مادەني قامتۋدىڭ ءمانى بولەك

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «وركەنيەتتi ۇلت, ەڭ الدىمەن, تاريحىمەن, مادەنيەتiمەن, ۇلى تۇلعالارىمەن ماقتانادى. ءوزiنiڭ ۇلتتىق مادەنيەتi ارقىلى عانا باسقاعا تانىلادى», – دەپ اتاپ كورسەتتى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مادەنيەت پەن ونەردى دامىتۋ ءىسى مەملەكەت تاراپىنان ايالى قامقورلىققا الىنىپ, تابىسكەرلىككە بەت بۇرعان سيپاتتا. قازاقستاننىڭ دامۋ باعىتىن ايقىنداعاندا, بۇل ەكەۋىنىڭ ەگىزدىڭ سىڭارىنداي اجىراماس بولىك بولىپ ءجۇرۋى ەلباسىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان مادەنيەت پەن ونەر, سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپقا قۇرمەتپەن قاراپ, ولاردىڭ جاڭا داۋىردەگى قىزمەتىن تۇبەگەيلى دامىتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان «جالپىۇلتتىق تاتۋلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ», «حالىق  بىرلىگى مەن ۇلت­تىق تاريح», «ۇرپاقتار بىرلىگى مەن ساباق­تاستىعى جىلى», «مادەنيەتتى قولداۋ جىلى» بولىپ جاريالانعان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى دارا ەل ەدىك. بايگە اتىنىڭ الدىنان شىعىپ دەم بەرەتىن مۇنىڭ بارلىعى تاريحتاعى قانشاما اقتاڭداقتاردىڭ بەتىن اشىپ, قوعامدى تىڭ مازمۇنمەن بايىتىپ, شىنارداي شىعارماشىلىق تۋىندىلارعا جول اشتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە جاسالىپ, جۇزەگە اسىرىلعان 2004-2006 جانە 2008-2009 جىلدارعى «باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مادەني مۇراسىن قورعاۋ جانە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ» باعدارلامالارى وبلىستاعى مادەني مۇرانى زەرتتەۋ جۇيەسىن قۇرۋ­عا, ماڭىزدى تاريحي-مادەني, ءساۋ­­لەتتىك ەسكەرتكىشتەردى قايتا قال­پى­نا كەلتىرۋگە زور اسەر ەتتى. شىن ءمانىن­دە ءوز ماماندىعىن ارداقتايتىن, قوعام­نىڭ رۋحاني نەگىزىنە قىلاۋ تۇسىرمەيتىن مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى سودان بەرى ەلىمىزدىڭ باي مادەني مۇراسىن ساقتاپ, كوبەيتىپ, تالماي ناسيحاتتاپ كەلەدى. وبلىستا 754 مادەنيەت جانە ونەر ۇيىمدارى حالىققا مادەني-كوپشىلىك قىزمەت كورسەتەدى. بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىنان وبلىس مادەنيەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى ديففەرەنتسيالدى تۇردە 20 پايىزدان  40 پايىزعا دەيىن ءوستى. ءتۇتىنى ءتۇزۋ شالقىعان دەگەن وسى شىعار, تەك سوڭعى 5 جىل ىشىندە 23 مادەنيەت نىسانىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بيىلعى جىلى زەلەنوۆ اۋدانىنىڭ رۋبەجين اۋىلدىق  كلۋبىنا, اقجايىق اۋدانىنىڭ جاڭابۇلاق, جانىبەك اۋدانىنىڭ تاۋ اۋىلدىق مادەنيەت ۇيلەرىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. تاۋەل­سىزدىكتىڭ شيرەك عاسىر ۋاقىتى ءىشىن­دە ايماقتا 9 مادەنيەت نىسانى پاي­دالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە ەلباسى تۇساۋىن كەسكەن وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ اينەك تەرەزەلى, التىن كەرەگەلى ادەمى عيماراتىنىڭ ورنى ءبىر بولەك. «انەش قىزدىڭ كوز جاس­تارىن جيناسا, كىشىگىرىم اق وتاۋعا تولعانداي», دەپ اقىن وتە­جان نۇرعاليەۆ جىرلاعانداي, وبلىس حالقىنىڭ موينىنا بۇرشاق سالىپ, تىلەپ العان قارا شاڭىراقتان قا­زىر كىسى قۇرعامايدى. بيىلعى 5 اي­دىڭ ىشىندە سونى 5 قويىلىمنىڭ بەتاشارىن جاساپ, ايدى اسپاننان ءبىر-اق شىعاردى. قازىر تەاتر ۇجىمى رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالىنە قىزۋ دايىندىق ۇستىندە. قابىرعاسىنىڭ سىلاعى ءالى كەپپەگەن قادىر مىرزا ءالى اتىنداعى مادەنيەت جانە ونەر ورتالىعى كورەر­مەن كوزايىمى بولىپ الدى. مۇن­دا اپتا سايىن جەرگىلىكتى اقىن-جازۋ­شىلارمەن كەزدەسۋ, قىزىقتى شى­عار­ماشىلىق جۇزدەسۋلەر وتكىزىلىپ تۇرا­دى. ءبىر مەزگىلدە 1200 كورەرمەندى قابىلداي الاتىن, ەلىمىزدە بالاماسى جوق ورتالىقتىڭ امفيتەاترى جاز ايلارىندا شىرايلى كونتسەرتتەردىڭ شىنايى ورداسىنا اينالدى. ورتا­لىققا وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى اقىن, قارىمدى قالامگەر باۋىرجان قا­ليول­لا باسشىلىق جاسايدى. ءابىش كەكىلباەۆ: «باتىس قازاق­ستان – قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ ۆەنا­سى», – دەپ باعا بەرگەن بولاتىن. سوناۋ قۇرمانعازى, دينالاردان جول تارتقان كيەلى كۇي ونەرى مەن مۇحيت, عاريفوللالار ايگىلى ەتكەن انشىلىك ءداستۇردىڭ تامىرى ەش سۋالعان ەمەس. ول ەسكەندىر حاسانعاليەۆكە ۇلاسىپ, جاڭا مانگە يە بولىپ, وزگەشە ارناسىن تاۋىپ, قاتارى قالىڭ ورمانداي قاۋلاپ ءوسىپ كەلە جاتقان دارىندى جاستارعا جالعاسۋدا. ايماڭدايلى تالانت مۋزىكالىق اسپابى مەن دىبىسىن ارلەيتىن زاماناۋي سايمانى, جاراسىمدى ساحنالىق كيىمى ءۇي­لە­سىپ كەلىپ جاتسا عانا سىپىرا ءىس قىلادى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ قول­داۋى­مەن مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ ماتە­ريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعاي­تۋعا قوماقتى قارجى ءبولىنىپ وتىر. بيىل ع.قۇرمانعاليەۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيا جارتى عاسىر­لىق مەرەيتويىن اتاپ وتەدى. قاسيەتتى ونەر ۇجىمىنىڭ كاسىبي ارتىستەرى مەن كانىگى ماماندارى ەگەمەندىكتىڭ 25 جىلى ىشىندە تورتكۇل دۇنيەنى تۇگەلگە جۋىق ارالادى دەۋگە بولادى. كوز قاندىراتىن بي, كوكىرەككە ورنايتىن ساز, كوڭىل سارايىن اشاتىن ءسوز – وسى ۇجىمنىڭ ماقساتى. مۋزەي­لەر ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعى­لى­مى مول. ساياساتتىڭ سالقىنى سال­دارىنان جابىقتان سىعالاپ كەل­گەن تاقىرىپتارعا تۇرەن سالىنىپ, جاڭاشا ويلاۋعا تىنىس اشتى. اسىرەسە, تاريحي-ارحەولوگيالىق ورتا­­لىقتىڭ دۇنيە ەسىگىن اشۋى تول­عاعى جەتكەن ماسەلە ەدى. سولاردىڭ تىنىم­سىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە 10 جىلدىڭ ىشىندە 6 مىڭعا جۋىق جەراستى قازبا جادىگەرلەرى قولعا ءتيدى. شوقتىعى بيىك «تاقساي حانشاسى» كۇللى اتا-بابامىزدىڭ ارۋاعىن اسپانعا شىعارىپ اسقاقتاتتى. قازاقستانداعى ەڭ بايىرعى كىتاپ وتاۋىنىڭ ءبىرى – ج.مولداعاليەۆ اتىنداعى وبلىستىق عىلىمي-امبە­باپ كىتاپحاناسىنداعى وتە سيرەك كەزدەسەتىن قاعازعا تۇسكەن 25 مىڭ كىتاپ – كوزىقاراقتى, بىلىمگە تالعامى بار ادام ءۇشىن تاپتىرمايتىن اسا قۇند­ى جادىگەرلەر. تۇرعىنداردى كىتاپ­حانالىق كىزمەتپەن قامتۋداعى رەسپۋبليكا بويىنشا جوعارعى كور­سەتكىشكە يەك ارتىپ وتىرمىز. قازىر­گى كەزدە وبلىستىڭ ءاربىر 1500 تۇرعىنىنا 1 كىتاپحانادان كەلەدى. اۋىل مادەنيەتى قاي كەزدە دە اۋىر جۇك ارقالايدى. «اۋىل – انامىز» دەپ جاتامىز.  مادەنيەتتىڭ التىن تامىرى دا سوندا. اۋىل مادەنيەتىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىرقاتار شارالار قولعا الىندى. ۇلت-اسپاپتار وركەسترى, تەاتر, حورەوگرافيا, حور, ۆوكالدى اسپاپتار,  وتبا­سىلىق, اجەلەر, دومبىراشىلار, فولك­لورلىق انسامبلدەر جانرلارىن جانداندىرۋ وسى باعىتتاعى جۇمىستىڭ التىن دىڭگەگى دەۋگە بولادى. «حالىقتىق», «ۇلگىلى» اتاعىنا يە بولۋ ونەردى دامىتۋ رەتىندە ايتپا­عاننىڭ وزىندە, قوسىمشا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بيىل وسىنداي ماقساتتا 30 مامان جاڭادان جۇمىسقا قابىلداندى. نەگىزىنەن تۇرعىنداردىڭ ۇيىرمەلەرگە دەگەن سۇرانىسى كوپ, سول سەبەپتى جۇمىستى جاڭاشىل باعىتتا جانداندىرۋ ماسەلەسى وزەكتى تۇر. جاۋگەرشىلىك زاماندا تىنىش ەلدىڭ تىلسىمىن بۇزىق نيەت بىرەۋ بۇزسا, اتتانداپ بەلگى بەرەتىن تۇنگى وت-ۇراندار بولعان ەكەن. بەيبىت كۇننىڭ وت-ۇرانى – قازاق دالاسىندا بوي كوتەرگەن كەسەنە ەسكەرتكىشتەر. ولار وتكەننەن حابار بەرەدى, بابالار عيبراتىن ەسكە سالادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا سونداي كوپتەگەن كونە قورىمدار سۇزگىدەن ءوتىپ, بۇرىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن ەسىمدەر جارىققا شىقتى. وسى جىلدارى حالقىمىزدىڭ وتكەنىندە ەرەكشە ورىندارى بار جاڭگىر حان مەن داۋلەت­كەرەيگە, مۇحامەد سالىق پەن مۇحيت­قا, قۇرمانعازىنىڭ ۇستازى ۇزاق كۇيشىگە كەسەنەلەر ورناتىلدى. قازاق­ستان­نىڭ حالىق ءارتىسى تۇياقبەردى ءشامىلوۆ­تەن باستاپ, كۇمىس كومەي ءانشى قالام­پىر راحيموۆاعا مۇسىندەر قو­يىل­دى. حالىقتار دوستىعىن پاش ەتەتىن بەلگى سەكىلدى كۇي اتاسى قۇر­مان­عا­زىعا ىزگى تىلەگى مەن يگى تىلەگىن ءبىل­دىر­گەن نيكيتا ساۆيچەۆكە كەۋ­دە ءمۇسىن قويىلعان. ەندى ورال قالا­سىن­­دا قۇرمانعازىنىڭ دينا­عا دوم­بىرا­­سىن سىيلاپ تۇرعان ءساتىن بەي­نەلەي­تىن كومپوزيتسيالىق  تۋىن­دى­نىڭ تۇساۋى كەسىلگەلى جاتىر. بۇل جەر كەيىن كۇيشى­لەر مەن ءداستۇرلى انشىلەر اللەياسىنا اينال­ماقشى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەت­كەندەي, «مادەنيەتتىڭ ساپ قۇرعان سانسىز نىساندارىنىڭ ءبارى مەملەكەتتىڭ موينىندا, قامقورلىق جىلدان جىل­عا ۇدەپ كەلەدى. بۇگىن بار نازاردى ولاردىڭ تۇرعىندار اراسىندا قان­داي جۇمىستار جاساپ جۇرگەنىنە, ءما­دەني جاعىنان قانشالىقتى ماڭىز­دىلىعىنا, اتقارىپ جاتقان قىز­مەتى­نىڭ ساپاسىنا اۋدارۋىمىز كەرەك». ەڭ با­تىسى, ماڭدايىمىزدا تەمىرقازىق سەكىل­دى ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ءومىر­گە جولداما العان مادەني ساياسات تۇجىرىمداماسى بار. داۋلەتكەرەي قۇسايىنوۆ, باتىس قازاقستان وبلىستىق مادەنيەت, مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ورال