ەلىمىزدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان سامميت

قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىمەن ەكىنشى رەت الەمدىك ەڭ ۇلكەن ەكونوميكالاردىڭ يەسى بولىپ وتىرعان ەلدەر باسشى­لارى­نىڭ سامميتىنە قوناق رەتىن­دە شاقىرىلۋى تەگىن ەمەس. ەگەر رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين ونى تمد شەڭبەرىندەگى وداق­تاسى رەتىندە شاقىردى دەسەك, قىتاي باس­شىسى سي ءتسزينپيننىڭ دە سول جول­دى ۇستانۋىندا ۇلكەن ءمان بار. ءبىز­دىڭ­شە قىتاي باس­شى­سى ن.نازارباەۆتىڭ الەمدىك احۋال­عا الاڭداۋمەن قاتار, تىرەلگەن تۇيىق­تان شىعۋعا جول تابۋ مۇمكىندىگى بار قۇ­لاشتى ساياساتكەر ەكەندىگىن مويىن­داپ وتىر. سونىمەن قاتار, بۇل – قازاق­ستانعا كورسەتىلگەن زور قۇرمەت, بەرىك دوستىقتى بىلدىرەدى دەپ ويلايمىن. «ۇلكەن جيىرمالىق» ازيا ەلدەرى قارجىلاي داعدارىستىڭ قۇرساۋىندا قالىپ, باتىستىڭ دامىعان ەلدەرى قانداي شارا قولدانارىن بىلمەي جاتقان 90-جىلداردىڭ سوڭىندا پايدا بولعانى بارشامىزعا بەلگىلى. سول كەزدە «ۇلكەن سەگىزدىكتىڭ» قارجى مينيسترلەرى الەمدىك ەكونوميكاعا جاۋاپتى دەيتىن ەلدەردىڭ قاتارىن كەڭەيتۋ تۋرالى ءوزارا ۇتىمدى يدەيا ۇسىنىپ, وعان وزگە مەملەكەتتەردى قوسۋدى ماقسات ەتتى. ونىڭ ۇستىنە دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ءۇندىستان مەن قىتايسىز الەمدىك ەكونوميكا پروبلەمالارى شەشىلمەيتىندىگىنە كوزدەرى جەتتى. دەگەنمەن, 1999 جىلدىڭ جەلتوق­سانىنداعى بەرلين كونفەرەنتسياسىنان كەيىن G20 ۇمىتىلىپ كەتتى. 2008 جىلعى داع­دارىسقا دەيىن الەمدە سامميت وتكى­زىل­گەن جوق. تەك جىل سايىن قارجى مينيستر­لەرى مەن ورتالىق بانكتەردىڭ باسشىلارى دەڭگەيىندە كەزدەسۋلەر ءوت­كى­زىلىپ كەلدى. الايدا, الەمدىك قار­جى داعدارىستارىنا ءار ەلدىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى دەڭگەيىندە ءمان بەرىلىپ, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلۋى كەرەك ەكەنى مويىندالدى. 2008 جىلعى سامميتتەن كەيىن سول كەزدەگى فرانتسيا پرەزيدەنتى نيكوليا سار­كوزي «ءبىز جاڭا الەمگە ەنەمىز» دەگەن مالىمدەمە جاساعان ەدى. ونىڭ سوزىنشە, «قارجى نارىعىنداعى نەگىزگى پرينتسيپ بويىنشا جانە نارىقتاعى ارەكەتتى باقىلاۋ بويىنشا تاريحي كەلىسىمدەرگە» قول جەتكىزىلۋگە بارىنشا تىرىسۋ كەرەك-ءتىن. الەمدىك ساراپشىلار ەكو­نوميكالىق جاعدايدىڭ ءماز ەمەس ەكەنىن پايىمداي كەلە, 2016 جىلى الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى 3,1%-دى, 2017 جىلى 3,4%-دى قۇراۋى مۇمكىن دەگەن بولجاۋلار ايتۋدا. سوندىقتان الەمدىك ەكونوميكا ءوسىمىن جىلدامداتۋ ءۇشىن ءار مەملەكەت وزدەرىندە ناقتى رەفورما­لار ەنگىزۋى قاجەت. ول رەفورمالار ساۋدا اينا­لىمىن نىعايتىپ, جاڭا كاسىپ­ورىن­داردىڭ نارىققا شىعۋىنا قاتىس­تى كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. قىتايدىڭ قازىرگى دامۋ قارقىنى جانە ونداعى جەتىستىكتەر سوناۋ دەن سياوپين رەفورماسىنان كەيىن سوتسيا­ليزم مەن كاپيتاليزمنىڭ «بۋدان­داسۋى» نەگىزىندە ءجۇرىپ جاتقاندىعى بار­شاعا ءمالىم. ءوز ەلىنىڭ قۋاتىن كۇشەيتۋ ءۇشىن ءتيىمدى سىرتقى اتمو­سفەرا مەن قاۋىپ­سىزدىك ورتا كەرەك ەكەن­دىگىن تۇسىنگەن قىتاي ۇكىمەتى حالىق­ارا­لىق ارەنادا تىن­باي جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر. ءوزىنىڭ ىرگەسىندەگى قازاق­ستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ جاڭا ساياسي باعدارىن جاريا­لاپ, ەكونوميكالىق دامۋدا جوعارى دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى بەلگىلەپ, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا تولىق­قاندى مۇشە بو­لىپ كىرگەنىن ول كوردى جانە ونىڭ دامۋ­دىڭ داڭعىل جولىندا ەكەنىنەن حابار­دار. بەس ينستيتۋتتىق رەفور­مانى ىسكە اسىراتىن «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن دا جاساپ, ونى ءبىرتىن­دەپ ىسكە اسىرىپ جاتقانىمىزدى دا الىپ كورشىمىز بايقاپ وتىر. ونىڭ ءۇستى­نە, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ الەم­دىك تۇراقتى­لىق پەن تىنىشتىقتى, بەي­بىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ جو­لىن­داعى باستامالارىنىڭ دامىعان ەل­دەردە مويىندالىپ, بۇۇ شەڭبەرىندە دە اتالىپ ءوتىپ جاتقاندىعى – الدىن­داعى الىس بيىكتەردى باعدارلاپ, ونى ەڭ­سەرۋ جولدارىن تىنباي زەرتتەپ وتىرا­تىن ەل ءۇشىن اسا ماڭىزدى دەرەكتەر. مىنە, سوندىقتان دا قازاقستانمەن سانا­سۋ, وعان قۇرمەت كورسەتۋ وزىنە ءتيىم­دى ەكە­نىن بىلگەن قىتاي باسشىلىعى ن.نازارباەۆقا ەرەكشە قۇرمەت تانىت­تى. وسىنىڭ ءبارى ەلباسىمىزدىڭ تى­نىم­سىز ەڭبەگىنىڭ وڭ ناتيجەسىن كورسەتەدى. ءسويتىپ, بۇل سامميت ەلىمىزدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان سامميت بولدى. اباي تاسبولاتوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى