جاستارعا جايدارىلىق جاراسادى

قوعامدا “تۇنگى كلۋب جاعالاعاننان دۇرىس جاس شىقپايدى” دەگەن ۇشقارىلاۋ پىكىر بار. بۇگىنگى كۇننىڭ جاسى رەتىندەگى مەنىڭ پىكىرىم قاي زامان مەن ۇرپاقتى, قاي ەلدى المايىق, جاستاردىڭ كوڭىل-كوتەرۋى ورىندى سانالعان. ءبىز­گە دەيىنگى قازاق قوعامىندا دا اۋىل جاس­تارى باس بىرىكتىرىپ, باستاڭعى جاساعان. قا­زىرگىدەي اراق ءىشىپ الىپ ازعىنداماسا دا ويىن ويناپ, كوڭىل كوتەرگەن. ايلى تۇندە التىباقان تەۋىپ, سىرلاسقىسى كەلسە اقسۇيەك ويناعان. ال قازىرگى جاستاردىڭ تۇنگى كلۋبتى جاعالاپ, بي بيلەگەنىندە تۇرعان ابەستىك جوق. ارينە, قازىرگى كۇنى ەركىندىك پەن بوس­تاندىقتى ءابسوليۋتتى اقيقات دەپ بىلەتىن جاستار جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشار جولدى دا جاقسى تاڭداپ العان. دەگەنمەن بۇگىنگى كۇنى باستاڭعى جورالعىسىن ىشىمدىك ىشپەي-اق ءداستۇر رەتىندە جال­عاستىرىپ سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى دەما­لاتىن جاستاردى بۇزىلعان دەۋگە دە كەلمەيدى. اپتاسىنا جەتى كۇن جۇمىستان وزگەنى بىلمەيتىن بيكەشتەر مەن ۇيلەنبەي جۇرگەن ءسۇربوي­داقتارىمىز قاراقان باسىن كوشباسشى ساناپ, “بەبي-بۋمعا” ۇلەس قوسپايتىنىن ايتىپ زار قاقسايمىز. جەكە ومىرىنە ۋاقىت ارناپ, ەشقاي­دا شىقپاسا, قاتارلاس زامانداستارىمەن پىكىر الىسپاسا نەسى جاس؟ تۇلا بويىندا جاستىق جا­لىنى جالىنداپ تۇرعان زامانداستارىمنىڭ تۇنگى مۋزىكاعا ەلتۋى تابيعي زاڭدىلىق سەكىلدى. “جاستار الەم-جالەمگە اۋەيى, ءجۇرىس-تۇ­رىس­تا­رى جاداعاي, بەدەلدى كىسىلەرگە بەتباقتىق كور­سەتەدى. ۇلكەندەردى سىيلامايدى, جۇمىسسىز سەندەلىپ, وسەك وربىتكەننەن باسقانى بىلمەيدى. اتا-انا­لارىمەن ايتىسادى دا جاتادى, اڭگىمەگە ءجون­سىز كيلىگىپ, وزدەرىنە جۇرت نازارىن اۋدارتۋمەن بولادى, وبىرلىققا بەيىم, ۇستازدارىن مان­سۇق­تايدى”. بۇل سوزدەردى اتاقتى سوكرات ب.ە.د.V عاسىردا ايتىپ كەتكەن. بىردە اعىلشىن پارلامەنتىندە جاستار تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن كورىنەدى. شەشەن مىنبەردەن جاستار, كەلەشەك ۇرپاق تۋرالى 4 سويلەم كەلتىرەدى. ولار بىلايشا ءوربيدى. قازىرگى جاستار ءسان-سالتاناتپەن, باي كيىنۋدى ۇناتادى. ولار ناشار تاربيەلەنگەن, باس­شىلارىن مازاقتاپ-مىسقىلداپ, قاريالاردى قۇرمەتتەمەيدى. ءبىزدىڭ قازىرگى بالالارىمىز مەيىرىمسىز تيراندارعا اينالدى. ولار بولمەگە ۇلكەن كىسى كىرگەندە ورىن­دا­رىنان تۇرمايدى, اتا-انالارىنا قارسى ءسوي­لەيدى. قاراپايىم ءتۇر­دە ايتسام, ولار وتە ناشار. ەگەر قازىرگى جاستار باسقارۋ بيلىگىن قولىنا الىپ, ەلدى باسقاراتىن بولسا, وندا مەن ەلىم­نىڭ بولاشاعىنا قاتىستى بارلىق ءۇمىتىمدى جو­عالتتىم. ويتكەنى قازىرگى جاستار ادام توزگىسىز, شىدامسىز, سۇمدىق. ءبىزدىڭ الەمىمىز ءوزىنىڭ سوڭعى دامۋ ساتى­سى­نا جەتتى. جاس ۇرپاق ءوز اتا-انالارىن تىڭدا­ماي­دى. اقىرزامان جاقىنداپ قالعان سياقتى. بۇل جاستار ابدەن بۇزىلعان. ولار ز ۇلىم, ارام ويلى جانە ەبەدەيسىز, يكەمسىز. كەلەشەك ۇرپاق ەشقاشان الدىڭعى بۋىن وكىلدەرىنە ۇق­ساعىلارى كەلمەيدى. بۇگىنگى كۇننىڭ جاستارى ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدى ساقتاي المايدى. بۇل وي-پىكىرلەر پارلامەنتتە قىزۋ قول شا­پالاقپەن قارسى الىنىپ, ءۇمىتسىز بولاشاق پەن ءتار­بيەنىڭ ناشارلىعى تۋرالى ماسەلە قۋات­تالادى. سول كەزدە الگى شەشەن بۇل ويلارىنىڭ شەشىمىن جاريالايدى. سويتسە بۇل وي-پىكىرلەر 4 كەزەڭ عۇلامالارىنىڭ ارتىنا قالدىرعان سوزدەرى ەكەن. العاشقى پىكىر سوكراتقا, ەكىنشىسى – گەسيودقا, ءۇشىنشىسى – ەگيپەتتىك ابىزعا تيەسىلى, ال سوڭعىسى ۆاۆيلوننىڭ قيران­دى ۇيىندىسىنەن تابىلعان قىش قۇمىراداعى جازۋ. ال قىش قۇمىرا جاسى 3000 جىلدان اسىپ كەتكەن كورىنەدى. ياعني, جاستاردى يكەمسىز, ەبەدەيسىز دەپ ويلاۋ 3 مىڭ جىلدان بەرى جال­عاسىپ كەلە جاتقان ماسەلە. ادامزات تاريحى تسيكلدى دۇنيە ەكەنى بەلگىلى. اعا ۇرپاقتىڭ قاشاندا كەيىنگىلەرگە سىن كوز­قاراسپەن قاراۋى زاڭدىلىق. الايدا اعا بۋىن ۋاقىتىندا وزدەرىنىڭ دە جاس بولعان­دىعىن ۇمىتىپ كەتەتىن سياقتى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, ەڭبەكسۇيگىش, ءوز مۇددەسى مەن تالابى, ماقساتى بار جاستار ءاردايىم بولعان جانە بولا بەرەدى دە. ولاي ەمەس دەيتىن بولساق, ادامزات دامۋىنا, وركەنيەت پەن مادەنيەت ۇدەرىسىنە كەلتىرەر ءۋاجىڭىز قايسى؟ وعان قالاي قول جەتكىزدىك؟ سوندىقتان قاي كەزدە بولماسىن ادامعا زامانعا تاۋەلسىز بولاشاق ۇرپاعى ءۇشىن سەنىمسىزدىك, بولماسا الاڭداۋشىلىق باسىم. مۇمكىن وسى الاڭداۋشىلىق وسىنداي پىكىرلەر ايتۋعا ءماج­بۇرلەيتىن بولار. جاستار قاساڭ قاعيداعا جا­ڭا دەم, قوعامعا جاڭا نارسە, جاڭا قۇن­دىلىقتار اكەلەتىنى ءۇشىن جاستار بولماق. جاستار ەنگىزگەن جاڭالىقتىڭ بارلىعى بىردەن قا­بىلدانبايدى. ادامزات جا­ڭاشىلدىقتان قور­قادى. الدا-جالدا دۇنيە وزگەرە قالسا مەن قايتپەكپىن دەگەن تاپتاۋرىن وي ارقىلى جا­ۋاپ­كەرشىلىك كوبىنە جاستارعا ارتىلادى. ءتو­مەندە زامانداستارىمنىڭ ەكى جاعىن دا اشىپ كورسەتۋگە تىرىستىم. ارينە, جاستار بىرىڭعاي دەمالىپ كەتسە ماسەلە سوندا تۋماق. ولاردى كۇندىز ماشينادان, تۇندە تەك كلۋبتان كورسەڭىز دابىل قاعۋعا بولار. ويتكەنى, جاقسى مەن جاماننىڭ, بۇرىس پەن دۇرىستىڭ ارا جىگىن اجىراتا بىلمەيتىن جاستىڭ تۇنگى كلۋبتان دۇرىس نارسە ۇيرە­نە­تىنىنە كىم كەپىل؟ ال كۇندىز كىتاپحانادان كورسەڭىز نەمەسە ىزدەنىس ۇستىندە جۇرسە ول باس­قا اڭگىمە. قالا بەردى, ەكى اپتادا ءبىر رەت تۇنگى كلۋبقا باراتىن جاستار ايىنا ءبىر رەت وپەراعا نەمەسە بالەتكە بارا ما ەكەن؟ وسى جونىندە ويلانىپ كورەيىكشى. قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, مۋزەيگە جولاي ما؟ ادامزات بالاسى اقپاراتتى 30-35-تە جاقسى قابىلدايدى ەكەن. عىلىمي تۇرعىدا دەپ الىپ, ويعا كەلمەيتىن ورالىمسىز نەشە ءتۇرلى نارسەنى ايتا بەرەمىز. جۇرتتىڭ ءبارى دانىشپان ەمەس. بۇل جاستان اسقان سوڭ كوپ­شىلىگىنىڭ العان ءبىلىمى مەن ىزدەنىسى تەسىك قاپشىققا سالىنعان نارسەگە تەڭ. سوندىقتان جاس كەزدە رەتى كەلسە بوس ۋاقىتتى ءتيىمدى وتكىزگەن ءجون. باسسەين, سۋعا ءجۇزۋ, كونكي تەبۋ, ءتىل ۇيرەنۋ – تەك كوڭىل شىركىن قالاسا دەڭىز. سىن ساداعىنا ىلىنەر بويكۇيەز, ەنجار جاستار تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ قازىرگى كەزدە قاي باسىلىمدى الساڭىز, قايسىسىندا دا قاپ­تاعان “جۇلدىزدار”. قول جەتكەنىنىڭ بارىنە ءوزىن جارنامالاپ, قولىنان كەلسە جالپاق الەمدى جالپاعىنان باسىپ جۇرگەندەردى كورگەن توعىشارلىق سانادا سوعان ەلىكتەۋ باستالادى. “جۇل­دىز” اتانىپ, جارىق دۇنيەنى قونى­شى­نان باسۋ ءۇشىن قارجىسى جەتپەيتىندىگىن كورگەن كەزدە اتا-اناعا قارسى شىعۋشىلىق, ولاردى تىڭداماۋ, قادىرلەمەۋ سەكىلدى قىلىقتار بوي كوتەرەدى. مىنە, وسىنداي ساناسى تومەن, ءبىلىمسىز جاستار ءوز مۇددەلەرىنە قول جەتكىزۋ بارى­سىندا قارجىمەن قامتاماسىز ەتپەگەندىگى ءۇشىن اكە-شەشەسىن كىنالاي باستايدى. وسىندايدان ادال ەڭبەكپەن بارلىعىن بىردەن الا المايسىڭ دەگەن وي قالىپتاسادى دا, زاڭدى اينالىپ وتسەڭ بارىنە بىردەن قول جەتكىزۋگە بولادى دەگەن داقپىرتقا ەرگەن جاس ويلاماعان جەردەن وت باسقانىن ادەتتە كەش تۇسىنەدى. ءوزىمىز ءجيى ءجۇ­گىنەتىن ەۋروپاڭىزدان ۇيرەنەتىن ءبىر نارسە بار. جاستارى “ساقال شىققانشا” اكە-شەشەنىڭ موينىندا وتىرمايدى. كامەلەتكە تولىسىمەن بولەك شىعىپ, قارجىلىق تۇرعىدا اتا-اناعا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋعا ۇمتىلادى. شەشىمدى ءوزى قابىلدايدى. ايتپاعىم, بىزدەگى سەكىلدى ءوز اۋزىنا ءوزى قولى جەتەر جاسقا كەلسە دە اتا-انا ناپاقاسىنا ورتاقتاسىپ وتىرا بەرمەيدى. ءبىلىم ءىز­دەيدى, بولماسا جۇمىس جاساۋعا تالپىنادى. ۇيالى بايلانىس تەلەفوندارىنان سوڭعى كەزدە ءجيى كورىنەتىن بەينەروليكتەردىڭ ءبىرى – جاستار اراسىنداعى توبەلەس. تەك ۇلدار ەمەس, قىزداردىڭ دا شاشتاسىپ توبەلەسەتىنىن باي­قاي­تىن بولدىق. جان تۇرشىكتىرەر سول كورى­نىستەردىڭ ارعى جاعىندا جاسوسپىرىمدەر ارا­سىنداعى قاتىگەزدىك, كۇشپەن قورقىتىپ اقشا تالاپ ەتۋ, ءجابىر كورسەتۋ بەلەڭ الىپ بارا جات­قاندىعىن جاسىرۋعا بولمايدى. جاۋاپسىز ماحاببات, ءۇي ىشىندەگى جاعىمسىز جاعداي – بوس سىلتاۋ. سوڭعى كەزدە وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋ فاكتىسى كوبەيۋدە. ستاتيستيكاعا ءسوز بەرەيىك. رەس­پۋبليكامىزداعى ءار 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 26,9 ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋ جاعدايلارى تىركەلگەن. بۇ­نىڭ قورقىنىشتىسى سانى 16 210 144 حال­قى­مىز ءۇشىن تىم كوپتىگى. بۇكىلالەمدىك دەنساۋ­لىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە جۇگىن­سەك ءسۋيتسيدتىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى – ءار 100 مىڭ ادامعا 20-دان ەكەن. جاس كورسەتكىشى بويىنشا ەسەپكە الساق, ەلىمىزدەگى وسىنداي وكىنىشتى ولىمدەردىڭ نەگىزگى بولىگى جاستارعا تيەسىلى. بۇل سان ءار 100 مىڭعا شاققاندا 34,5-ءتى كورسەتەدى. الەم بويىنشا 3-ورىن. ەلىمىز ءۇشىن ماق­تا­نارلىق ەمەس, دابىل قاعارلىق ءجايت. ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ بەرگەن مالىمەتى بويىنشا, 13 مىڭ جايسىز وتباسى جانە 16 مىڭ ءجاسوسپىرىم ارنايى تىركەۋدە تۇر. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ەلىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكىتەتىن 13 مىڭ ۋىق پەن كەرەگە سولقىلداق دەگەن ءسوز. 16 مىڭ ءجاسوسپىرىم ەرتەڭ ەلدى ورگە سۇيرەيتىن بولاشاق جاستار. ولاردىڭ تىركەۋدە تۇرۋى دا بولاشاعىمىزعا الاڭداۋىمىزعا سەبەپ بولىپ وتىر. ساراپ­شى­لار بولسا ۇيدەگى تاربيەنىڭ ناشارلىعى مەن مەكتەپ پسيحولوگتارىنىڭ ءالسىز جۇمىس ات­قاراتىندىعىن العا تارتادى. ونىڭ ۇستىنە قازاقى ءدىل پسيحولوگقا بارۋدى اسا جاقتىرا بەرمەيتىنى دە راس. ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى بار. زامانداس­تا­رىمنىڭ اراسىندا وزدەرىنە سەنىمدى, قاي ىستە بولماسىن باستاماشى بولا الاتىن ازاماتتار بارلىعى قۋانتادى. ولار – ءوز ماقسات-مۇددەسى جولىندا تالماي تەر توگىپ, ساپالى ءبىلىم مەن ونى دۇرىس قورىتا ءبىلۋ ارقىلى ەرىنبەي ەڭبەك ەتەتىندەر. “اقشا, بولماسا قىزمەت باسپال­دا­عىمەن” دەگەن ارزان تۇسىنىك ولار ءۇشىن ما­ڭىزدى ەمەس. ءبىلىمدى مىڭدى جىعاتىنىنا سەنەتىن, دۇنيە دامۋىنىڭ تەتىگى ءبىلىمدى جاس­تاردىڭ قولىندا ەكەندىگىنە كوز جەتكىزگەن ولار ءىلىم-ءبىلىمنىڭ سوڭىنا تۇسكەن. ءبىلىمدىنىڭ ال­مايتىن اسۋى, جەتپەيتىن بيىگى جوق. دارىن­سىزداردىڭ ساتىپ الىپ جاتقان قۇجاتى دۇرىس ۇيقىعا كەپىلدىك بەرمەيدى. قازىر قىتايدا, رەسەيدە, اقش-تا, ۇلىبريتانيادا, جاپونيادا, سينگاپۋردە الەمنىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندە وقىپ جۇرگەن قازاق جاستارىنىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. “بولاشاق” باعدارلاماسىمەن عانا ەمەس, ءبىلىم كۇشتەرى ارقىلى وقۋعا ءتۇسىپ جاتقاندارى قانشاما. ەرىك-جىگەرى مىقتى ولارمەن پىكىر الىسۋدىڭ ءوزى عانيبەت. جوعارىدا كەلتىرىلگەن عۇلامالار پىكىرى قا­زىرگى جاستاردىڭ كەيبىر سيپاتىن ناقتى­لاي­تىن سەكىلدى. اقتاي وتىرىپ, داتتايمىز. بىراق ءبىر نارسە ايقىن, ول – جاستار تاربيەسى. جاس­تا­رى­مىز سانالى بولىپ ءوسۋى ءۇشىن ولاردى ءتار­بيە­لەۋ ىسىندە ۇلكەندەر ۇلگى كورسەتىپ جاتسا قۇبا-قۇپ. ءسىز قالاي دەيسىز؟ ۆەنەرا تۇگەلباي.