«بارلىق تەلەۆيزيا ءبىلىم بەرەدى. ماسەلە ونىڭ نە نارسەگە ۇيرەتەتىندىگىندە عانا», دەگەن ەكەن 1978 جىلى اقش كوممۋنيكاتسيالار جونىندەگى فەدەرالدىق كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ن.دجونسون. وسى ءسوزدى بۇگىن جالپى باق-قا قاراتا دا قولدانۋعا بولادى. ءبىزدىڭ باق قوعامعا نە ۇسىنىپ, ۇرپاقتى قالاي تاربيەلەپ جاتىر؟
البەتتە وتاندىق اقپارات قۇرالدارى ەل دامۋىندا, ونىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعىن ساقتاۋ ماسەلەسىندە باعا جەتپەس قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقانى راس. بىراق ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. بۇگىنگى ءباسپاسوزىمىز دە, باسقا ءسوزىمىز دە زورلىق-زومبىلىقتىڭ, كۇندەلىكتى قىلمىستىق وقيعالاردىڭ توڭىرەگىندە وربىمەسە, وزەگىمىز تالاتىنداي كۇيگە جەتتىك. بارلىعى بىردەي دەپ ايتۋدان اۋلاقپىز, بىراق اسىرەسە جاڭالىقتار توپتاماسىندا كىسى ءولىمى نەمەسە سۋيتسيد وقيعاسى كەزدەسپەيتىن تەلەارنالار مەن ينتەرنەت-رەسۋرستار كەمدە-كەم قازىر.
ءومىر عوي دەپ بۇل ۇردىسكە دە كوز جۇما قاراۋعا بولار ەدى. بىراق وسى جاڭالىقتاردىڭ كەيىنگى كەزدە تىم كوبەيىپ بارا جاتقانى ەرىكسىز ويلانتادى. قولى قالتىراماستان قارت كىسىنى سوققىعا جىعاتىن قاتىگەزدەر, باليعاتقا جەتپەگەن ءبۇلدىرشىندى, الپىستان اسقان كەيۋانانى زورلايتىن ازعىندار سانى ارتىپ بارادى. بۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ اۋىرلىعىنان كورەيىن دەسەك, «بۇدان جامان كۇنىمىزدە دە تويعا بارعان», سارىۋايىمعا سالىنباعان حالىق ەمەس پە ەدىك. قۇدايعا شۇكىر, قازىرگى تۇرمىسىمىز, الەۋمەتتىك احۋالىمىز 90-جىلداردىڭ باسىنداعىدان الدەقايدا جاقسى عوي. قازىرگى بالالارعا سول كەزدەرى نان پىسىرۋگە بيداي تۇرماق, جۇگەرىنىڭ ۇنىن زورعا تاپقانىمىز تۋرالى ايتساق, ەرتەگىدەي كورىنەدى. الايدا سونداي قيىن زاماندا ءومىر سۇرسەك تە وزىنە قول جۇمسايتىن, سۋيتسيدكە ۇرىناتىن جاسوسپىرىمدەر تۋرالى ەستىمەيتىن ەدىك. ۇرلىق-قارلىق, كىسى ءولتىرۋ سياقتى قىلمىستار بولىپ جاتتى. بىراق تورىنەن كورى جاقىن قاريانى بالتالايتىن قانىپەزەردى كورمەپ ەدىك. ارينە ول كەزدە قازىرگىدەي ينتەرنەت جوق بولاتىن دەپ ءۋاج ايتارسىز, بىراق ءدال بۇگىنگىدەي ەدى دەپ تالاسا المايتىنىڭىز دا انىق.
دج. گەربنەر دەگەن امەريكالىق پسيحولوگ ءسال ەرتەرەكتە «ادامزات تاريحىندا تالاي داۋىرلەر بولدى, بىراق ءدال ءبىزدىڭ كەزەڭدەگىدەي زورلىق-زومبىلىقتى بويىنا سىڭىرگەنى بولعان جوق» دەگەن تۇجىرىم جاساپتى. ول 1967 جىلدان باستاپ اقش تەلەارنالارىنىڭ حابارلار كەستەسىن زەردەلەگەن ەكەن. سوندا بايقاعانى – ءاربىر ءۇش باعدارلامانىڭ ەكەۋىنىڭ سيۋجەتىندە زورلىق-زومبىلىق نەمەسە كىسى ءولتىرۋ كورىنىستەرى بولعان. ءاربىر بالا مەكتەپ بىتىرگەنگە دەيىن تەلەارنا ارقىلى كىسى ولىمىنە قاتىستى 8 مىڭ جانە ءارتۇرلى زورلىق ارەكەتتەرى بار 100 مىڭ كورىنىستى كورگەن. ال وسىنداي جاعدايدى زەرتتەگەن كوپتەگەن عالىمدار العان اقپارات سانادا جاتتالىپ قالاتىنىن, كەي جاعدايلاردا ونىڭ تۋرا سونداي ءىس-قيمىلعا تۇرتكى بولاتىنىن جوققا شىعارمايدى. امەريكادا بولىپ جاتقان وقيعالار سونىڭ جەمىسى ەمەس پە؟
سوندىقتان بار بالە وزىمىزدە, دالىرەگى اقپارات قۇرالدارىندا – ينتەرنەت-رەسۋرستار مەن تەلەارنالاردا جاتقان سياقتى. جاسىراتىنى جوق, قىلمىس حرونيكاسى – بۇگىنگى رەيتينگتىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرىنىڭ ءبىرى. رەيتينگ جوعارى بولسا, جارناما كەلەدى, تابىس تۇسەدى. وسىلايشا, رەيتينگ قۋالايمىز دەپ حالىققا قىزىل قانى شاشىراپ جاتقان وقيعالاردى, قىلمىستىڭ قالاي جاسالعانى تۋرالى اقپاراتتاردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ۇسىنامىز. ەجىكتەپ جازىپ, بۇگە-شىگەسىنە دەيىن سيپاتتايمىز. كىم كىمدى مال سويعانداي مۇشەلەپ تاستاعانىن جانە ونى قالاي جاسىرعانىن تاپتىشتەپ, ادىستەمەلىك قۇرال سياقتى بايانداپ بەرەمىز. بۇعان قوسا, زورلىق-زومبىلىق پەن قۋلىق-سۇمدىقتىڭ نەشە اتاسىن ۇيرەتەتىن فيلمدەر مەن سەريالدار كورسەتەمىز. ەندى وسى قاتارعا جىلدام حابار تاراتاتىن ۋوتساپ سياقتى مەسەنجەرلەر دە قوسىلدى. جامانات كورسەك دەرەۋ بەينەجازباعا ءتۇسىرىپ, ءسۇيىنشى سۇراعانداي تاراتامىز. سول ارقىلى جانتۇرشىگەرلىك قىلمىستارعا كوزىمىزدى دە, بويىمىزدى دا ۇيرەتەمىز. ەڭ قورقىنىشتىسى, قىلمىستى وسىلاي ىستەۋگە بولادى دەگەن سۇمدىق ويدىڭ ءدانىن تۇيسىك تۇكپىرىنە ءوزىمىز ەگىپ جاتىرمىز. سويتە تۇرا, ەل ەستىمەگەن قىلمىس تۇرلەرى نەگە كوبەيىپ كەتتى دەپ باس قاتىرامىز.
ەل ەستىمەگەن دەمەكشى, بالا كەزىمىزدە ۇلكەندەر ءبىر جامان حابار شىقسا, بىزدەن جاسىرىپ, «بالالار ەستىمەسىن», «ايتقان جەردەن اۋلاق», «وزىمەن كەتسىن» دەپ قۇپيالاپ جاتقانىن بايقاۋشى ەدىك. سويتسەك سانامىزدى سان-ساپالاق ويلاردان ساقتاۋعا تىرىسادى ەكەن عوي. ۇلتتىق تاربيەنىڭ وزىق تۇسىنىڭ ءبىرى وسى بولسا كەرەك. ءدال بۇگىنگىدەي اشىق قوعام جاعدايىندا ءبىز دە كەيىنگى ۇرپاقتى جاماناتتان ساقتاندىرۋ جاعىن جۇرت بولىپ ويلاسقانىمىز ءجون. بۇل ماسەلەگە ءبىر جاعىنان جۇرتشىلىق وكىلدەرى, ەكىنشى جاعىنان اقپارات قۇرالدارى تۇگەل اتسالىسۋى ءتيىس. مۇمكىن, وسىنداي نەگاتيۆتى اقپاراتتار لەگىن قاداعالايتىن قوعامدىق كەڭەستەر قۇرعان دا ءجون شىعار. تەك بۇل قادام جالپى تسەنزۋراعا اينالىپ كەتپەۋىن ەسكەرۋ كەرەك.
ايبىن
باقىت ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
«بارلىق تەلەۆيزيا ءبىلىم بەرەدى. ماسەلە ونىڭ نە نارسەگە ۇيرەتەتىندىگىندە عانا», دەگەن ەكەن 1978 جىلى اقش كوممۋنيكاتسيالار جونىندەگى فەدەرالدىق كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ن.دجونسون. وسى ءسوزدى بۇگىن جالپى باق-قا قاراتا دا قولدانۋعا بولادى. ءبىزدىڭ باق قوعامعا نە ۇسىنىپ, ۇرپاقتى قالاي تاربيەلەپ جاتىر؟
البەتتە وتاندىق اقپارات قۇرالدارى ەل دامۋىندا, ونىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعىن ساقتاۋ ماسەلەسىندە باعا جەتپەس قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقانى راس. بىراق ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. بۇگىنگى ءباسپاسوزىمىز دە, باسقا ءسوزىمىز دە زورلىق-زومبىلىقتىڭ, كۇندەلىكتى قىلمىستىق وقيعالاردىڭ توڭىرەگىندە وربىمەسە, وزەگىمىز تالاتىنداي كۇيگە جەتتىك. بارلىعى بىردەي دەپ ايتۋدان اۋلاقپىز, بىراق اسىرەسە جاڭالىقتار توپتاماسىندا كىسى ءولىمى نەمەسە سۋيتسيد وقيعاسى كەزدەسپەيتىن تەلەارنالار مەن ينتەرنەت-رەسۋرستار كەمدە-كەم قازىر.
ءومىر عوي دەپ بۇل ۇردىسكە دە كوز جۇما قاراۋعا بولار ەدى. بىراق وسى جاڭالىقتاردىڭ كەيىنگى كەزدە تىم كوبەيىپ بارا جاتقانى ەرىكسىز ويلانتادى. قولى قالتىراماستان قارت كىسىنى سوققىعا جىعاتىن قاتىگەزدەر, باليعاتقا جەتپەگەن ءبۇلدىرشىندى, الپىستان اسقان كەيۋانانى زورلايتىن ازعىندار سانى ارتىپ بارادى. بۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ اۋىرلىعىنان كورەيىن دەسەك, «بۇدان جامان كۇنىمىزدە دە تويعا بارعان», سارىۋايىمعا سالىنباعان حالىق ەمەس پە ەدىك. قۇدايعا شۇكىر, قازىرگى تۇرمىسىمىز, الەۋمەتتىك احۋالىمىز 90-جىلداردىڭ باسىنداعىدان الدەقايدا جاقسى عوي. قازىرگى بالالارعا سول كەزدەرى نان پىسىرۋگە بيداي تۇرماق, جۇگەرىنىڭ ۇنىن زورعا تاپقانىمىز تۋرالى ايتساق, ەرتەگىدەي كورىنەدى. الايدا سونداي قيىن زاماندا ءومىر سۇرسەك تە وزىنە قول جۇمسايتىن, سۋيتسيدكە ۇرىناتىن جاسوسپىرىمدەر تۋرالى ەستىمەيتىن ەدىك. ۇرلىق-قارلىق, كىسى ءولتىرۋ سياقتى قىلمىستار بولىپ جاتتى. بىراق تورىنەن كورى جاقىن قاريانى بالتالايتىن قانىپەزەردى كورمەپ ەدىك. ارينە ول كەزدە قازىرگىدەي ينتەرنەت جوق بولاتىن دەپ ءۋاج ايتارسىز, بىراق ءدال بۇگىنگىدەي ەدى دەپ تالاسا المايتىنىڭىز دا انىق.
دج. گەربنەر دەگەن امەريكالىق پسيحولوگ ءسال ەرتەرەكتە «ادامزات تاريحىندا تالاي داۋىرلەر بولدى, بىراق ءدال ءبىزدىڭ كەزەڭدەگىدەي زورلىق-زومبىلىقتى بويىنا سىڭىرگەنى بولعان جوق» دەگەن تۇجىرىم جاساپتى. ول 1967 جىلدان باستاپ اقش تەلەارنالارىنىڭ حابارلار كەستەسىن زەردەلەگەن ەكەن. سوندا بايقاعانى – ءاربىر ءۇش باعدارلامانىڭ ەكەۋىنىڭ سيۋجەتىندە زورلىق-زومبىلىق نەمەسە كىسى ءولتىرۋ كورىنىستەرى بولعان. ءاربىر بالا مەكتەپ بىتىرگەنگە دەيىن تەلەارنا ارقىلى كىسى ولىمىنە قاتىستى 8 مىڭ جانە ءارتۇرلى زورلىق ارەكەتتەرى بار 100 مىڭ كورىنىستى كورگەن. ال وسىنداي جاعدايدى زەرتتەگەن كوپتەگەن عالىمدار العان اقپارات سانادا جاتتالىپ قالاتىنىن, كەي جاعدايلاردا ونىڭ تۋرا سونداي ءىس-قيمىلعا تۇرتكى بولاتىنىن جوققا شىعارمايدى. امەريكادا بولىپ جاتقان وقيعالار سونىڭ جەمىسى ەمەس پە؟
سوندىقتان بار بالە وزىمىزدە, دالىرەگى اقپارات قۇرالدارىندا – ينتەرنەت-رەسۋرستار مەن تەلەارنالاردا جاتقان سياقتى. جاسىراتىنى جوق, قىلمىس حرونيكاسى – بۇگىنگى رەيتينگتىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرىنىڭ ءبىرى. رەيتينگ جوعارى بولسا, جارناما كەلەدى, تابىس تۇسەدى. وسىلايشا, رەيتينگ قۋالايمىز دەپ حالىققا قىزىل قانى شاشىراپ جاتقان وقيعالاردى, قىلمىستىڭ قالاي جاسالعانى تۋرالى اقپاراتتاردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ۇسىنامىز. ەجىكتەپ جازىپ, بۇگە-شىگەسىنە دەيىن سيپاتتايمىز. كىم كىمدى مال سويعانداي مۇشەلەپ تاستاعانىن جانە ونى قالاي جاسىرعانىن تاپتىشتەپ, ادىستەمەلىك قۇرال سياقتى بايانداپ بەرەمىز. بۇعان قوسا, زورلىق-زومبىلىق پەن قۋلىق-سۇمدىقتىڭ نەشە اتاسىن ۇيرەتەتىن فيلمدەر مەن سەريالدار كورسەتەمىز. ەندى وسى قاتارعا جىلدام حابار تاراتاتىن ۋوتساپ سياقتى مەسەنجەرلەر دە قوسىلدى. جامانات كورسەك دەرەۋ بەينەجازباعا ءتۇسىرىپ, ءسۇيىنشى سۇراعانداي تاراتامىز. سول ارقىلى جانتۇرشىگەرلىك قىلمىستارعا كوزىمىزدى دە, بويىمىزدى دا ۇيرەتەمىز. ەڭ قورقىنىشتىسى, قىلمىستى وسىلاي ىستەۋگە بولادى دەگەن سۇمدىق ويدىڭ ءدانىن تۇيسىك تۇكپىرىنە ءوزىمىز ەگىپ جاتىرمىز. سويتە تۇرا, ەل ەستىمەگەن قىلمىس تۇرلەرى نەگە كوبەيىپ كەتتى دەپ باس قاتىرامىز.
ەل ەستىمەگەن دەمەكشى, بالا كەزىمىزدە ۇلكەندەر ءبىر جامان حابار شىقسا, بىزدەن جاسىرىپ, «بالالار ەستىمەسىن», «ايتقان جەردەن اۋلاق», «وزىمەن كەتسىن» دەپ قۇپيالاپ جاتقانىن بايقاۋشى ەدىك. سويتسەك سانامىزدى سان-ساپالاق ويلاردان ساقتاۋعا تىرىسادى ەكەن عوي. ۇلتتىق تاربيەنىڭ وزىق تۇسىنىڭ ءبىرى وسى بولسا كەرەك. ءدال بۇگىنگىدەي اشىق قوعام جاعدايىندا ءبىز دە كەيىنگى ۇرپاقتى جاماناتتان ساقتاندىرۋ جاعىن جۇرت بولىپ ويلاسقانىمىز ءجون. بۇل ماسەلەگە ءبىر جاعىنان جۇرتشىلىق وكىلدەرى, ەكىنشى جاعىنان اقپارات قۇرالدارى تۇگەل اتسالىسۋى ءتيىس. مۇمكىن, وسىنداي نەگاتيۆتى اقپاراتتار لەگىن قاداعالايتىن قوعامدىق كەڭەستەر قۇرعان دا ءجون شىعار. تەك بۇل قادام جالپى تسەنزۋراعا اينالىپ كەتپەۋىن ەسكەرۋ كەرەك.
ايبىن
باقىت ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
استانادا ءتۇرلى سالا قىزمەتكەرلەرى بىرلەسىپ اعاش وتىرعىزدى
«تازا قازاقستان» • كەشە
«تازا قازاقستان»: كەلەشەك مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى سەنبىلىككە قاتىستى
«تازا قازاقستان» • كەشە
پرەزيدەنت كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ قورىنىڭ كەڭسەسىن ارالاپ كوردى
پرەزيدەنت • كەشە
توقاەۆ «تازا قازاقستان» جوباسىن جاڭا يدەولوگيانىڭ وزەگى دەپ اتادى
«تازا قازاقستان» • كەشە
