مايتالمان

بويى ءبىر قاراعاندا الاسا كورىنگەنىمەن, ءمۇسىنى سوم بولاتتان قۇيىلعانداي شىمىر دا نىق, بالۋان پوشىمداس, جانارىنان جىگەر مەن قايسارلىق وتى ۇشقىنداپ تۇرعان وسى ءبىر جىگىت اعاسىمەن تانىسقانىما 3-4 جىلدىڭ عانا ءجۇزى بولىپتى. الايدا اۋزىن اشسا جۇرەگى كورىنىپ تۇراتىن اقكوڭىل, ادامدى جاتىرقاماي, وزىنە ەرىكسىز تارتىپ تۇراتىن ەرەكشە ءبىر قاسيەتىنەن بە, ايتەۋىر ءا دەگەننەن شۇيىركەلەسە سويلەسىپ, ءبىرى-ءبىرىمىزدى بۇرىننان بىلەتىندەي جاقىنداسىپ كەتكەن ەدىك. اكەم كەنجەباي ۇلى وتان سوعىسىنان مۇگەدەك بولىپ ورالعاندىعىنا قاراماستان, قان مايداننان كەلە سالىسىمەن ەڭبەك مايدانىنا قىزۋ ارالاسىپ كەتىپتى. كولحوزدا بريگادير, مال دارىگەرى, باسقارما باسشىسى بولىپ قىزمەتتەر اتقاردى. «ءبارى دە مايدان ءۇشىن, ءبارى دە جەڭىس ءۇشىن» ۇرانىمەن, بارلىق كۇش-قاراجات جەڭىس جولىنا جۇمىلدىرىلعان ەلدىڭ حال-جاعدايى بەلگىلى ەمەس پە؟ سوعىس تۇرالاتىپ كەتكەن سول كولحوزدا بىزدەر – وقۋشىلار كادىمگىدەي-اق جۇمىس كۇشى ەدىك. سول شارۋالاردىڭ ءبارىن «قىڭق» دەمەي اتقارىپ, مەكتەپتەگى وقۋىمىزدان دا شەت قال­عانىمىز جوق. «وقىسام, بىلسەم» دەگەن تالپىنۋ قاسيەتتەرى مەنىڭ عانا ەمەس, قاتار­لاس­تارىم­نىڭ ءبارىنىڭ بويىندا جەتىپ-ارتىلا­تىن. ءيا, مۇسەكەڭنىڭ اڭگىمەسىنەن ۇققانىم «جاتتىعۋدا اۋىر بولسا, مايداندا سوعىسۋ جەڭىل بولادى» دەگەن قاعيدانى بەرىك ۇستانعان كەنجەكەڭ بالاسىنىڭ ەڭبەككە ەرتە توسەلىپ, شىنىعۋىنا, ۇيرەنۋىنە باسا كوڭىل اۋدارعان ەكەن. مۇسەكەڭنىڭ قاي ءىستى قولىنا السا دا سودان ناتيجە شىعارعانشا تىنىم كورمەي ەڭبەكتەنىپ, قاجىرلىلىق تانىتۋى, ءار ءىستىڭ ىڭعايىن تابا ءبىلۋ قاسيەتتەرى اكەنىڭ ءتالىمى, ۇلگى-ونەگەسى مەن تاربيەسىنىڭ جەمىسى ەكەندىگى انىق. «اكە كورگەن وق جونار, شەشە كورگەن تون پىشەر» دەگەن حالىق ماتەلى وسىندايدان ايتىلسا كەرەك. كەنجەكەڭنىڭ: «جۇمىستىڭ جامانى جوق. ەڭبەكتە ەرىنبەسەڭ – جەمىسىن جەيسىڭ. كىمنىڭ الدىندا بولماسىن, مەرەيىڭ ۇستەم بولادى. قيىندىققا مويىماساڭ – جەڭىسكە جەتەسىڭ» دەگەن قاعي­داسىن كەيىپكەرىمىز بالا كەزدەن ميىنا ءسىڭىرىپ, بەرىك ۇستاندى. مۇسەكەڭ كەڭەستىك كەزدەگى سوتسياليستىك جوسپارلى ەكونوميكا مەن جاڭا زامانداعى نارىقتىق ەكونوميكا تالابىنىڭ ايىرما­شىلىعىن ەرتە ءتۇسىندى. جەرگىلىكتى جەردىڭ ەرەكشەلىك, سۇرانىس, تالاپتارى ەسكەرىلمەي, قارابايىر تاسىلمەن ەڭبەك ەتۋدىڭ ۋاقىتى وتكەنىن انىق ءبىلدى. سوندىقتان ومىرلىك تاجىريبەسى مەن وقىعان, توقىعان ءبىلىمىن پايدالانىپ, تالداۋ ارقىلى ءىستى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس باعىتىندا جۇرگىزۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويدى. وركەنيەتتى ەل­دەردىڭ زاماناۋي ەڭبەك ۇدەرىستەرىن وندىرىستە قولدانۋدى كوزدەدى. ءىستى نەدەن باستادى؟ سوناۋ 1990 جىلدىڭ باسىندا ەلدەگى جوس­پارلى ەكونوميكا كۇيرەپ, ەل نە ىستەرىن بىلمەي دال ۇرىپ, شارۋاشىلىقتار شاشىلىپ قالعان تۇستا «مارجان» اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىن قۇردى. ءار جەردەن قوي, ءىرى قارا ساتىپ الدى. العاشقىدا العان سۋارمالى, ءبىراز جايىلىم جەرلەرى ازدىق ەتكەندىك­تەن, ونى كەڭەيتىپ, كولەمىن 12 مىڭ گەكتارعا جەتكىزدى. كاسىپكەرلىگى كەڭ قانات جايۋى ءۇشىن كووپەراتيۆىن «كوكتوبە», «نۇرلان», «شاحيدا» شارۋا قوجالىقتارىنا ءبولدى. ولاردىڭ ارقايسىنىڭ وزىندىك باعىتى, بەكىتىلىپ بەرىلگەن مىندەتتەرى بار. ماسەلەن, ءار شارۋاشىلىقتىڭ قاراماعىندا 1800 گەكتاردان جەرى, ونىڭ 60 گەكتارى سۋارمالى, 300 گەكتارى وڭدەلىپ, 1500 گەكتار شابىندىق القاپتا مالدىڭ قىستىق جەم-ءشوبى ازىرلەنەدى. جاز جايلاۋ, قىس قىستاۋ بولاتىن يەلىك جەرلەر زاڭداستىرىلىپ, مالداردىڭ قوتىر, اۋسىل سياقتى جۇقپالى اۋرۋلاردان اۋلاق بولۋى ءۇشىن كىرالينگە توعىتۋ, ەگۋ الاڭدارى سالىنىپ, ساقاداي ساي ەتىپ جاسالدى. تاۋبە, مۇسەكە كەنجەباي ۇلى باسقارعان «تالدىقورعانەت» اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ شۇجىق, كونسەرۆى, ەت پەن كەسپە ونىمدەرى وبلىسىمىزدا عانا ەمەس, الماتى, قاپشاعاي, تەكەلى قالالارىندا ۇلكەن سۇرانىسپەن وتەدى. سول مالدارىگەرلىك, سانيتارلىق ساقتىق شارالاردىڭ مەملەكەتتىك ستاندارتقا ساي جۇرگىزىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە, ت ۇلىكتەردىڭ ءتول باسى كوبەيىپ, ءونىپ-ءوسىپ وتىر. مىسالى, مۇسەكەڭنىڭ يەلىگىندەگى القاپتا 750 باس زەڭگى بابا ۇرپاقتارى ماڭ-ماڭ باسىپ, جەلىندەرى جەر يىسكەپ سانىمەن جايىلسا, 2000-نان استام قوي بابىمەن باعىلىپ, 300-دەن اسا مال اسىلى جىلقى جايلاۋدىڭ كوركى بولىپ, قىستا كوك مۇزدا كوبىك شاشىپ, ويناق سالىپ ءجۇر. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ماسەلەسىن بۇكىل ەلىمىز بويىنشا مەملەكەت دەڭگەيىندە جۇرگىزۋدى پرەزيدەنتىمىز تاپسىرما ەتىپ بەلگىلەدى. اسىل تۇقىمدى مالداردى سوناۋ امەريكا, كانادادان الدىرۋ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنى قايدام, ءوزىمىز سيىردىڭ اسىل تۇقىمدى «اۋليەكول», قويدىڭ «ەدىلباي» تۇقىمىن قۇپ كورىپ وتىرمىز. بۇلار جەرگىلىكتى جەرگە, تابيعاتىمىزعا, ءوزىمىزدىڭ جەم-شوپكە ۇيرەنگەن ەڭ قولايلى تۇقىمدار. قازىر بىزدە «اۋليەكولدەن» 180 باس, «ەدىلبايدان» 1000 باس اسىل تۇقىمدى انالىق مالدار بار. بۇ­يىر­سا, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدى ءارى قاراي جالعاستىرىپ, ءتورت ءت ۇلى­گى­مىزدى تۇگەل اسىلداندىرماقپىز. اسىل تۇقىم­دى مال دەگەنىڭ – ساپالى, مول ءونىم الۋدىڭ كەپىلى. ياعني, وزىندىك قۇنىن تومەندە­تىپ, تۇ­تىنۋشىعا باعاسى ارزان ساپالى ەت ءونىم­دەرىن الۋعا مۇمكىندىك تۋعىزۋ دەيدى مۇسەكەڭ. «كەشەگى جەتكەن جەتىستىگىڭ ەرتەڭگى كۇنگە نورما بولا المايدى» قاعيداسىمەن ءومىر سۇرەتىن مۇسەكەڭ قول جەتكەن تابىسىنا «بولدىم, تولدىم» دەپ توقمەيىلسىمەي, ءار ءىسىن ءار­مەن قاراي جەتىلدىرىپ, كاسىپكەرلىك اياسىن كە­ڭەي­تە ءتۇسۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان جان. ويتكەنى نارىقتىڭ, ۋاقىتتىڭ تالابى سولاي. مال بورداقىلاۋ كەشەنى, بۇكىل قۇرال-جابدىقتارىمەن ۆەتەرينارلىق لابوراتوريا, كۇنىنە 300 باس قوي, ەشكى, 70-80 باسقا دەيىن ءىرى-قارا مالىن سويۋ مۇمكىندىگى بار قاساپحانا, ءار اۋىسىمدا 1000 بولكە نان, قالاش-توقاش پىسىرەتىن ناۋبايحانا, سول سياقتى اۋىسىم سايىن 500 كيلو ءارتۇرلى سۇرىپتاعى كەسپە ونىمدەرىن شىعاراتىن شاعىن زاۋىتتان باسقا, ءار جۇمىس كۇنىندە 500-600 كيلو قۇمىق, اق­تالعان ارپا, 10 تونناعا دەيىن ۇن شىعارۋ مۇمكىندىگى بار ديىرمەن ەل يگى­لىگىنە جۇمىس جاساپ تۇر. ودان باسقا, ءار اۋىسىمدا ءبىر تون­ناعا شەيىن شۇجىق, 3,5 توننا وندىرەتىن كونسەرۆى تسەحى, سىيىم­دىلىعى 15 توننا توڭ­ازىت­قىش ەت-كونسەرۆى ونىمدەرىنىڭ بۇزىل­ماي, تۇتىنۋشىعا ءوز ساپاسىمەن جەتكىزىلۋىنە قىزمەت ەتەدى. «نارىق تالابى» دەمەكشى, مۇسەكە كەن­جە­باي ۇلى پرەزي­دەن­تىمىزدىڭ «يننو­ۆاتسيالىق يندۋستريالىق جوبالاردى ىسكە قوسۋ ارقىلى ەكونوميكانى كوتەرۋدى ماقسات ەتىپ قويۋىمىز كەرەك», دەگەن ءسوزىن وزىنە بەرىلگەن تاپسىرماداي قابىلداعان ەدى. مىنە, وسى تالاپتى جۇزەگە اسىرۋ, نارىقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن قۇرىلىس يندۋسترياسىنا دا دەن قويعان بولاتىن. الدىمەن, كورشى قىتاي ەلىنە كىرپىش شىعارۋ زاۋىتىنىڭ تەحنولوگياسىمەن تانىسۋعا بارىپ, زاۋىتتىڭ جوباسىن, تەحنيكا-ەكونوميكالىق قۇجاتتارىن جيناپ اكەلدى. ەڭ ءبىرىنشى ەسەپ-قيساپ جونىندەگى ءبىلىمدى دە سەنىمدى كومەكشىسى, جان-جارى شاحيدامەن اقىلداستى. ەرتەڭىندە تەحنولوگ, ينجەنەر, مەحانيك, كەڭەسشى سياقتى مامانداردى جيناپ, «پليۋس-مينۋستاردىڭ» ءبارىن ەسەپتەدى. جەرگىلىكتى تابيعات جاعدايىن, شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ, كولىك شىعىندارى, تۇتىنۋشىلاردى تاۋىپ, ساتۋ مۇمكىندىكتەرىن بۇگە-شۇگەسىنە شەيىن شوتقا سالىپ, كەڭەستى. ءبارى ءبىراۋىزدان «ماقۇل» دەس­كەننەن كەيىن عانا كىرپىش زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىنا كىرىستى. زاۋىتتىڭ قازىرگى تاڭداعى وندىرىستىك قۋاتى كۇنىنە 25-30 مىڭ دانا بولسا, ءار ماۋسىمدا 5 ميلليون دانادان استام كۇيدىرىلگەن كىر­پىش شىعارىپ وتىر. ايتا كەتەرلىگى, بۇل ونىمگە سۇرانىستىڭ كوپتىگى سونشا, الۋشىلار الدىن الا كەزەككە جازىلىپ قويادى ەكەن. ءيا, مۇسەكەڭ باسقارعان كوپسالالى كاسىپورىندا ەڭبەك­كەر­لەرگە وزدەرى وندىرگەن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى بويىنشا ەت, ۇن, كەسپە, كونسەرۆى, شۇجىق سياقتى ازىق-ت ۇلىكتەرى ارزان باعامەن بوساتىلادى. ءار جۇمىس ورنىندا, ماسەلەن, ەگىن, مال ازىعىن دايىنداۋ جۇمىسىنداعىلار ءۇشىن, دالا قوسىنىندا, سونداي-اق, شاعىن زاۋىت, كىرپىش يندۋسترياسىندا ەڭبەك ەتەتىندەرگە ءۇش مەزگىل تاماق, ءبىر مەزگىل بەل سۋىتىپ, تىنىعۋ ءۇشىن دەمالىس ورىندارى جابدىقتالعان. ارداگەرلەردىڭ مەرەيتويىن تويلاۋ, ەڭبەككەرلەردىڭ بالالارىن ۇيلەندىرۋ, تۇرمىس­قا ۇزاتۋ, تاعى دا باسقا قۋانىشتى شارالارعا مۇسەكەڭ تۇراقتى تۇردە قارجى ءبولىپ, قامقورلىق تانىتىپ وتىرادى. سوندىقتان, ءار ادام ءوز جۇمىس ورنىن باعالايدى. ادال ەڭبەك ەتىپ, باسشىنىڭ سەنىمىن اقتاۋعا بارىن سالادى. اۋىلىندا ءوز قارجى­سىنا مەشىت سالۋى, مۇگەدەكتەر مەن تۇرمىسى تومەن جەتىم-جەسىر­لەرگە قايىرىمدىلىعى, اۋدان, وبلىستا وتەتىن سپورت, مادەني شارالارعا دەمەۋشى بولىپ, كومەك كورسەتۋى – ناعىز ازامات­قا ءتان قاسيەت. جۇزدەن استام ادامدى جۇمىسپەن قامتا­ماسىز ەتىپ, ولاردىڭ «الەۋمەتتىك پاكەت» شارتتارى مەن مىندەت­تەمەلەرىن بۇلجىتپاي ورىنداپ وتىرعان, قولعا العان قاي شارۋانى بولسىن دوڭگەلەتىپ الىپ كەتەتىن بەساسپاپ باسشى مۇسەكە كەنجەباي ۇلىن وبلىس جۇرتشىلىعى «ءوز ءىسىنىڭ مايتالمانى» دەپ بىلەدى. 1974 جىلدىڭ كوگىلدىر كوكتەمى. وبلىس ورتالىعى – تالدىقورعان تورىندەگى «جەتىسۋ» تويحاناسىندا ءوتىپ جاتقان ەكى جاستىڭ ۇيلەنۋ تويى ۇستىندە ورتا بويلى, تالدىرماش كەلگەن, اقسارى ادەمى قىز مۇسەكەڭدەي سىمباتتى, قىلشىلداعان جاس جىگىتتىڭ قىراعى كوزدەرىنە وتتاي باسىلدى. ارۋدىڭ كوكتەمنىڭ كۇنىندەي شۋاق شاشقان قوس جانارىنان مەيىرىم شۋاعى اينالاعا تاراپ, ءجۇرىس-تۇرىسىنان اسا ءبىر ينابات پەن مادەنيەتتىلىك, ادەپتىلىك پەن تاربيەلىك لەبى ەسىپ تۇر. – قارىنداس, ءسىزدى بيگە شاقىرۋعا بولار ما ەكەن؟ – نەگە بولماسىن... – دەپ جىلى جىميعان قىزدىڭ ادەمى كۇلكىسى جىگىتتىڭ جۇرەگىنە ىستىق شوق ءتۇسىرىپ جىبەرگەندەي, بۇ­رىندار باسىنان وتكەرىپ كورمەگەن ەرەكشە تولقىنىس سەزىمگە بولەدى. قىپشا بەلدى, سۇلۋ ءمۇسىن ارۋدى ۆالس اۋەنىمەن شىر اينالدىرىپ, وسى ءلاززات ءساتتىڭ تاۋسىلماۋىن جان-جۇرەگىمەن قالاعان مۇسەكە قۇشاعىنداعى قىزعا يمەنە ءتىل قاتتى: – بۇل قىز جىبەكتەي ارۋدىڭ اتى كىم بولدى ەكەن؟ – ەسىمىم – شاحيدا – دەپ نازدانا كۇلگەن سۇلۋدىڭ قوڭىراۋ سىڭعىرىنداي داۋسى دا ادەمى ەكەن. – مەنىڭ اتىم مۇسەكە... «وسىنداي ادەمىلىك پەن ۇيلەسىمدىك ءبىر ادامنىڭ تالبويىنان تابىلادى ەكەن-اۋ», دەپ ويلاپ ۇلگەرگەن جىگىت سول كۇنى كوڭىلىن باۋراپ, جۇرەگىن جاۋلاپ العان حاس سۇلۋدى توي سوڭىنان ۇيىنە جەتكىزىپ سالدى. ءبىراز ۋاقىت كەزدەسىپ, ءبىرىن-ءبىرى جاقسى ءبىلىسىپ, ءتۇسىنىسىپ, سىرالعى بولعان جادىرالى جازدىڭ ايلى تۇنىندە مۇسەكە قولىنداعى ءبىر بۋما راۋشان گ ۇلىمەن قوسا قىزعا ءوزىنىڭ جۇرەك كىلتىن ۇسىندى. «ەل ماقتاعان جىگىتتى قىز جاقتاعان» دەمەكشى, مادەنيەتتى, ءوزى سەرى دە ءمارت, اڭقىلداعان ابزال ازاماتتى شاحيدا دا شىن كو­ڭىلمەن قالاپ, كەزدەسىپ جۇرگەن 3-4 ايدىڭ جۇزىندە وعان ءجۇ­رەگىنىڭ تورىنەن ورىن بەرگەن-ءدى. گۇلدەرى جايقالىپ, قۇستارى ماحاببات جىرىن توككەن تامىزدىڭ ءبىر تامىلجىعان كەشىندە ءبىر-بىرىنە ىنتىق ەكى جاس ۇيلەنىپ, شاڭىراق كوتەرگەن بولاتىن. – قوس قارعامنىڭ ەكەۋى دە زاڭگەر بولىپ جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. نۇرلانىمنان ءامىر ەسىمدى, مارجانىمنان كاميلا, ءاليحان, تەمىرلان اتتى نەمەرەلەر ءسۇيىپ وتىرمىز. تاۋبە, ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولسىن. ۇرپاقتارىمىز – ءومىرىمىزدىڭ جالعاسى عوي. اتاسى دا, ءوزىم دە وسىلارعا ءتالىمدى تاربيە بەرىپ, ۇلگىلى ونەگە كورسەتۋگە بارىمىزدى سالامىز. بالا دەگەن جاس وسكىن تال ىسپەتتەس. قالاي تاربيەلەپ وسىرسەڭ – سولاي بولىپ قالىپتاسادى. «اتاڭنىڭ بالاسى بولما, ادامنىڭ بالاسى بول» دەمەكشى, «قازاقستان» اتتى تاۋەلسىز ەلدىڭ ءبىر كىرپىشى بولىپ قالانسا – سول ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزدىڭ, تاربيەمىزدىڭ تەككە كەتپەگەنى», – دەيدى شاحيدا انا شۋاق شاشقان ويلى كوزدەرىن الىسقا تىگىپ. عابدۋل-ءسابيت يۋسۋپوۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى الماتى وبلىسى