جيىن ماقساتى – سايلاۋدى تالاپ دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ
كەشە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋىن ازىرلەۋ جانە وتكىزۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان رەسپۋبليكالىق سەمينار-كەڭەس بولىپ ءوتتى. وعان استانا جانە الماتى قالالىق, سونداي-اق وبلىستارداعى سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ ءتوراعالارى مەن حاتشىلارى, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءوڭىرلەردەگى وكىلدەرى, ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. كانديداتتاردىڭ ءتىزىمى جيىن بارىسىندا سايلاۋ ناۋقانىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق سايلاۋ كوميسسيالارى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ارەكەتتەستىككە بايلانىستى ماسەلەلەر تالقىلاندى. سەمينار-كەڭەستە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ (وسك) توراعاسى قۋاندىق تۇرعانقۇلوۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋىن ۇيىمداستىرىپ, وتكىزۋدەگى سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مىندەتتەرىمەن, وسك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير فووس سايلاۋدى وتكىزۋدىڭ ەرەجەلەرى جانە قۇقىقتىق نورمالارىمەن, وسك-ءنىڭ حاتشىسى ب.مەلدەشوۆ سايلاۋدى وتكىزۋدى قۇجاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىمەن, وسك مۇشەسى تاتيانا وحلوپكوۆا قازاقستاندىق جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلار مەن باق وكىلدەرىنىڭ سايلاۋعا قاتىسۋ ءتارتىبى جانە وكىلەتتىكتەرى جايىمەن, وسك مۇشەسى ءلاززات سۇلەيمەن سايلاۋ وتكىزۋدى اقپاراتتىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ, ال وسك قارجىلىق باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مارجان مۇحامەتوۆا سايلاۋدى وتكىزۋدى قارجىلىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىمەن تانىستىردى. قۋاندىق تۇرعانقۇلوۆتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, سايلاۋ ناۋقانىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. ۇكىمەت رەزەرۆىنەن سايلاۋ ناۋقانىنا جالپى كولەمى 4 ميلليارد 706 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. بۇل 2005 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاراستىرىلعان قاراجاتتان 1 ميلليارد 697 ميلليون تەڭگەگە كوپ. نەگىزىنەن بۇل ينفلياتسياعا, سونداي-اق سايلاۋ كوميسسيالارى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋدەگى شىعىنداردىڭ ارتۋىنا بايلانىستى. 2009 جىلى «سايلاۋ تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس اۋماقتىق جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرى بولىپ تابىلمايتىن مۇشەلەرىنە كەمىندە ەڭ ءتومەنگى ءۇش جالاقى ءمولشەرىندە ەڭبەكاقى بەلگىلەنگەن. ونىڭ سىرتىندا سايلاۋ كوميسسيالارى ءمۇشەلەرىنىڭ بارلىعىنىڭ ۇستەمە جۇمىسىنا, مەرەكە جانە دەمالىس كۇندەرىندەگى جۇمىسىنا دا اقى تولەۋ كوزدەلىپ وتىر. زاڭنىڭ بۇل نورماسى شىعىنداردى 1 ميلليارد 681 ميلليون تەڭگەگە ارتتىرعان. ال پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ سايلاۋالدى ۇگىتىنە ءبولىنەتىن قارجى سوماسى 2005 جىلمەن سالىستىرعاندا 435 400 تەڭگەگە ۇلعايعان. ەگەر 2005 جىلى ءبىر كانديداتتىڭ ۇگىت شارالارىنا 5 ميلليون 856 مىڭ 600 تەڭگە بولىنگەن بولسا, بيىلعى جىلى بۇل سوما 6 ميلليون 294 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. اتالعان سومالاردى ەسەپتەۋلەردىڭ نەگىزىنە بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى ۇسىنعان مالىمەتتەر الىنعان. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ءسوز بارىسىندا پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردى ۇسىنۋ ۇدەرىسىنىڭ اياقتالعانىنان دا حاباردار ەتتى. ونىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, پرەزيدەنتتىككە 22 كانديدات ۇسىنىلعان. ولاردىڭ 3-ەۋى ساياسي پارتيالاردان, بىرەۋى قوعامدىق بىرلەستىكتەن, 18-ءى ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان ازاماتتار. ۇسىنىلعان كانديداتتاردىڭ 4-ەۋى ايەلدەر. ەل كونستيتۋتسياسى مەن «سايلاۋ تۋرالى» زاڭدا بەلگىلەنگەن تالاپتارعا ءسايكەس دەپ تابىلعان كانديداتتاردىڭ بارلىعىنا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى سايلاۋشىلاردان قول جيناۋ ءۇشىن قول قويۋ پاراقتارىن بەردى. بۇل كانديداتتار 26 اقپاننان كەشىكتىرمەي قول قويىلعان پاراقتاردى اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنا ونىڭ راستىعىن تەكسەرۋ ءۇشىن تابىس ەتۋلەرى ءتيىس. ال قول قويۋ پاراقتارى راستالعان سوڭ, كانديدات ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ شوتىنا 799 950 تەڭگە كولەمىندەگى سايلاۋ جارناسىن ءتولەۋى قاجەت. ۇسىنىلعان كانديداتتاردى تىركەۋ 2 ناۋرىزدا اياقتالادى. توراعا سونداي-اق, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى تاراپىنان اتقارىلعان جۇمىستارعا جانە الداعى ۋاقىتتاعى مىندەتتەرگە دە توقتالىپ ءوتتى. قۋاندىق تۇرعانقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, سايلاۋ ناۋقانى باستالعان كەزدەن بەرى وسك سايلاۋ وتكىزۋگە قاجەتتى قۇجاتتاردى, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى, نەگىزگى شارالاردىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارىن دايىنداپ, جەرگىلىكتى جەرلەرگە جىبەرگەن. سونىمەن قاتار, سايلاۋعا اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتۋگە قاتىستى اقپاراتتىق بەينەروليكتەر دايىندالىپ, ولار قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكالىق تەلەارنالاردان كورسەتىلىپ جاتىر. سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا بارلىعى 23 بەينەروليك شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. بۇدان بولەك ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2011 جىلعى 4 اقپانداعى جارلىعى بويىنشا ۇكىمەتكە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى ۇيىمداستىرىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جانە قارجىلىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى ناقتى تاپسىرما بەرىلگەندىگىنەن دە حاباردار ەتتى. بۇل ماسەلەلەردە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ كومەگى اسا قاجەت. جيىن بارىسىندا قوزعالعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا سايلاۋ ۇدەرىسىن قۇقىقتىق جانە قۇجاتتامالىق قامتاماسىز ەتۋ, سايلاۋشىلار تىزىمدەرىن جاساۋ, ناقتىلاۋ جانە تۇزەتۋ بويىنشا جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ, وتاندىق جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ سايلاۋ كوميسسيالارىمەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن ءوزارا ارەكەتتەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەندىگى اتاپ ءوتىلدى. سايلاۋشىلاردىڭ ناقتى تىزىمدەرىن جاساۋ ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس. بۇل جەردە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بارلىعىنا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. سوندىقتان دا ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى سايلاۋشىلار ءتىزىمىن سايلاۋ تاعايىندالعان كۇننەن 15 كۇن بۇرىن, دالىرەك ايتقاندا, 18 ناۋرىزعا دەيىن تاپسىرۋلارى ءتيىس. ويتكەنى, بۇل سايلاۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ تىزىمدەگى ءمالىمەتتەرىنىڭ دۇرىستىعىن تەكسەرۋلەرى ءۇشىن قاجەت. ال اكىمدىكتەر سايلاۋشىلار ءتىزىمىن جاساپ, ولاردى ءتيىستى سايلاۋ كوميسسيالارىنا 13 ناۋرىزعا دەيىن ۇسىنۋلارى كەرەك. جيىندا وتاندىق جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردى تىركەۋ, ولاردىڭ سايلاۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىسۋىن, سونداي-اق قاجەتتى اقپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە دە نازار اۋدارىلدى. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ جانە ولاردىڭ سەنىمدى وكىلدەرىنىڭ سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەرى ءۇشىن عيماراتتاردان ورىن قاراستىرۋ, تاعى باسقا دا ماسەلەلەر ءجونىندە اڭگىمە قوزعالدى. جيىن كەزىندە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرىنە قاتىسۋشىلار تاراپىنان دا سۇراقتار قويىلدى. ونىڭ بارلىعىنا وسك باسشىلارى تاراپىنان ناقتى جاۋاپتار قايتارىلدى. ءاليسۇلتان قۇلانباي.
