«كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» دەمەكشى, قازاقستان باسشىسى ادامزاتقا ءتونىپ تۇرعان سىن-قاتەرلەرگە باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى. سوعان وراي, جالپى ادامزاتقا «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما قاجەتتىگى جانە بۇۇ اياسىندا دۇنيەجۇزى حالىقتارىنىڭ بەيبىت ءومىرىن, تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن بەكىتەتىن جاھاندىق كواليتسيا قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىمەن ەرەكشەلەندى. وسى ماڭىزدى ماسەلە اياسىندا, جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا داۋىرىندە قازاقستاننىڭ الاتىن ورنى قانداي؟ ادامزات ءوز دامۋىنىڭ ساپالى جاڭا ساتىسىنا وتكەنمەن, ونىڭ رۋحاني-مادەني دامۋ الەۋەتى قانداي؟ ءبىزدى تولعاندىراتىن وسى سۇراقتار. تەكە-تىرەس سوعىستار سالدارىنان جەر بەتىنەن قانشاما مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر جوعالىپ كەتتى. ادامزات وتكەننەن ساباق الا الدى ما؟ نەلىكتەن ححI عاسىردا وركەنيەت پەن جاھاندىق سوعىس ۇعىمدارى قاتار ايتىلادى؟..
ءاربىر وركەنيەتتىڭ, ءدىننىڭ جانە حالىقتاردىڭ جەر بەتىندە وزىندىك ورىندايتىن مىندەتتەرى بار. قازاقستاننىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, ەۋروپالىق وداق اياسىنداعى ىرگەلەس ەلدەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋى – ەل تىنىشتىعىنىڭ كەپىلى. ۇلتتىق تۇتاستىق, ۇلتتىق وركەندەۋ ءوزىنىڭ ماعىنالىق قۇرىلىمى بويىنشا حالىقتار اراسىنداعى كەلىسىمگە نەگىزدەلەدى. وسىنداي وزەكتى ماسەلەلەر الدىندا قازاقستاننىڭ بەتى اشىق, ءجۇزى جارقىن دەۋگە ابدەن بولادى. قازاق ەلىنىڭ تاعدىرى تاۋقىمەتكە تولى بولعانمەن, ەشقاشان وزگەنى وزەگىنەن تەپپەگەن. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن العاشقى جىلدارىنان باستاپ, ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى ساقتاۋعا, دامىتۋعا, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن بەيبىت تۇرمىسىن قورعاۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالدى. ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق ىنتىماقتاستىق, كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ىسىنە ءجىتى كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. قازاقستان زايىرلى مەملەكەت رەتىندە ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا باسا ءمان بەرەدى. قازاق حالقى قاي زاماندا دا ەلدىككە, سونىڭ ىشىندە ەل بەرەكەسىنىڭ تۇراقتى بولۋىنا ۇلكەن نازار اۋدارعان. سوندىقتان دا بولار, ەل اۋزىندا: «بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار», «بىرلىكسىز ەل توزادى, بىرلىكتى ەل وزادى» دەگەن ناقىل سوزدەر قالدى. بۇل – بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باستى قاعيداسىنا اينالدى جانە تاۋەلسىزدىكتىڭ نەگىزى.
قازاقستان – يادرولىق قارۋ-جاراقتان ەرىكتى تۇردە باس تارتقان, الەمدەگى بىرەگەي مەملەكەت. قازىر تەحنيكا مەن تەحنولوگيانىڭ دامىعان زامانى. بىراق, وسى كۇشتى كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ ادامزاتتى قىرىپ-جوياتىن قارۋلار جاساۋعا جۇمساۋى الاڭداتادى. اينالادا سانانى جاۋلاعان ءدىني ەكسترەميزم, تەرروريزمنىڭ ناسيحاتتالۋى, ءىشىنارا ونىڭ ەنۋى – باستى قاۋىپتەردىڭ ءبىرى. ەندەشە, ەل شاڭىراعىن شايقالتۋعا باعىتتالعان وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر تامىرىنىڭ تەرەڭ جايىلماۋى – ەرتەڭگە دەگەن سەنىمدىلىكتە. سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋدىڭ نەگىزى ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتە جاتىر.
ەڭ قۋاتتى 30 ەلمەن يىق تىرەستىرۋ ماقساتى قويىلدى. مۇنىڭ ناتيجەلى بولۋى, ارينە, حالىقتىڭ بىرلىگىنە بايلانىستى. بۇگىندە قازاقستان 130-دان استام ەتنوس وكىلىنەن تۇراتىن 17 ميلليوننان اسا حالقى بار بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى. قازاق حالقىمەن تاريحي سىن ساعاتتاردا ەتنوستار ءوزارا ىمىراعا كەلىپ, ءتىپتى ءوزارا كەلىسىم ورناتا ءبىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قالىپتاستىرۋدا ەلدىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ باستى ۇستانىمى بولدى, ول – بىرلىك پەن كەلىسىم قۇندىلىقتارى. اسىرەسە, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ بىرنەشە كەزەڭدى قامتيدى. العاشقى كەزەڭدە ەلىمىزدەگى ءتىل ساياساتىنا قاتىستى ماسەلەلەر قاراستىرىلدى. ودان كەيىن ۇلتتىق-مادەني بىرلەستىكتەر قۇرىلا باستادى. ناتيجەسىندە, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. 1992 جىلى قازاقستان حالقىنىڭ I فورۋمىندا مەملەكەت باسشىسى العاش رەت رەسپۋبليكا حالقىن بىرىكتىرەتىن قوعامدىق (ساياسي جانە ۇكىمەتتىك ەمەس) ۇيىم قۇرۋ تۋرالى يدەياسىن جاريالادى. قازاقستان حالقىنىڭ كەلىسىم جانە بىرىگۋ اسسامبلەياسىن قۇرۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋعا ۇسىندى.
1995 جىلى ناۋرىز ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى كەڭەسشى ورگان رەتىندە, ۇلتارالىق قاتىناستار بويىنشا اۋقىمدى قۇقىقتىق مارتەبەگە يە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى (قحا) قۇرىلدى. ونىڭ قۇرىلۋى قوعامداعى ۇيلەسىمدىلىكتى, ۇلتتىق جانە دىنارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ مەن ودان ءارى نىعايتۋ نيەتىنەن تۋىندادى. بۇل يدەياعا حالىق سەنىم ءبىلدىردى جانە ول اقتالىپ, حالىق يگىلىگى ءۇشىن مازمۇندى قىزمەت اتقارۋدا. بۇعان بۇگىندە بۇكىلالەمدىك قوعامداستىق كۋا بولىپ وتىر. العاشقى قۇرىلعان كەزىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دامۋ ستراتەگياسىن ايقىنداپ, رەسپۋبليكا دەڭگەيىندەگى قۇرىلىمىن قالىپتاستىردى. اسسامبلەيا ۇلتتىق-مادەني بىرلەستىكتەردى, كىشى اسسامبلەيالاردى بىرىكتىرىپ, ولاردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرە وتىرىپ, مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارۋدا. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بۇگىنگى تاڭدا قوعامداعى توپتاستىرۋشى جانە بىرىكتىرۋشى كۇشكە اينالىپ وتىر. ول مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق ساياساتىنىڭ وزەكتى مىندەتتەرىن شەشۋگە بەلسەندى تۇردە اتسالىسادى. ساياسي وقيعالار مەن جاعدايلارعا ساراپتاما ءارى بولجام جاساي وتىرىپ, قوعامدىق كەلىسىم مەن تاتۋلىقتى ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جولدارى بويىنشا وزدەرىنىڭ ناقتى ۇسىنىستارىن جاساپ وتىرادى.
قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن نىعايتۋ ماقساتىندا, قازاقستان پرەزيدەنتى جارلىعىمەن 1997 جىل – «ۇلتتىق تاتۋلىق جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جىلى», ال كەلەسى 1998 جىل «حالىق بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح جىلى» بولىپ جاريالاندى. الايدا, تاريحي سانانى قايتا جاڭعىرتۋ بەلسەندى جۇزەگە اسا باستاعان ۋاقىتتا الدىڭعى بۋىن ۇرپاقتىڭ ەڭبەگى مەن جەتىستىكتەرى وبەكتيۆتى باعالانۋى ءۇشىن جانە نەگىزسىز سىندارعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن 1999 جىل ەلىمىزدە «ۇرپاقتار بىرلىگى مەن ساباقتاستىعى جىلى» دەپ بەلگىلەندى. سوندىقتان دا, قازاقستان حالقى قۇرامىنىڭ پوليەتنوستىق بولىپ قالىپتاسۋ تاريحى ءدال وسى قاعيدالاردى نەگىزگە الا وتىرىپ زەردەلەنەدى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ماقساتى قازاق حالقىنىڭ توپتاستىرۋشى ءرولiن ارقاۋ ەتە وتىرىپ, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى دامىتۋ, قازاقستان حالقىنىڭ ازاماتتىق جانە رۋحاني-مادەني ورتاقتىعى نەگiزiندە قازاقستاندىق-ازاماتتىق بiرەگەيلiكتى, باسەكەگە قابiلەتتi ۇلتتى قالىپتاستىرۋ ۇردىسiندە ەتنوسارالىق كەلiسiمدi قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. ال اسسامبلەيانىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە كوپتەگەن ەتنومادەني بىرلەستىك قىزمەت جاسايدى. سونىمەن قاتار, رەسپۋبليكادا 15 تىلدە گازەت-جۋرنال شىعارىلىپ, 8 تىلدە راديوباعدارلامالار تاراتىلادى جانە 11 تىلدە تەلەباعدارلامالار كورسەتىلەدى. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك ساياساتىمىزدىڭ ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, نىعايتۋداعى باعىتىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەيدى.
قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەت رەتىندە 1995 جىلعى 16 قاراشاداعى يۋنەسكو باس كونفەرەنتسياسى قارارىمەن بەكىتىلگەن تاعاتتىلىق (تولەرانتتىلىق) قاعيداتتارى دەكلاراتسياسىن قولدايتىندىقتان, ءدىني توزىمدىلىك پەن بەيبىتشىلىك قاعيدالارى ەلىمىزدىڭ ساياساتىندا باستى ورىن الدى. سونداي-اق, ەلدەگى ءتۇرلى كونفەسسيالاردىڭ كەلىسىمى مەن ىنتىماعىن نىعايتۋدىڭ وڭتايلى ءادىسى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرىن اتاپ وتسەك بولادى. يدەيا اۆتورى – پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ. ءارتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى كەلىسىمگە باعىتتالعان قازاقستاننىڭ ساياساتى مەن تاجىريبەسى, الەمدىك قوعامداستىققا ءتۇرلى كونفەسسياارالىق ءوزارا سەنىم نەگىزىندە بىرلەسە عۇمىر كەشۋىنىڭ ناقتىلى مۇمكىندىكتەرى بارلىعىن جانە ونىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتە الدى. ناتيجەسىندە, قازاقستان دىنارالىق ۇنقاتىسۋ ورتالىعى رەتىندە تانىلدى. وعان, استانادا 2003, 2006, 2009, 2012 جانە 2015 جىلدارى وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى دالەل. وسى ايتۋلى شارالاردىڭ ارقايسىسى وزىندىك ماڭىزىمەن ەرەكشەلەنەدى.
بۇگiنگi قوعامداعى تۇبەگەيلi وزگەرiستەر حالقىمىزدىڭ اۋىزبiرلiگiن, بەلسەندiلiگiن, ءار ازاماتتىڭ جەكە باسىنىڭ جاۋاپكەرشiلiگiن تالاپ ەتۋدە. قوعامداعى كەلiسiم مەن بەيبiت ءومiر, ساياسي تۇراقتىلىق ءۇشiن جان اياماي قىزمەت ەتۋ, ءوز وتانىنا, وتباسىنا, ەلi مەن جەرiنە دەگەن سۇيiسپەنشiلiكتەن عانا تۋىندايدى. قازاقتىڭ ۇرپاق پەن ءداستۇر ساباقتاستىعى, وزگە ەتنوس وكىلدەرىنە قۇرمەتى سياقتى قاسيەتتەرى شەتەلدىك ساراپشىلار تاراپىنان دا وڭ باعاسىن الدى, ءالى دە جالعاسىن تابۋدا.
ەل تىنىشتىعىنا ءمان بەرۋ – مىندەت. قازاقستاندا جىل سايىن حالىقتىق ناۋرىز, ماسلەنيتسا مەيرامدارىن كوپشىلىك بولىپ اتاپ ءوتۋ داستۇرگە اينالدى. 2006 جىلى استانادا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتى cەسسياسىندا ەلباسى قۇربان ايت پەن روجدەستۆونىڭ العاشقى كۇندەرىن مەرەكەلىك دەمالىس كۇندەرى ەتىپ جاريالاۋدى ۇسىنىپ, ول قولداۋ تاپتى. 2006 جىلدىڭ 28 ماۋسىمىندا «قازاقستاندىق ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ۇلگىسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا» ارنايى باعدارلاما قابىلداندى. ارينە, بۇل ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋدى ۇيىمداستىرۋشى جانە ۇيلەستىرۋشى باستى قۇجاتقا اينالدى.
شىنىن ايتۋ كەرەك, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ ارتۋىنا ەلباسىنىڭ قوسقان ۇلەسى زور. ماسەلەن, 2007 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر بويىنشا پارلامەنت ماجىلىسىنە اسسامبلەيادان 9 دەپۋتات سايلاندى. ال 2008 جىلى 20 قازاندا پرەزيدەنت «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭعا قول قويعانى ءمالىم. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستى ۇستانىمى – ەتنوسارالىق ىنتىماقتاستىق پەن كەلىسىم.
وسى ورايدا, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى دا ەل ىشىندەگى تاتۋلىق پەن بىرلىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا ءتۇرلى وتاندىق جانە حالىقارالىق شارالار مەن عىلىمي ەكسپەديتسيالار, عىلىمي ساراپتاما جۇمىستارىنا قاتىسىپ, بەلسەندىلىك تانىتۋدا. سونىمەن قاتار, عالىمدار «ەتنوسارالىق قاتىناستىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى» قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋ تاقىرىبىندا ىزدەنىستەرىن جۇرگىزۋدە. ەتنوسارالىق كەلىسىم – ەل تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى.
بۇركىتباي اياعان,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
• 09 قىركۇيەك, 2016
ەتنوسارالىق كەلىسىم – ەل تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى
«كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» دەمەكشى, قازاقستان باسشىسى ادامزاتقا ءتونىپ تۇرعان سىن-قاتەرلەرگە باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى. سوعان وراي, جالپى ادامزاتقا «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما قاجەتتىگى جانە بۇۇ اياسىندا دۇنيەجۇزى حالىقتارىنىڭ بەيبىت ءومىرىن, تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن بەكىتەتىن جاھاندىق كواليتسيا قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىمەن ەرەكشەلەندى. وسى ماڭىزدى ماسەلە اياسىندا, جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا داۋىرىندە قازاقستاننىڭ الاتىن ورنى قانداي؟ ادامزات ءوز دامۋىنىڭ ساپالى جاڭا ساتىسىنا وتكەنمەن, ونىڭ رۋحاني-مادەني دامۋ الەۋەتى قانداي؟ ءبىزدى تولعاندىراتىن وسى سۇراقتار. تەكە-تىرەس سوعىستار سالدارىنان جەر بەتىنەن قانشاما مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر جوعالىپ كەتتى. ادامزات وتكەننەن ساباق الا الدى ما؟ نەلىكتەن ححI عاسىردا وركەنيەت پەن جاھاندىق سوعىس ۇعىمدارى قاتار ايتىلادى؟..
ءاربىر وركەنيەتتىڭ, ءدىننىڭ جانە حالىقتاردىڭ جەر بەتىندە وزىندىك ورىندايتىن مىندەتتەرى بار. قازاقستاننىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, ەۋروپالىق وداق اياسىنداعى ىرگەلەس ەلدەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋى – ەل تىنىشتىعىنىڭ كەپىلى. ۇلتتىق تۇتاستىق, ۇلتتىق وركەندەۋ ءوزىنىڭ ماعىنالىق قۇرىلىمى بويىنشا حالىقتار اراسىنداعى كەلىسىمگە نەگىزدەلەدى. وسىنداي وزەكتى ماسەلەلەر الدىندا قازاقستاننىڭ بەتى اشىق, ءجۇزى جارقىن دەۋگە ابدەن بولادى. قازاق ەلىنىڭ تاعدىرى تاۋقىمەتكە تولى بولعانمەن, ەشقاشان وزگەنى وزەگىنەن تەپپەگەن. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن العاشقى جىلدارىنان باستاپ, ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى ساقتاۋعا, دامىتۋعا, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن بەيبىت تۇرمىسىن قورعاۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالدى. ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق ىنتىماقتاستىق, كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ىسىنە ءجىتى كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. قازاقستان زايىرلى مەملەكەت رەتىندە ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا باسا ءمان بەرەدى. قازاق حالقى قاي زاماندا دا ەلدىككە, سونىڭ ىشىندە ەل بەرەكەسىنىڭ تۇراقتى بولۋىنا ۇلكەن نازار اۋدارعان. سوندىقتان دا بولار, ەل اۋزىندا: «بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار», «بىرلىكسىز ەل توزادى, بىرلىكتى ەل وزادى» دەگەن ناقىل سوزدەر قالدى. بۇل – بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باستى قاعيداسىنا اينالدى جانە تاۋەلسىزدىكتىڭ نەگىزى.
قازاقستان – يادرولىق قارۋ-جاراقتان ەرىكتى تۇردە باس تارتقان, الەمدەگى بىرەگەي مەملەكەت. قازىر تەحنيكا مەن تەحنولوگيانىڭ دامىعان زامانى. بىراق, وسى كۇشتى كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ ادامزاتتى قىرىپ-جوياتىن قارۋلار جاساۋعا جۇمساۋى الاڭداتادى. اينالادا سانانى جاۋلاعان ءدىني ەكسترەميزم, تەرروريزمنىڭ ناسيحاتتالۋى, ءىشىنارا ونىڭ ەنۋى – باستى قاۋىپتەردىڭ ءبىرى. ەندەشە, ەل شاڭىراعىن شايقالتۋعا باعىتتالعان وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر تامىرىنىڭ تەرەڭ جايىلماۋى – ەرتەڭگە دەگەن سەنىمدىلىكتە. سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋدىڭ نەگىزى ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتە جاتىر.
ەڭ قۋاتتى 30 ەلمەن يىق تىرەستىرۋ ماقساتى قويىلدى. مۇنىڭ ناتيجەلى بولۋى, ارينە, حالىقتىڭ بىرلىگىنە بايلانىستى. بۇگىندە قازاقستان 130-دان استام ەتنوس وكىلىنەن تۇراتىن 17 ميلليوننان اسا حالقى بار بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى. قازاق حالقىمەن تاريحي سىن ساعاتتاردا ەتنوستار ءوزارا ىمىراعا كەلىپ, ءتىپتى ءوزارا كەلىسىم ورناتا ءبىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قالىپتاستىرۋدا ەلدىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ باستى ۇستانىمى بولدى, ول – بىرلىك پەن كەلىسىم قۇندىلىقتارى. اسىرەسە, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ بىرنەشە كەزەڭدى قامتيدى. العاشقى كەزەڭدە ەلىمىزدەگى ءتىل ساياساتىنا قاتىستى ماسەلەلەر قاراستىرىلدى. ودان كەيىن ۇلتتىق-مادەني بىرلەستىكتەر قۇرىلا باستادى. ناتيجەسىندە, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. 1992 جىلى قازاقستان حالقىنىڭ I فورۋمىندا مەملەكەت باسشىسى العاش رەت رەسپۋبليكا حالقىن بىرىكتىرەتىن قوعامدىق (ساياسي جانە ۇكىمەتتىك ەمەس) ۇيىم قۇرۋ تۋرالى يدەياسىن جاريالادى. قازاقستان حالقىنىڭ كەلىسىم جانە بىرىگۋ اسسامبلەياسىن قۇرۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋعا ۇسىندى.
1995 جىلى ناۋرىز ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى كەڭەسشى ورگان رەتىندە, ۇلتارالىق قاتىناستار بويىنشا اۋقىمدى قۇقىقتىق مارتەبەگە يە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى (قحا) قۇرىلدى. ونىڭ قۇرىلۋى قوعامداعى ۇيلەسىمدىلىكتى, ۇلتتىق جانە دىنارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ مەن ودان ءارى نىعايتۋ نيەتىنەن تۋىندادى. بۇل يدەياعا حالىق سەنىم ءبىلدىردى جانە ول اقتالىپ, حالىق يگىلىگى ءۇشىن مازمۇندى قىزمەت اتقارۋدا. بۇعان بۇگىندە بۇكىلالەمدىك قوعامداستىق كۋا بولىپ وتىر. العاشقى قۇرىلعان كەزىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دامۋ ستراتەگياسىن ايقىنداپ, رەسپۋبليكا دەڭگەيىندەگى قۇرىلىمىن قالىپتاستىردى. اسسامبلەيا ۇلتتىق-مادەني بىرلەستىكتەردى, كىشى اسسامبلەيالاردى بىرىكتىرىپ, ولاردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرە وتىرىپ, مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارۋدا. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بۇگىنگى تاڭدا قوعامداعى توپتاستىرۋشى جانە بىرىكتىرۋشى كۇشكە اينالىپ وتىر. ول مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق ساياساتىنىڭ وزەكتى مىندەتتەرىن شەشۋگە بەلسەندى تۇردە اتسالىسادى. ساياسي وقيعالار مەن جاعدايلارعا ساراپتاما ءارى بولجام جاساي وتىرىپ, قوعامدىق كەلىسىم مەن تاتۋلىقتى ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جولدارى بويىنشا وزدەرىنىڭ ناقتى ۇسىنىستارىن جاساپ وتىرادى.
قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن نىعايتۋ ماقساتىندا, قازاقستان پرەزيدەنتى جارلىعىمەن 1997 جىل – «ۇلتتىق تاتۋلىق جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جىلى», ال كەلەسى 1998 جىل «حالىق بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح جىلى» بولىپ جاريالاندى. الايدا, تاريحي سانانى قايتا جاڭعىرتۋ بەلسەندى جۇزەگە اسا باستاعان ۋاقىتتا الدىڭعى بۋىن ۇرپاقتىڭ ەڭبەگى مەن جەتىستىكتەرى وبەكتيۆتى باعالانۋى ءۇشىن جانە نەگىزسىز سىندارعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن 1999 جىل ەلىمىزدە «ۇرپاقتار بىرلىگى مەن ساباقتاستىعى جىلى» دەپ بەلگىلەندى. سوندىقتان دا, قازاقستان حالقى قۇرامىنىڭ پوليەتنوستىق بولىپ قالىپتاسۋ تاريحى ءدال وسى قاعيدالاردى نەگىزگە الا وتىرىپ زەردەلەنەدى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ماقساتى قازاق حالقىنىڭ توپتاستىرۋشى ءرولiن ارقاۋ ەتە وتىرىپ, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى دامىتۋ, قازاقستان حالقىنىڭ ازاماتتىق جانە رۋحاني-مادەني ورتاقتىعى نەگiزiندە قازاقستاندىق-ازاماتتىق بiرەگەيلiكتى, باسەكەگە قابiلەتتi ۇلتتى قالىپتاستىرۋ ۇردىسiندە ەتنوسارالىق كەلiسiمدi قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. ال اسسامبلەيانىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە كوپتەگەن ەتنومادەني بىرلەستىك قىزمەت جاسايدى. سونىمەن قاتار, رەسپۋبليكادا 15 تىلدە گازەت-جۋرنال شىعارىلىپ, 8 تىلدە راديوباعدارلامالار تاراتىلادى جانە 11 تىلدە تەلەباعدارلامالار كورسەتىلەدى. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك ساياساتىمىزدىڭ ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, نىعايتۋداعى باعىتىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەيدى.
قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەت رەتىندە 1995 جىلعى 16 قاراشاداعى يۋنەسكو باس كونفەرەنتسياسى قارارىمەن بەكىتىلگەن تاعاتتىلىق (تولەرانتتىلىق) قاعيداتتارى دەكلاراتسياسىن قولدايتىندىقتان, ءدىني توزىمدىلىك پەن بەيبىتشىلىك قاعيدالارى ەلىمىزدىڭ ساياساتىندا باستى ورىن الدى. سونداي-اق, ەلدەگى ءتۇرلى كونفەسسيالاردىڭ كەلىسىمى مەن ىنتىماعىن نىعايتۋدىڭ وڭتايلى ءادىسى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرىن اتاپ وتسەك بولادى. يدەيا اۆتورى – پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ. ءارتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى كەلىسىمگە باعىتتالعان قازاقستاننىڭ ساياساتى مەن تاجىريبەسى, الەمدىك قوعامداستىققا ءتۇرلى كونفەسسياارالىق ءوزارا سەنىم نەگىزىندە بىرلەسە عۇمىر كەشۋىنىڭ ناقتىلى مۇمكىندىكتەرى بارلىعىن جانە ونىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتە الدى. ناتيجەسىندە, قازاقستان دىنارالىق ۇنقاتىسۋ ورتالىعى رەتىندە تانىلدى. وعان, استانادا 2003, 2006, 2009, 2012 جانە 2015 جىلدارى وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى دالەل. وسى ايتۋلى شارالاردىڭ ارقايسىسى وزىندىك ماڭىزىمەن ەرەكشەلەنەدى.
بۇگiنگi قوعامداعى تۇبەگەيلi وزگەرiستەر حالقىمىزدىڭ اۋىزبiرلiگiن, بەلسەندiلiگiن, ءار ازاماتتىڭ جەكە باسىنىڭ جاۋاپكەرشiلiگiن تالاپ ەتۋدە. قوعامداعى كەلiسiم مەن بەيبiت ءومiر, ساياسي تۇراقتىلىق ءۇشiن جان اياماي قىزمەت ەتۋ, ءوز وتانىنا, وتباسىنا, ەلi مەن جەرiنە دەگەن سۇيiسپەنشiلiكتەن عانا تۋىندايدى. قازاقتىڭ ۇرپاق پەن ءداستۇر ساباقتاستىعى, وزگە ەتنوس وكىلدەرىنە قۇرمەتى سياقتى قاسيەتتەرى شەتەلدىك ساراپشىلار تاراپىنان دا وڭ باعاسىن الدى, ءالى دە جالعاسىن تابۋدا.
ەل تىنىشتىعىنا ءمان بەرۋ – مىندەت. قازاقستاندا جىل سايىن حالىقتىق ناۋرىز, ماسلەنيتسا مەيرامدارىن كوپشىلىك بولىپ اتاپ ءوتۋ داستۇرگە اينالدى. 2006 جىلى استانادا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتى cەسسياسىندا ەلباسى قۇربان ايت پەن روجدەستۆونىڭ العاشقى كۇندەرىن مەرەكەلىك دەمالىس كۇندەرى ەتىپ جاريالاۋدى ۇسىنىپ, ول قولداۋ تاپتى. 2006 جىلدىڭ 28 ماۋسىمىندا «قازاقستاندىق ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ۇلگىسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا» ارنايى باعدارلاما قابىلداندى. ارينە, بۇل ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋدى ۇيىمداستىرۋشى جانە ۇيلەستىرۋشى باستى قۇجاتقا اينالدى.
شىنىن ايتۋ كەرەك, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ ارتۋىنا ەلباسىنىڭ قوسقان ۇلەسى زور. ماسەلەن, 2007 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر بويىنشا پارلامەنت ماجىلىسىنە اسسامبلەيادان 9 دەپۋتات سايلاندى. ال 2008 جىلى 20 قازاندا پرەزيدەنت «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭعا قول قويعانى ءمالىم. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستى ۇستانىمى – ەتنوسارالىق ىنتىماقتاستىق پەن كەلىسىم.
وسى ورايدا, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى دا ەل ىشىندەگى تاتۋلىق پەن بىرلىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا ءتۇرلى وتاندىق جانە حالىقارالىق شارالار مەن عىلىمي ەكسپەديتسيالار, عىلىمي ساراپتاما جۇمىستارىنا قاتىسىپ, بەلسەندىلىك تانىتۋدا. سونىمەن قاتار, عالىمدار «ەتنوسارالىق قاتىناستىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى» قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋ تاقىرىبىندا ىزدەنىستەرىن جۇرگىزۋدە. ەتنوسارالىق كەلىسىم – ەل تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى.
بۇركىتباي اياعان,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
سوڭعى جاڭالىقتار
استانادا ءتۇرلى سالا قىزمەتكەرلەرى بىرلەسىپ اعاش وتىرعىزدى
«تازا قازاقستان» • كەشە
«تازا قازاقستان»: كەلەشەك مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى سەنبىلىككە قاتىستى
«تازا قازاقستان» • كەشە
پرەزيدەنت كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ قورىنىڭ كەڭسەسىن ارالاپ كوردى
پرەزيدەنت • كەشە
توقاەۆ «تازا قازاقستان» جوباسىن جاڭا يدەولوگيانىڭ وزەگى دەپ اتادى
«تازا قازاقستان» • كەشە
