ماتەماتيك مەرەيى

قابىرعالى قازاق جۇرتىندا دارا تالانتىمەن, قارىم-قابىلەتىمەن تانىلعان ازاماتتار از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى سانالاتىن, ماتەماتيكا عىلىمىندا وزىندىك ىزدەنىسىمەن تالايدى تامساندىرعان تىنىسبەك كالمەنوۆ دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ول فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستان عىلىمىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى قىزمەتىن دە بيىك دارەجەدە اتقارىپ كەلە جاتىر. تىنىسبەك ءشارىپ ۇلى – اتاعىنا ءىسى مەن ەڭبەگى ساي زەر­دەلى دە زەرەك ازا­مات. ول ءوزى­نىڭ كورەگەندىگىنىڭ, كوپ بىلە­تىندىگىنىڭ ارقاسىندا ماتە­ماتيكا جانە ماتەما­تيكا­لىق مودەلدەۋ ينستي­تۋتىنىڭ, ونىڭ عىلىمي زەرت­تەۋلەرىنىڭ ساپاسىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرە ءبىلدى. ينستيتۋت ماتەماتيكتەرىنىڭ عىلى­مي ماقا­لالارى اسا بەدەل­دى شەتەلدىك جۋر­نال­داردا با­سى­لىپ, ءتورت­كۇل دۇنيەدەگى تانى­­مال عالىمداردىڭ نازا­رىنا ءىلىنىپ كەلە جاتقانىن دا ايتا كەتۋدى پارىز سانايمىز. كورنەكتى عالىم حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيالاردا جا­ساعان باياندامالارى ارقىلى دا تانىمال. ونىڭ ماتەماتيكا عىلىمىن­داعى اشقان جاڭالىقتارى ءوز ال­دىنا ءبىر الەم دەسە دە بولار­لىق. عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس­تارى­مەن قاتار, ءوزى جەتەك­شى­لىك ەتىپ وتىرعان ينستي­تۋت­تا نەبىر القالى جيىندار ۇيىم­داستىرىپ, تولعاقتى ماسە­لە­لەرگە ۇيىتقى بولۋدا. سون­داي حالىقارالىق عىلىمي كون­فە­رەنتسيالارعا وتاندىق ءبىلىم­دار عالىمدارمەن بىرگە, رەسەيدەن, شۆەتسيادان, لات­ۆيا­دان, ۋكراي­نا­دان, بەلو­رۋس­­سيادان, قىتايدان, وڭ­تۇس­­تىك­تەن كورەيادان, گەر­مانيادان, پول­شا­دان, گرەكيادان, ءتۇر­كي­يادان, اقش-تان, يتا­ليادان, ت.ب. ەلدەردەن ماتە­ما­تيكتەر قا­تىسىپ, ءوز عىلى­مي ءناتي­جە­لەرىمەن ءبولىستى. تەك ءبولىسىپ قانا قوي­ماي, قازاقستاندىق ماتە­ماتيكتەردىڭ قول جەت­كەن جەتىس­تىكتەرىنە جوعارى باعا دا بەردى. مۇنداي يگىلىكتى ىستەردىڭ ءبارى قار­جىنىڭ قارىمىنا قاراي اتقارىلاتىنى بەلگىلى. بۇل جاعىنان كەلگەندە, ينستيتۋت ۇجىمى ءوزىن ءوزى قارجىلاندىرۋ بويىنشا وڭتايلى ىستەردى ۇيىم­داستىرىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە العا قويعان ماقسات-مىندەت­تەردى ءۇزىلىسسىز اتقارىپ كەلەدى. تىنىسبەك كالمەنوۆ, جو­عارىدا ايت­قانى­مىزداي, كور­نەكتى ماتەماتيك, تىنى­سى كەڭ, تالانتى ەرەن عالىم. ءبىلىم­گە قۇشتار جاس مەكتەپتى التىن مەدال­مەن بىتىرەدى. ونى عى­لىمدار پاتشا­سى ساناي­تىن ماتەماتيكا ءپانى قىزىق­تىرادى. اسىرەسە, وسى سالانىڭ دەرەكسىز ۇعىم­دارمەن امالداۋى, ادام­نىڭ اقىلى مەن وي-ساناسىن بيلەپ الۋى جانە ونى ودان ءارى تولىقتىرىپ, دامىتۋ ءمۇم­كىندىگى, تياناق-تۇجى­رىم­دارىنىڭ قيسىندىلىعى, تار­تىم­دىلىعى, دالدىگى – وسى ايرىق­شا قا­سيەت­­تەر ونى قار­عادايىنان باۋراپ الادى. ماتەماتيكاعا ءبىر كىرگەن ادام ودان جۋىق ارادا شىعا الماسى انىق. بىراق, قالاي دەسەك تە, مەكتەپ قابىرعاسىندا ماتە­ماتيكانى سونشالىقتى تەرەڭ پايىم­داۋ مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن وقۋشىنىڭ دەرەكسىز ويلاۋ (ابستراكتنوە مىشلە­نيە) قابىلەتتىلىگى اسا جوعارى دەڭگەيدە دامۋى شارت. ارينە, ونداي جۇزدەن, ءتىپتى مىڭنان بىرەۋ رەتىندە كەزدەسەتىن وقۋشى بارلىق جەردە بولا بەرمەيتىنى ايدان انىق. وڭتۇستىكتەگى تولە بي اۋدا­نىنان تۇلەپ ۇشقان جاس 1964 جىلى ءنوۆوسىبىر مەم­لەكەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەحانيكا-ماتە­ماتي­كا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. بۇل ۋني­ۆ­ەرسيتەتتەن شىق­قان وقىمىس­تىلار مەن تالانت­تى جاستار قاي كەزدە دە توپ جارىپ, عىلىم مەن ءبىلىم­­نىڭ بيىگى­­نەن تانىل­عانى ءما­لىم. تىنىسبەك وقى­­عان سول تۇستا ۋنيۆەرسيتەتتە نەبىر ايتۋ­­­لى اكا­دە­ميكتەر قىزمەت ەت­كەن ەدى. ولار­دىڭ قا­تارىندا كسرو عىلىم اكا­دەميا­سى­نىڭ اكادەميكتەرى س.ل.سوبولەۆ, ا.د.الەك­ساندروۆ, گ.ل.مار­چۋك, م.ا.لاۆ­رەنتەۆ, ا.ا.بوروۆ­كوۆ, نوبەل سىيلى­عى­نىڭ لاۋرەاتى ل.ۆ.كونتوروۆيچ, كسرو عى­لىم اكادەمياسى­نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشە­لەرى ا.ا.ليا­پۋنوۆ, ا.ۆ.بيتسادزە, م.ي.كار­گوپولوۆ, م.م.لاۆ­رەنتەۆ جانە ت.ب. بار ەدى. ينستيتۋتتا جۇرگەندە ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداۋمەن قاتار, عىلىمي ىزدەنىستەرگە دە دەن قويادى. كوپتەگەن كا­فەد­رالاردىڭ عىلىمي سە­مي­نارلارىنا قاتىسىپ, بايان­دامالار جاسايدى. وندا ءوزى­نىڭ بايلامدارىن ايتىپ, تىڭ تۇجىرىمدارىن ۇسىنادى. سول جۇمىسىنا جوعارىدا ايتقان عالىمداردىڭ ءبىرىن جەتەكشى ەتىپ السام دەگەن نيەتى كەيىن جۇزەگە اسىپ, كسسو عىلىم اكادەمياسىنىڭ كور­رەسپوندەنت-مۇشەسى اتى الەمگە ايگىلى ماتەماتيك اندرەي ۆاسيلەۆيچ بيتسادزە ونى قۇشاعىنا تارتىپ, عىلىمعا باۋلي باستايدى. تىنىسبەك ول كەزدە 4-كۋرستىڭ ستۋدەنتى بولاتىن. قىزۋقاندى گرۋزين ازاماتى وتە اشۋشاڭ, قاتال ادام بولىپ كەزدەسەدى. كىم بولسا دا بەت جۇزىنە قارا­ماي ءوز ويىن, ءوز پىكىرىن ايتىپ سالاتىن. ەشقانداي عىلىمي توپقا قو­سىل­ماي, ءوزىنىڭ سەمينارىن تارتىمدى ەتىپ وتكىزۋدى ماقسات ەتكەن. ىزدەنىمپاز جاستىڭ تال­ماي­تىن تالپىنىسى, العىرلىعى كەي­بىر عىلىم كانديداتتارىن, ءتىپتى عىلىم دوك­تور­لارىن ءتانتى ەتەدى. ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن كەيىن ا.ۆ.بيتسادزەنىڭ ۇسى­نى­سىمەن اسپي­ران­تۋرا­عا قال­دىرىلادى. العاشقى جىلى-اق كانديداتتىق ديس­سەر­تاتسياسىنىڭ نەگى­زىن قۇراي­تىن ماقالالار جازىپ, جەتەك­شىسىنىڭ ءىلتيپاتىنا بولەنەدى. وسى ارادا تىنىسبەك ءشارىپ­ ۇلىنىڭ مىنا ءبىر ايت­قانىن دايەككە كەلتىرە كەتسەك دەي­مىز. «مەنىڭ ۇستازدان دا, ءارىپ­تەس­تەردەن دە جولىم بولعان ادام­مىن. سولاردىڭ اراسىندا قازاق ەلى ماتەماتيكتەرىنىڭ ايتۋلى ءبىر تۇلعاسى بار. ول – مەكتەپتە تابانداپ وتىرماسا دا, 10-سىنىپتى اياقتاماي تۇ­رىپ-اق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ 3-كۋرسىن سىرتتاي, اسكەر قاتارىندا ءجۇرىپ بىتىرگەن, ءماس­كەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ تۇلەگى, اكادەميك مۇح­تارباي وتەلباەۆ. مەن ودان كوپ نارسە ۇيرەندىم. مۇنى اشىپ ايتۋعا ءتيىستىمىن», دەيدى ول. بۇل اكادەميكتىڭ كىشىلىگى مەن كىسىلىگىن, ءوزىن عانا اسپەتتەمەي, وزگەنى دە باعالاي الاتىن ادامشىلىعىن كورسەتسە كەرەك. عىلىم الەمىنە دەن قوي­عان سول كەزدەگى اسپيرانت, بۇگىنگى اكادەميك ت.كالمەنوۆ 1976 جىلى ا.ۆ.بيتسادزەنىڭ 60 جىلدىعى قارساڭىن­دا لاۆرەنتەۆ-بيتسادزەنىڭ مودەل­دىك تەڭدەۋى تريكومي ەسە­بىنىڭ ۆولتەرلىك ەمەستىگى پروبلەماسىن شەشەدى. ول تۋرالى ا.ۆ.بيتسادزەگە ار­نال­عان حالىق­ارالىق سيمپو­زيۋم­دا بايانداما جاساي­دى. بايانداماسىنداعى ەسەپتى شەشۋ ءادىسى ا.ۆ.بيتسادزەنىڭ عانا ەمەس, قاتىسۋ­شىلاردىڭ دا نازارىن اۋدارادى. بۇدان سوڭ وعان ا.ۆ.بيتسادزە بىردەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا دا­يىنداۋدى تاپسىرادى. عى­لىمي ىزدەنىسىن جان-جاقتى زەرت­تەپ-زەردەلەي كەلىپ, دوكتورلىق ديس­سەر­تاتسيا­سىن م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىندە قورعايدى. ديسسەرتاتسيالىق جۇمىس­تى تالقى­لاپ جاتقان تۇستا جالىنداعان جاس قازاق عا­لىمىنا شىنايى ريزا بول­عان ا.ۆ.بيتسادزە: «تىنىس­بەك كالمەنوۆ تريكو­مي وپە­راتورىنىڭ مەنشىكتى ءمان­­دەرىنىڭ بار بولۋى پرو­بلە­ما­سىن شەش­تى, ماتەماتيكا عى­لىمىنداعى بۇل تىڭ جاڭالىق وعان دوكتورلىق دارەجە بەرۋگە لايىق ەكەنىن كورسەتىپ وتىر», دەيدى. جاڭالىقتى عالىمدار ءبىراۋىزدان ماقۇل­داپ, ىزدەنۋ­شى عىلىم دوكتورى بولۋعا قۇقىلى دەپ ءبىراۋىزدان شەشىم شىعارادى. كورنەكتى عالىمنىڭ بۇدان كەيىنگى ءومىر جولىنا توقتالار بولساق, ول 1985 جىلدان ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتە قىزمەت اتقارىپ, كافەدرا مەڭ­گەرۋشىسى, دەكان بولادى. اركەز ءبىلىمدارلى­عى مەن ىسكەرلىگىن ۇشتاستىرا ءبىل­گەن عالىم بۇدان كەيىن ءوڭتۇس­تىك قازاقستان مەملەكەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى لاۋا­زىمىنا كوتەرىلەدى. بۇدان كەيىنگى جەردە, جوعارىدا ايت­قانىمىزداي, ماتەماتيكا جانە مودەلدەۋ ينستيتۋتى­نىڭ باس ديرەكتورى بولىپ ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. ءسىبىر ماتەماتيكتەرى مەك­تەبىنەن شىققان, وندا بۇكىل سانالى ءومىرىن عىلىمعا ارناعان ايتۋلى وقىمىستىلاردان ءدارىس الىپ, ۇلگى ۇيرەنگەن عىلىمنىڭ قيا جولىنا تايسالماي قادام باسىپ, سودان بەدەلدى بيىككە كوتەرىلگەن تىنىسبەك ءشارىپ­ ۇلى بۇل كۇندەرى ءوزى دە شىن ءمانىن­دەگى ۇستازعا اينالدى. ونىڭ جەتەكشى­لىگى­مەن 36 اسپيرانت كانديداتتىق ديسسەر­تا­تسيا قورعاسا, 7 ازامات عى­لىم دوك­تورى اتاعىنا قول جەت­كىزدى. عالىم 90-نان اسا ەڭبەكتىڭ اۆتورى. ونىڭ كوپ­شى­لىگى الەم جۇرتشىلىعىنا تانىس حالىق­ارا­لىق ماتەماتيكا جۋرنالدارىندا جاريا­لانعان. قازاقستاننىڭ عىلىم جانە تەح­ني­كا قايراتكەرى, اكادەميك تىنىس­بەك كالمەنوۆ ەلىمىزدە ءبىرىنشى رەت ما­تە­­ما­تيك­تەر سەزىن وتكىزۋگە ۇيىتقى بول­عا­­نىن دا ايتا كەتسەك دەيمىز. بۇل اۋقىمدى شارا 1996 جىلى شىمكەنت قالاسىندا ءوتتى. قاراپايىم اۋىلدان شى­عىپ, تانى­مال وقىمىس­تى­لاردىڭ نازارىنا ىلىك­كەن, ماتەماتيكا عىلىمىندا اشقان جاڭا­لىقتارى نەبىر ايتۋلى ءىلىم يەلەرىنىڭ ءىلتيپاتىنا بولەنگەن اكادەميك اركەز ءوز زامانداستارىن ماقتان ەتەتىنىن, ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن جۇرتقا جەتكىزىپ جۇرەتىنىن ەرەكشە اتاعان ابزال. «قازاق ماتەماتيكتەرى ءوز وتانىمىزعا عانا ەمەس, الەم جۇرت­شىلىعىنا تانىمال. مەن ولاردىڭ ال­دىڭعى قاتارىندا ءجۇر­گەن مۇحتارباي وتەلباەۆتى, اس­قار جۇما­دىلداەۆ­تى, ءۋالىباي ومىرباەۆتى, رىس­قۇل ويناروۆتى, قايرات مىڭ­باەۆتى, تاعى دا باسقالاردى ماقتان ەتەمىن. ال قاۋلاپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ماتە­ماتيكتەر دە شەتىنەن قابىلەتتى. ءبىز­دەر, الدىڭعى تول­قىن ولاردى قام­­قور­لىعىمىزعا الىپ, اركەز اشقان جاڭا­لىقتارىنا جانا­شىر بولۋعا ءتيىستىمىز. سون­دا عانا بىزدەن بۇرىن­عى ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ ماي­تال­مان­دارى و.جاۋتىكوۆ, ا.تايمانوۆ, ت.امانوۆ, وزگە دە وقىمىستىلاردىڭ ءداس­­تۇ­ر­لى جولى جالعاساتىن بولا­دى», دەگەن ەدى ول ءبىر وي ءبولىسۋ ۇستىندە. اتاقتى عالىم – ۇلگىلى وتباسى دا. ونىڭ شاڭىراعىنان تۇلەپ ۇشقان 9 ۇل مەن قىز تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن ازاماتتار. ءبىرى – زاڭ سالاسىندا جۇرسە, ەكىنشىسى – ءون­دىرىس ورىن­دارىندا, ءۇشىنشىسى – مينيستر­لىكتە, ءتورتىنشىسى – بانكتە, بەسىنشىسى – بيزنەستە – اكەنىڭ ابىرويىن اسىرىپ ءجۇر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وتان­دىق ماتەما­تي­كا عىلىمى­نىڭ بەلدى دە بەدەلدى وكىلى تىنىسبەك كالمەنوۆ ءوزىنىڭ عىلىم­دا­عى جولىن انىقتاپ, ەندىگى جەردە ءىزبا­سار­لارىنا ۇلگى كورسەتىپ, ولاردىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىنە جەتەكشىلىك ەتىپ, تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ قارىشتى قادامىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى.  شەرالى ءبىلال, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, باقىتبەك قوشانوۆ, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور  الماتى