وتكەن جىلى ءوڭىر اگروونەركاسىپ كەشەنىندە 7,7 ملرد. تەڭگە يگەرىلدى. اتاپ ايتساق, «كازاگرو» ۇلتتىق كومپانياسى ارقىلى 2,5 ملرد., وڭتۇستىك الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى ارقىلى 476,1 ملن. جانە باسقا كوزدەردەن 1,7 ملرد. تەڭگە تارتىلعان. رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن بولىنگەن قارجى مەن تىكەلەي ترانسفەرتتەردى, سۋبسيديالاردى قوسا ەسەپتەگەندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بارلىعى 2 ملرد. 819 ملن. 246 مىڭ تەڭگە جوسپارلانسا, ونىڭ ناقتى يگەرىلگەنى 2 ملرد. 643 ملن. 476,1 مىڭ تەڭگە بولىپتى. ال مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان مۇنداي قارجىلاي قولداۋعا قىرۋار جۇمىستار اتقارۋعا بولادى. اڭگىمەنى اگروونەركاسىپشىلەر قول جەتكىزگەن جاقسى ناتيجەلەردەن باستاساق, وبلىستا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ كەلەدى. مىسالى, ول 2008 جىلى – 63,2 ملرد., 2009 جىلى 68,4 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان. وتكەن جىل دا جامان بولعان جوق. ال الدا ەلباسى جولداۋىنا بايلانىستى بۇرىنعىدان دا اۋقىمدى مىندەتتەر تۇر. مىسالى, وبلىس اگروونەركاسىپ كەشەنى قىزمەتكەرلەرى 2014-2015 جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمىن 79,0-84,0 ملرد. تەڭگەگە جەتكىزۋدى مەجەلەۋدە. وبلىس اگروونەركاسىپشىلەرىنىڭ «ازىق-ت ۇلىك سەبەتى» تىزىمىندەگى 20-عا جۋىق الەۋمەتتىك ءمانى زور تاماق ونىمدەرىنىڭ ىشىنەن 12 ءتۇر بويىنشا ءوڭىردى جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتە الاتىن جاعدايدا ەكەن. بۇل, ارينە, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرماسىن ورىنداۋدا جامان ناتيجە ەمەس. بىراق ء«وڭىردى الەۋمەتتىك ءمانى زور تاماق ونىمدەرىمەن نەگە تولىق قامتاماسىز ەتپەسكە؟» دەگەن دە ساۋالدىڭ قويىلۋى مۇمكىن عوي. مىسالى, وبلىس تۇرعىندارىنا قاجەتتى ءى سورتتى ۇننىڭ 60-70 پايىزى جانە نان, توقاش, كونديتەر تاعامدارىن وندىرۋگە قاجەتتى جوعارى سورتتى ساپالى ۇندار سولتۇستىك وبلىستاردان تاسىمالدانادى. بۇل تالاي جىلدان بەرى ءسوز بولىپ كەلە جاتقان ماسەلە. وسى سەبەپتى قازاقستاننىڭ استىق وداعى, «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم شارت كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى جانە وبلىس اكىمدىگى اراسىندا قول قويىلعان مەموراندۋمعا سايكەس 4 استىق وڭدەۋ كاسىپورىندارىمەن كەلىسىم-شارت جاسالعان. ولار وبلىستاعى نان زاۋىتتارىن كەلەسى جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن 1 كيلوسى 46 تەڭگە تۇراتىن ءبىرىنشى سورتتى ۇنمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتپەك. الەۋمەتتىك ماڭىزى بار نەگىزگى ازىق تۇرلەرىنە باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 114 ملن. تەڭگە بولىنگەن. نەگىزگى استىق تۇرلەرىن ساتىپ الۋ, ساقتاۋ جانە ينتەرۆەنتسيا جاساۋ تەتىكتەرى انىقتالعان. العاشقى ينتەرۆەنتسيا وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا باعانى تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. ال وبلىس اگروونەركاسىپشىلەرى وسىرگەن مول استىق شە؟ حالىق قاجەتىن وتەمەسە وعان قىرۋار كۇش پەن قارجى جۇمساپ كەرەگى نە؟ مىسالى, وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا 230,2 مىڭ گەكتار القاپتان ماساقتى ءداندى داقىل جينالدى. ءار گەكتاردىڭ ورتاشا تۇسىمدىلىگى 15,8 تسەنتنەردەن اينالدى. بارلىق الىنعان ءونىم 364,6 مىڭ توننانى قۇراپتى. ماساقتى ءداندى داقىلداردان وبلىستىق ورتاشا كورسەتكىشتەن جوعارى ءونىم العان قورداي (21,0 تس/گا), جۋالى (17,0 تس/گا) اۋداندارى عانا. شارۋاشىلىقتار اراسىندا ەگىن ءوسىرۋدىڭ بارلىق اگروتەحنيكالىق شارالارىن دۇرىس پايدالانۋ ناتيجەسىندە اناعۇرلىم جوعارى ناتيجەگە جەتكەندەر دە از ەمەس. ماسەلەن, مەركى اۋدانىنىڭ «سىپاتاي باتىر» شارۋاشىلىعى 250 گا سۋارمالى جەرگە ەگىلگەن اق ەگىستىڭ ءار گەكتارىنان 65 تسەنتنەردەن ءدان باستىرىپ, وبلىس بويىنشا ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى. ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى اۋداننىڭ «شاۋشەن», «قايقى», «شالقار» شارۋا قوجالىقتارى اق ەگىستىڭ ءار گەكتارىنان – 30-32 تسەنتنەردەن, قورداي اۋدانىنىڭ «نۇرال», «بلاگوۆەششەنكا», «قاقپاتاس-قورداي» شارۋاشىلىقتارى 27-29 تسەنتنەردەن ءونىم العان. بىراق «جەردەن وسكەن جەردە قالمايدى» دەگەن ديقان اتا سوزىنە ادال وبلىس اگروونەركاسىپشىلەرى ءوز ونىمدەرىن ساپالى ۇن شىعارۋعا مۇمكىندىگى بار كاسىپورىنداردىڭ سۇرانىستارىنا جانە شارۋاشىلىقتار مەن تۇرعىنداردىڭ ىشكى قاجەتتىلىكتەرىنە كەرەكتى كولەمدە عانا وندىرۋگە باعىت الۋدا. سونىمەن بىرگە, الداعى ۋاقىتتا اۋىسپالى ەگىس تالابىنا سايكەس جوعارى رەنتابەلدى, رىنوكتاعى سۇرانىسى جوعارى مايلى داقىلدار, قانت قىزىلشاسى, بۇرشاق تۇقىمداس ونىمدەر, جەمىس-كوكونىس جانە مال ازىعى داقىلدارىنا باسىمدىق بەرۋگە باعىت ۇستاي باستاپتى. مىسالى, وبلىستا جىل سايىن وندىرىلەتىن استىقتىڭ ورتا ەسەپپەن 200 مىڭ توننادان استامى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءوز قاجەتى مەن قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ سۇرانىستارىنا جۇمسالادى. ماساقتى ءداندى داقىل دەگەندە ديقانداردىڭ جەردى يگەرۋدەگى جايباراقاتتىعى دا ويعا ورالادى. وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا بارلىق ەگىستىك جەر كولەمى 762,3 مىڭ گەكتاردى قۇراسا, ونىڭ 145,1 مىڭ گەكتارىن – پارلار, 497,2 مىڭ گەكتارىن ءار ءتۇرلى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى قۇراپتى. بۇل ەگىنشىلىك سالاسى بويىنشا قۇنارلى جەرلەردىڭ يگەرۋسىز قالۋ ماسەلەسىن تۋىنداتىپ وتىر. ال بۇل ماسەلە دەر كەزىندە شەشىمىن تابۋدىڭ ورنىنا جىلدان-جىلعا جالعاسىپ كەلەدى. مىسالى, بۇرناعى جىلى وبلىس بويىنشا 128,2 مىڭ گا. نەمەسە وبلىستاعى بارلىق ەگىستىك جەرلەردىڭ 16,9 پايىزى يگەرىلمەگەن بولسا, وتكەن جىلى 120,0 مىڭ گا جەر نەمەسە بارلىق ەگىستىك جەردىڭ 15,7 پايىزى يگەرۋسىز قالعان. يگەرۋسىز قالعان جەرلەر, اسىرەسە, شۋ, جامبىل, جۋالى, تالاس اۋداندارىندا كوپ. بۇل ماسەلە وبلىس اكىمدىگىندە ارنايى قارالىپ, ءتيىستى تاپسىرمالار بەرىلگەنىنە قاراماستان ورىن الىپ وتىر. مايلى داقىلدارعا دەگەن بازار سۇرانىسى ارقاشاندا جوعارى. ءارى ونىڭ باعاسى دا تۇراقتى. وسىعان بايلانىستى وبلىستا مايلى داقىلداردى ءوسىرۋ كولەمىن ارتتىرۋعا ۇمتىلۋ بايقالادى. بۇل ءۇشىن وبلىستاعى وسىمدىك مايىن شىعاراتىن كاسىپورىنداردى قاجەتتى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋدى تولىق جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, تۇرعىنداردىڭ وسىمدىك مايىنا دەگەن ىشكى قاجەتتىلىگىن 50 پايىزعا دەيىن قاناعاتتاندىرۋ مەجەلەنۋدە. وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا مايلى داقىلدار 68,4 مىڭ گەكتاردان جينالىپ, ولاردان 5,3 تس/گا ورتاشا تۇسىممەن بارلىعى 38 مىڭ توننا ءونىم الىنعان. مايلى داقىل وسىرۋدە ازىرگە جۋالى اۋدانىنىڭ «اگرو-ورداحان» اۋىلدىق تۇتىنۋشىلار كووپەراتيۆى 863 گا ماقسارى القابىنىڭ ءار گەكتارىنان 12 تسەنتنەردەن ءونىم جيناپ, ەرەكشەلەنىپ وتىر ەكەن. ال كوكونىس ونىمدەرى وبلىس تۇرعىندارىنىڭ سۇرانىسىن تولىق قامتاماسىز ەتەدى جانە ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە ساتۋعا دا جەتكىلىكتى وندىرىلۋدە. وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا 18,2 مىڭ گەكتاردان كوكونىس ونىمدەرى جينالىپ, جالپى ءتۇسىمى 383,6 مىڭ توننانى قۇراعان. قورداي اۋدانىنىڭ «الماز» شارۋا قوجالىعى پياز القاپتارىنىڭ ءار گەكتارىنان 700-800 تسەنتنەردەن ءونىم جيناسا, جۋالى اۋدانىنىڭ «زىليحا», «بوراندى», «وراق-بالعا» شارۋا قوجالىقتارى كارتوپ القاپتارىنىڭ ءار گەكتارىنان 300-400 تسەنتنەردەن ءونىم الىپتى. بايزاق اۋدانىنىڭ «باينازاروۆ», «ۆەتەران» شارۋا قوجالىقتارى دا كول-كوسىر كوكونىس جيناۋىمەن ەرەكشەلەندى. وبلىستا جەمىس-ءجۇزىم ونىمدەرىنىڭ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ماقساتىندا دا ءبىراز جۇمىستار اتقارىلۋدا. سوڭعى ءۇش جىلدا 2 مىڭ 301,8 گا القاپقا جەمىس اعاشتارى, 45,3 گا القاپقا جۇزىمدىكتەر وتىرعىزىلعان. وتكەن جىلى 150 گا القاپقا تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزە وتىرىپ, جەمىس اعاشتارىنىڭ جاس كوشەتتەرى وتىرعىزىلىپتى. وبلىس باعباندارىنىڭ جەمىس باقتارىن ساپالى كوشەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 4 وريگيناتور-شارۋاشىلىقتار جۇمىس ىستەۋدە ەكەن. ول شارۋاشىلىقتاردىڭ ەكەۋىنە كوشەتتەر ءوسىرىپ, دايىنداۋ ءۇشىن جاڭا, گوللانديالىق ينتەنسيۆتى تەحنولوگيالار ەنگىزىلىپتى. بۇل تەحنولوگيا وسى كوشەتتەردىڭ ەگىلگەننەن كەيىنگى ەكىنشى جىلى ءونىم بەرە باستاۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى. قازىر وسى باعىتتا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ۋكراينانىڭ «ايك» كومپانياسى جۇمىس اتقارۋدا. وبلىس اگروونەركاسىپشىلەرى تاۋەكەل ەتكەن تاعى ءبىر شارۋا وڭىردە قانت قىزىلشاسى شارۋاشىلىعى مەن قانت ءوندىرۋدى دامىتۋدىڭ 2008-2012 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىنا بەلسەنە اتسالىسۋى بولىپ وتىر. بىلتىر وبلىس بويىنشا 3,7 مىڭ گا قانت قىزىلشاسى القابىنىڭ ورتاشا ءتۇسىمى 170 تسەنتنەردى قۇراعان. ءسويتىپ بارلىعى 62,07 مىڭ توننا ءونىم جينالعان. اسىرەسە, بايزاق اۋدانىنداعى «دوستىق» شارۋا قوجالىعى قانت قىزىلشاسى القابىنىڭ ءتۇسىمى 450 تسەنتنەرگە جەتىپ, قىزىلشاشىلاردىڭ بۇرىنعى داڭقىن قايتا كوتەرۋگە بولاتىنىن دالەلدەپتى. سونداي-اق, مەركى اۋدانىنىڭ «جىلىبۇلاق», «نۇر-پ», قورداي اۋدانىنىڭ «سارىبۇلاق» شارۋاشىلىقتارى دا قانت قىزىلشاسىنىڭ ءار گەكتارىنان 300-350 تسەنتنەردەن ءونىم العان. دەگەنمەن, ءتاتتى ءتۇبىر وسىرۋشىلەردىڭ جۇمىسىنا قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان ماسەلە دە جوق ەمەس. اسىرەسە, قانت قىزىلشاسى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ارنايى تەحنيكالاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى قيىن تۇيىنگە اينالعان. مىسالى, بۇگىندە وبلىس بويىنشا بولجانعان 7 مىڭ گەكتار القاپقا قانت قىزىلشاسىن ەگۋ ءۇشىن 32 دانسەپكىش, 32 پالەك جيناعىش, 25 قىزىلشا جينايتىن كومباين جانە 71 تيەگىش جەتىسپەيدى ەكەن. بىراق قول قۋسىرىپ وتىرۋعا بولمايدى. بيىلعا مەجەلەنگەن القاپتى ەگىپ, ءوسىرىپ, جيناپ الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە ارنايى تەحنيكالاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن بولدىرماۋ ءۇشىن, كوپتەگەن ءىس-شارالاردى شۇعىل قولعا الۋ قاجەت. بۇل ورايدا اۋدان اكىمدەرى مەن شارۋاشىلىقتار جاڭا تەحنيكالار الۋ ماسەلەسىن شەشۋدى ءوز مۇمكىندىكتەرىنە قاراي وڭتايلى ۇيىمداستىرعاندارى ابزال. مىسالى, جامبىل اۋدانىنداعى ء«ۇمىت» شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىر وزىندە 20-دان اسا تەحنيكا بار ەكەن. بايزاق اۋدانىنداعى «دوستىق-99» شارۋا قوجالىعى دا جاڭا تەحنيكا الۋ ماسەلەسىن جىلما-جىل ءوز كۇشتەرىمەن شەشىپ كەلەدى. ەندەشە شارۋامدى ورگە سۇيرەيمىن دەگەندەرگە قيىندىقتان شىعار جول بار. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا ء«وز ومىرلەرىن اۋىلمەن بايلانىستىرعاندار ءۇشىن ۇكىمەت جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىمەن بىرلەسىپ, سەلولىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىنەن شارالار كەشەنىن ازىرلەۋگە ءتيىس» دەدى. ال اۋىلداعى كاسىپكەرلىككە ەڭ بىرىنشىدەن مال باعۋ, ەگىن مەن ءتۇرلى داقىلدار, كوكونىس, جەمىس-جيدەك ءوسىرۋ جانە ولاردىڭ ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ جاتادى. سوندىقتان, ەلباسى العا قويعان تاپسىرمالار مەن مىندەتتەردى ابىرويمەن ورىنداپ شىعۋ ءۇشىن وبلىس اگروونەركاسىپشىلەرى جاڭا بيىكتەردى باعىندىرادى دەپ كۇتەيىك.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
جامبىل وبلىسى.
