنا تۇسەتىنى, بۇعان توسقاۋىل قوياتىن كەزدىڭ كەلگەنى مالىمدەلدى. تاعى دا وسى جەردە مۇنىڭ كىمگە قاجەتى بار دەگەن سۇراقتىڭ باسى قىلتيادى. بيىلدان باستاپ وسى عىلىمي كەڭەستەر جۇمىسىن توقتاتادى. بۇل كەڭەستەردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن, ديپلومداردىڭ قالاي بەرىلەتىنىن ەل جاقسى بىلەدى. قاپتاپ كەتكەن سانى بار دا, ساپاسى جوق عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتارىنىڭ عىلىمنىڭ پارقىن دا, سىيىن دا كەتىرە باستاعانى شىندىق. لاۋازىمدى تاققا وتىرۋ ءۇشىن شەنەۋنىكتەرگە عىلىم دارەجەسىن ساتىپ الۋعا جول بەرىلىپ, ءبۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى دوكتور بولىپ وتىرعان كەزدە ودان ەلگە كەلىپ جاتقان پايدا بار ما؟ ودان دا ناعىز عىلىممەن اينالىسىپ ءجۇرگەن عالىمداردىڭ دارەجەسىن كوتەرىپ, سول ارقىلى جاستاردىڭ عىلىمعا دەگەن ىنتاسىن وياتۋعا جول اشقانىمىزدىڭ دۇرىس ەكەنىن ۇققانىمەن, بۇگىنگى عانا كۇننىڭ ولشەمىمەن ويلايتىندار دارەجەنى ستانوكتان باسىپ شىعارىپ, لاۋازىم يەلەرىنە بەرىپ جاتتى. ەندى بۇعان جول بەرىلمەيتىن بولدى. جالعان عالىمداردىڭ جولىن جابۋ ارقىلى الداعى كەزدە عىلىمنىڭ جاڭا تىنىسى اشىلادى. ءبىز وعان سەنەمىز. قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىنا جەتۋدەگى تابىسىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى رەتىندە حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا باسا نازار اۋدارىلۋى دا وتە ورىندى دەپ بىلەمىز. سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن بيزنەس تاراپىنان عىلىمعا دەگەن ىقىلاس سونشالىقتى بولا قويمادى. بۇكىل الەم عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىن ەنگىزگەندە عانا العا ىلگەرىلەۋشىلىك, باسەكەگە قۇرىلعان مىنا زاماندا ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىڭدى سورەلەردەن بەلگىلەپ الۋعا بولاتىنىنا كوز جەتكىزىپ, سول باعىتتا ارەكەت جاساپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ بيزنەسمەندەر مەن ءونىم وندىرۋشىلەر وتاندىق عىلىمعا ەنجارلىق تانىتقانى بىردەن كوزگە ۇرىپ تۇردى. وسىنداي شاقتا شيكىزات ەلى دەگەن اتاۋدان ارىلىپ, وتاندىق ناقتى ونىمدەر وندىرۋگە باعىت الىپ جاتقان ەلىمىز ءۇشىن عىلىمنىڭ, ونىڭ ىشىندە وتاندىق عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن يگىلىككە جاراتپاسا بولمايتىنى انىق اڭعارىلدى. ءسويتىپ, وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا, ونىڭ جەتىستىكتەرىن ومىرگە ەندىرۋگە باعىت ۇستاندىق.
2011-2020 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارداعى ءبىلىم مەن عىلىم تۋرالى قامتىلعان ماسەلەلەر «عىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە تۇرتكى بولدى. عىلىم مەن ءبىلىمدى ۇشتاستىرۋدا جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ مازمۇنى مەن قۇرىلىمىن بولون پروتسەسىنىڭ پارامەترلەرىنە سايكەستەندىرۋ ارقىلى قازاقستاندىق جوعارى ءبىلىم الۋشىلاردىڭ الەمدىك ەڭبەك نارىعىندا ءوز ورنىن ىركىلمەي تابۋىنا جول اشۋ كەرەكتىگى ايقىن ءبىلىندى. ءبىزدىڭ مەملەكەت الەمدەگى 47 مەملەكەتتىڭ ءبىرى بولىپ, بولون پروتسەسىنە قوسىلدى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت وسى ۇدەرىستىڭ نەگىزى بولىپ ەسەپتەلەتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ۇلى حارتياسىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ 2003 جىلى قول قويدى. اتالعان شارا ءبىلىم ورداسىندا دايىندالاتىن ماماندىقتاردىڭ وقۋ باعدارلامالارى مەن وقۋ جوسپارلارىن ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋگە, اكادەميالىق دارەجەلەردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالۋىنا, كرەديتتىك تەحنولوگيا بويىنشا سىناقتاردىڭ بىرلىك جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە, ەكى ديپلومدىق ءبىلىم باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا مۇمكىندىكتەر تۋدىرۋدا.
ءبىلىم مەن عىلىمدى ۇشتاستىرۋدا رەسپۋبليكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بەس ءتۇرى جوسپارلانىپ وتىر. ولار – ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى, ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىندارى, زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى, ۋنيۆەرسيتەت, اكادەميالار مەن ينستيتۋتتار. بۇلار عىلىم مەن ءبىلىمدى جالاڭ فورمۋلالار مەن ادىستەمەلەر ارقىلى عانا بەرىپ قويماي, جاستاردى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ قىرلارى مەن سىرلارىنا تەرەڭ بويلاتىپ, سول ارقىلى ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ, ياعني, وتانىنىڭ الەۋەتىن كوتەرۋگە ءار جاستىڭ ۇلەس قوسا الاتىنىنا كوزدەرىن جەتكىزۋ كەرەك ەكەنىن ەلباسى قاداپ ايتۋدا. مىسالى, اقش-تاعى ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەرى سول ايماقتا 450 مىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق كاسىپورىندار اشقان. بۇل وقۋ ورنىنىڭ مىقتى الەۋەتىن كورسەتسە كەرەك. ودان ءبىلىم الىپ شىققان جاستار ەلدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا بارىنشا ۇلەس قوسۋدا. بىزدە ءاربىر ءبىلىم وشاقتارىنان ءتۇلەپ ۇشقان جاستاردىڭ ءوز وتانىنىڭ الەۋەتىن كوتەرۋگە سونداي ۇلەس قوسۋىن ارماندايمىز. ارمانداپ قانا قويماي, سولاي بولسا ەكەن دەپ تىلەيمىز جانە سولاي بولاتىنىنا سەنەمىز دە. قالاۋىن تاپساق, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ استىمىزداعى پىراق, الدىمىزداعى شىراق بولۋى ءۇشىن ەلىمىزدە بار مۇمكىندىك جاسالۋدا.
بۇگىندە الداعى 10 جىلدىڭ اسقارالى ماقساتتارى بەلگىلى. ەندىگى ماقسات بەلگىلەنگەن باعدارلاما بويىنشا ەلىمىزدىڭ الەۋەتى مەن ەكونوميكاسىن ءارى قاراي دامىتۋ بولىپ تابىلادى.
راقىمجان ەلەشەۆ, اكادەميك, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
