سۇيدىندەگى پارمەننەن حاباردار بولعان گەنەرال اندرەي باكيچ تە ءوزىنىڭ الەكساندر دۋتوۆقا باعىنۋدان جانە قاراماعىنداعى كورپۋسىن ونىڭ باسقارۋىنا بەرۋدەن باس تارتاتىنىن مالىمدەيدى. ورىنبور اتامانىنىڭ ونى ورنىنان ءتۇسىرىپ, قاماۋعا الماق ارەكەتى ءساتسىز اياقتالادى. بۇل شيەلەنىس ەكى گەنەرالدىڭ بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. الايدا, الەكساندر دۋتوۆ ءوز شتابىنىڭ توڭىرەگىنە شىڭجاڭ ايماعىندا عانا ەمەس, بولشەۆيكتەر بيلىگىندەگى رەسەي جەرىندەگى دە كوممۋنيستەرگە قارسى بارلىق كۇشتەردى توپتاستىرۋ ارەكەتىن توقتاتپايدى. ول قيىر شىعىستاعى مونارحياشىلار مەن اق گۆاردياشىلار ۇيىمدارىنان قاراجات الىپ, ىلە ولكەسىندە اتىس قارۋلارىن ساتىپ الا باستايدى. بارلاۋ جانە قارسى بارلاۋ جۇمىستارىن جانداندىرا تۇسەدى.
الەكساندر دۋتوۆ تۇسىندا مۇنداعى ارناۋلى قىزمەتتىڭ بەيرەسمي جەتەكشىسى بىلايعى قاۋىمعا ۆلاديمير پوكروۆسكي ەسىمىمەن بەلگىلى يگۋمەن يونا ەدى. ول قارسى بارلاۋعا جاۋاپتى بولىپ, جاساق ءۇشىن قاراجات جيناۋمەن عانا اينالىسىپ قويماي, كەڭەستىك رەسەيگە قارسى اسكەري قيمىلدى ناسيحاتتاۋشى باستى يدەولوگتاردىڭ ءبىرى بولادى. پوپ اكەي: «بۇل جورىق ەندى ز ۇلىمدىققا قارسى شەشۋشى شايقاستى بەينەلەيتىن سوڭعى جورىق», – دەگەندى ەل قۇلاعىنا قۇيىپ, سىڭىرە باستايدى. وسى ءپىرادار تۋرالى تۇركىستان مايدانىنىڭ بارلاۋ بولىمىندەگى مالىمەتتە بىلاي دەلىنگەن: «دۋتوۆقا قوسىلعان سوڭ ول ەشقانداي قيىندىقسىز-اق ونى ءوز ىرقىنا كوندىرىپ الدى. اتاماننىڭ وڭ قولىنا اينالدى دا كوپ ۇزاماي اسكەردىڭ باس ءدىني قىزمەتشىسى بولىپ تاعايىندالدى. ۋاقىت وتە ونىڭ دۋتوۆقا ىقپالى كۇشەيگەنى سونشا, گەنەرال ونىڭ كەز كەلگەن تىلەگىن لەزدە ورىندايتىن بولدى. اتاماننىڭ كەڭەستىك رەسەيگە قارسى 1920 جىلى باستالادى دەپ بولجانىپ وتىرعان شابۋىلى دا وسى تىلەكتەردىڭ بىرىنەن سانالادى».
1920 جىلدىڭ كۇزىندە ءوزىنىڭ كوپ حاتتارىنىڭ ءبىرىنىڭ يەسىنە جاۋاپ بەرە وتىرىپ ورىنبور اتامانى: «جەتىسۋ مەن تاشكەنت اراسىنىڭ ءون بويىندا جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. مەن حاربينمەن جانە قىرىمداعى گەنەرال ۆرانگەلمەن بايلانىس جاساپ تۇرامىن», دەپ حابارلايدى. زەرتتەۋشى داۆيد گولينكوۆتىڭ «كسرو-داعى انتيكەڭەستىك قۇپيا ۇيىمنىڭ كۇيرەۋى» اتتى كىتابىنداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا 1921 جىلدىڭ باسىندا الەكساندر دۋتوۆ اعىلشىن بارلاۋ قىزمەتىمەن بايلانىس ورناتادى. انىعىندا بۇل «بايلانىس» ونىڭ بولشەۆيكتەردىڭ جەتىسۋداعى جاعدايىن تۇراقسىزداندىرۋعا ورىس گەنەرالىنان كەم مۇددەلىلىك تانىتپايتىن قاشقارياداعى اعىلشىن كونسۋلىمەن اڭگىمەلەسۋىنە كەلىپ تىرەلگەن سياقتى. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن اتامان شەتەلدەردەگى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇيىمدارمەن دە, گەنەرال پەتر ۆرانگەلمەن دە بەلسەندى تۇردە قاتىناس ورناتادى. ول كەزدە ۆرانگەل رەسەي ەميگراتسياسىنىڭ بارلىق اسكەري ىستەرىنىڭ رەسمي جەتەكشىسى عانا ەمەس, قۋعىنداعى ۇكىمەت رەتىندە «بولشەۆيكتەرمەن كۇرەستەگى بارشا كۇشتەردى بىرىكتىرەتىن زاڭدى وكىمەت يەسى», دەپ تانىلعان ورىس كەڭەسىنىڭ توراعاسى دا ەدى.
سونىمەن قاتار, الەكساندر دۋتوۆ ورتا ازياداعى باسماشىلار قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىلەرىمەن, جەتىسۋداعى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى استىرتىن ۇيىمدارمەن دە تىعىز قاتىناستا بولادى. 1920 جىلدىڭ 1 قازانىندا فەرعانا باسماشىلارىنىڭ كوسەمى, قۇرباشى ەرگاشباي بەرديەۆكە جازعان حاتىندا اتامان بىلاي دەگەن: «1918 جىلدىڭ جازىندا-اق ورىنبورداعى ماعان بايلانىس ورناتىپ, بىرلەسە ارەكەت ەتۋ تاپسىرماسىمەن ءسىزدەن ءبىر ادام كەلگەن ەدى. مەن ودان وزىڭىزگە حات جانە ءبىزدىڭ دوستىعىمىز بەن بىرلەسكەن اسكەري قيمىلىمىزدىڭ بەلگىسى رەتىندە كۇمىس قانجار مەن بارقىت شاپاندى سىيلىققا جىبەرگەنمىن. بىراق ول ادام سىزگە جەتە الماعان سياقتى. مەن ءسىزدىڭ بىرلەسە ارەكەت ەتۋ تۋرالى ۇسىنىسىڭىزدى ورىنبور كازاكتارى اسكەرىنىڭ اسكەري ۇكىمەتىنە جەتكىزگەنمىن. وندا ۇكىمەت القاسى ءوزىنىڭ شەشىمىمەن ءسىزدى ورىنبور كازاكتارى قاتارىنا قوسىپ, وزىڭىزگە جاساۋىل شەنىن بەرگەن بولاتىن.
سودان ءبىر جىلدان سوڭ گەنەرال زايتسەۆ كەلىپ, ءسىزدىڭ ماعان دەگەن قۇرمەتىڭىزدى ءبىلدىردى. ومبىداعى ادميرال كولچاكتان حيۋا مەن بۇحاراعا ەلشىلەر باراتىنىن پايدالانىپ, سىزگە سولار ارقىلى تاعى دا حات, جاساۋىل ەپولەتى تاعىلعان شاپان, كۇمىسپەن كومكەرىلگەن قارۋ جانە ءوزىمنىڭ سۋرەتىمدى جىبەرگەن ەدىم. الايدا, مەندەگى مالىمەت بويىنشا, بۇل ەلشىلەر سىزگە جەتپەگەن كورىنەدى.
مەن سىزبەن بايلانىس جاساۋعا ءۇشىنشى رەت ارەكەتتەنىپ وتىرمىن. قازىر ءبىز قىتاي شەكاراسىنداعى جاركەنتكە تاياۋ ءسۇيدىن قالاسىندامىز. مەنىڭ قولاستىمدا 6 مىڭ ادامعا جۋىق جاساق بار. تۋىنداعان جاعداي مەن تارتىپكە بايلانىستى مەن قارۋ-جاراعىمدى ءازىرشە قىتاي ۇكىمەتىنە تاپسىردىم. ەندى تاعى دا شابۋىلعا شىعىپ, جاركەنتكە سوققى بەرەر ءساتتى كۇتىپ ءجۇرمىن. بۇل ءۇشىن ءوزىڭىزبەن بايلانىس جانە تىزە قوسقان قيمىل كەرەك. مارحاباتتى جاۋابىڭىزدى كۇتەمىن. سىزگە جانە ءسىزدىڭ باتىرلارىڭىزعا سالەمىمدى جولدايمىن».
الايدا, فەرعانا باسماشىلارى الەكساندر دۋتوۆپەن قانداي دا ءبىر اسكەري بىرلەسكەن تۇردەگى ارەكەت جاساۋعا ۇلگەرمەيدى. قۇرباشى ەرگاشباي قوجا بەرديەۆ ءوزىنە جولدانعان حاتتى الا المايدى. ول 1920 جىلدىڭ كوكتەمىندە كەڭەس وكىمەتىمەن ىمىراعا كەلەدى دە, كوپ ۇزاماي ءوز ماڭىنداعى ادامداردىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان اجال قۇشادى. سۇيدىنگە باسساۋعالاپ بارعان ورىنبور اتامانى مۇنى بىلمەگەن.
3.وپەراتسيا
ال ەندى شەت جەرگە جەتىسىمەن بىردەن قارۋلى جاساق قۇرىپ, ءتىپتى ونىمەن دە قويماي قارسى بارلاۋ جۇمىسىن جانداندىرعان اق گۆاردياشىلارعا كەڭەس وكىمەتىنىڭ كوزقاراسى قانداي بولۋى كەرەك ەدى؟ ورتا ازياداعى باسماشىلارعا حابارشىلارىن جىبەرىپ الاسۇرعان اتامانعا قىزىلدار قانداي امال قولدانۋى ءتيىس-ءتىن؟ بۇل ماسەلەلەردىڭ سول كەزدەگى جاعدايعا وراي ءبىر عانا اقىلعا قونىمدى شەشىمى «قايتا شاپقالى تۇرعان جاۋدى» كۇش جيناۋعا مۇمكىندىك بەرمەي, جورگەگىندە تۇنشىقتىرۋ بولاتىن. تامىرىمەن قوپارىپ جويىپ جىبەرمەسە جارالى دۇشپان قاۋىپتى.
قاسكۇنەم كۇش باسشىسىنىڭ كوزىن قۇرتۋ تۇركىستان مايدانىنىڭ رەۆوليۋتسيالىق اسكەري كەڭەسىندەگى بۇكىلرەسەيلىك توتەنشە كوميسسيا – ۆچك-نىڭ رەۆوليۋتسيا جاۋلارى مەن ب ۇلىكشىلەرگە قارسى كۇرەس ءجانە بارلاۋ بولىمىنە تاپسىرىلادى. وپەراتسيا جوسپارىن رك(ب)پ ورتالىق كوميتەتى تۇركىستان بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, ۆچك-نىڭ ءتۇركىستانداعى ۋاكىلەتتى وكىلى ياكوۆ پەتەرس جاسايدى. ال ونى ۇيىمداستىرۋشى تۇركىستان مايدانى بارلاۋ ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ۆاسيلي داۆىدوۆ بولادى. وپەراتسياعا جەتەكشىلىك ەتۋشىلەر تاشكەنتتە وتىرادى. جەرگىلىكتى جەردە ونىڭ ىسكە اسۋىنا ايماقتىق دارەجەدەگى باسشىلار: جەتىسۋ وبلىستىق چك باسشىسى فەدور ەيحمانس, جاركەنت چك-سىنىڭ باستىعى نيكولاي سۋۆوروۆ جانە ونىڭ ورىنباسارى, تۇركىستان مايدانىنىڭ ارنايى ءبولىمىنىڭ جاركەنتتەگى بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن قوسا اتقارعان ميحايل كرەيۆيس جاۋاپتى بولادى. ال تاپسىرىلعان ءىستىڭ باستى ورىنداۋشىلارى مىندەتىن جەتىسۋ وبلىسىنداعى جاركەنت ميليتسياسىنىڭ باستىعى قاسىمحان چانىشەۆ پەن وسى مەكەمەنىڭ قىزمەتكەرى, چەكيست ماحمۇد قوجامياروۆ جانە بۇلاردان باسقا 5 ادام ءوز جاۋاپكەرشىلىكتەرىنە الادى.
قاسىمحان چانىشەۆكە تاڭداۋ كەزدەيسوق تۇسكەن جوق ەدى. ول ارعى تەگى داۋلەتتى, كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, اتا-باباسى ءى جانە ءىى گيلديالى كوپەستەر اۋلەتىنەن تارايتىن ادام بولاتىن. تاتار ساۋداگەرلەرى چانىشەۆتەر كوپتەگەن جىلدار بويى شىڭجاڭ مەن رەسەيدىڭ شەكارالاس ايماقتارىندا جەلى وڭىنان تۇرىپ, ساۋدا-ساتتىق جاساپ جۇرگەن ادامدار ەدى. ميليتسيا باستىعى قاسىمحاننىڭ نەمەرە اعاسى قۇسايىن چانىشەۆ شاۋەشەك پەن ۇرىمشىدە كەڭ دە جايلى جەكە ۇيلەرى بولعانىنا قاراماستان, ۇنەمى قۇلجادا تۇراتىن. سونداي-اق, ول ورىس كونسۋلدارى جانە اق گۆاردياشىلار وفيتسەرلەرىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا-تىن. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرگەندە جاركەنت ميليتسياسىنىڭ باستىعى چەكيستەردىڭ بارلاۋ وپەراتسياسىنداعى بولاشاق «قاشقىن» كەيپىنە ءابدەن لايىقتى ەدى.
مۇنى جاركەنت چك-سىنىڭ باستىعى نيكولاي سۋۆوروۆتىڭ جەتىسۋ وبلىستىق چك باستىعى فەدور ەيحمانسقا جولداعان حاتىنداعى سوزدەر ايعاقتايدى. زەرتتەۋشى ۆ.دانكەەۆتىڭ «ا.ي.دۋتوۆقا قارسى ارحيۆ ماتەريالدارىندا» ول قۇجات بىلاي سويلەيدى: «وپەراتسيانى جۇزەگە اسىرۋ قولىنان كەلەدى دەيتىن بارلاۋشىلاردىڭ ۇسىنىمنامالارىن جان-جاقتى تالقىلاعاننان كەيىن جاركەنت ميليتسياسىنىڭ باستىعى قاسىمحان چانىشەۆتى دۇرىس كورىپ وتىرمىن. ول رەۆوليۋتسيا ىسىنە شەكسىز بەرىلگەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى جوعارى, قيىن ءساتتە قيسىندى جول تابا بىلەتىن جان. شىڭجاڭداعى اتاقتى كوپەستەردىڭ تۋىسى. ءوزى ءبىلىمدى, دۋتوۆتىڭ شتابىنداعى پولكوۆنيك ابىلايحانوۆپەن جاقسى تانىس. ءبىزدىڭ قولىمىزداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, اق گۆاردياشىل سىلىمتىكتەر كوپتەن بەرى چانىشەۆپەن جاقىنداسۋدىڭ امالىن تابا الماي ءجۇر...».
قۇجات ءستيلىن ساقتاي وتىرىپ ەندى قاسىمحان چانىشەۆتىڭ حابارلاماسىن وقيىق: «جەتىسۋ وبلىستىق چك-سىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى داۆىدوۆ (ماعان) 21 اقپاننان قالدىرماي, ياعني شەكارانىڭ وسى ۋچاسكەسىندە اقتاردىڭ شابۋىلعا شىعۋى ىقتيمال كەزگە دەيىن, اتامان دۋتوۆتىڭ كوزىن جويۋدى تاپسىردى. وپەراتسياعا ازىرلىك پەن ونىڭ بارىسى تۋرالى سۋۆوروۆقا بايانداپ وتىرۋعا ءتيىس بولدىم. توپ ىرىكتەلدى. ورىنباسارىم – ماحمۇد قوجامياروۆ, جاركەنت ۋەزدىك ميليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرى. ول كونترابانديستەرمەن كۇرەستە ەرەكشە كوزگە تۇسكەن. كورمەگەن جەردىڭ وي-شۇقىرىن جاقسى اڭعارىپ, تەز بەيىمدەلە كەتەدى, ادامدارمەن قولما-قول ءتىل تابىسا بىلەدى. شىعىس حالىقتارى كۇرەسىنىڭ تاسىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن, قارۋدىڭ قاي تۇرىنەن بولسا دا وتە جاقسى اتا الادى. مۇقاي بايسىماقوۆ. جاۋىنگەر. جۇرەك جۇتقان باتىل جىگىت. الىپ كۇشتىڭ يەسى. ونىڭ تۋىسى – قۇدىس (شىن اتى – كودەك – رەد.) بايسىماقوۆ. جاۋىنگەر. اتتىڭ قۇلاعىندا وينايتىن شاباندوز. عازيس ۋشۋرباكيەۆ. جاۋىنگەر. اتۋ قۇرالىن وتە جاقسى مەڭگەرگەن. يۋسۋپ قادىروۆ. جاۋىنگەر. كارابيننەن قۇرالايدى كوزگە اتاتىن مەرگەن. قىلىش پەن قانجاردى تاماشا پايدالانا بىلەدى. سۇلتان (شىن اتى – سولتاناي – رەد.) مارالباەۆ. جاركەنت ۋەزدىك ميليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرى. ورىس, قىتاي تىلدەرىن بىلەدى, پيستولەتتەن وتە جاقسى اتادى. بۇلار ءىس جۇزىندە كەز كەلگەن جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى ورىنداۋعا قابىلەتتى ەكەنىن تالاي رەت دالەلدەگەن جاندار. كەزىندە شەكارا ارقىلى سان رەت مول ءمولشەردە اپيىن الىپ ءوتىپ جۇرگەن, قۇرامىندا 46 ادامى بار, جاقسى قارۋلانعان كونترابانديستەردىڭ ارەكەتىنە ناق وسى توپ تىيىم سالعان بولاتىن».
چك-نىڭ ۇيىمداستىرۋى بويىنشا 1920 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قاسىمحان چانىشەۆ جانىنا ماحمۇد قوجامياروۆتى ەرتىپ «قۇپيا تۇردە» سۇيدىنگە «قاشادى». «كەڭەس وكىمەتىنە وكپەلەگەن» ادامنىڭ كەيپى شىنايى كورىنۋى ءۇشىن قاۋىپسىزدىك ورگاندارى قاسىمحان چانىشەۆتىڭ قاتىن-بالاسىن, ەت جاقىن تۋىستارىن, بارلىعى ون ادامدى تۇتقىنعا الادى. ءبىر ايتارلىعى, ەگەر ول جوسپارلانعان ارەكەتتەن باس تارتسا, جاۋدى الداۋ ماقساتىنداعى بۇل «تۇتقىنداۋ» كەپىلگە الىنعاندار ءۇشىن سۇمدىق شىندىققا اينالۋى دا مۇمكىن ەدى. سونىمەن بولاشاق وپەراتسيا وتەتىن جەرگە كەلگەن كۇننىڭ ەرتەڭىنە-اق قاسىمحان چانىشەۆ ءوزىنىڭ ەسكى تانىسى, ءبىر كەزدە پولكوۆنيك پاۆەل سيدوروۆتىڭ جاعىندا رەۆوليۋتسياعا قارسى بەلسەندى تۇردە ارەكەت جاساعانى ءۇشىن 20 جىلعا لاگەرگە ايدالۋعا ۇكىم ەتىلگەن, بىراق جازادان قاشىپ قۇتىلعان جاركەنت قالاسىنىڭ بۇرىنعى دۋانباسىسى ف. ميلوۆسكيدى كەزدەستىرەدى. كوپ ۇزاماي پولكوۆنيك ابىلايحانوۆ جانە ميلوۆسكي چانىشەۆ پەن قوجامياروۆتى گەنەرال دۋتوۆپەن تانىستىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى.
قاسىمحان چانىشەۆ وسىلايشا كۇندىز جاركەنت ميليتسياسىنىڭ باسشىسى, تۇندە «اق گۆاردياشىلاردىڭ جانسىزى» بولىپ شەكارادان ءارى-بەرى ءوتىپ جۇرەدى. وسىلاي «ەكى جاققا دا جۇمىس ىستەۋ» ارقىلى ول ورىنبور اتامانىنىڭ سەنىمىنە كىرەدى. الەكساندر دۋتوۆ ونى «كنياز» دەپ قۇرمەت كورسەتە اتايتىن بولادى. 1920 جىلدىڭ قاراشاسىندا «كنيازگە» جازعان حاتىندا ول بىلاي دەيدى: «ءسىزدىڭ حاتىڭىزدى الدىم. بەرگەن مالىمەت جانە تىندىرعان جۇمىسىڭىز ءۇشىن زور ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. جاڭالىقتارعا كەلەتىن بولساق, التاي گۋبەرنياسىندا جانە سەمەي ماڭىندا كوتەرىلىس ءجۇرىپ جاتىر جانە جەرگىلىكتى بيلىك ونى باسا المادى. قيىر شىعىسپەن, سونداي-اق, ۆرانگەلمەن بايلانىس ورناتقانبىز. ماعان قىزىلدار قىتايعا جورىق جاساماق نيەتتە جانە اسكەري شتاب جاركەنتكە كوشىرىلەدى دەگەن سىبىس جەتتى... بۇل شىندىققا جاناسا ما؟ ءسىزدىڭ ەگجەي-تەگجەيلى سۇراقتارىڭىزعا جاۋاپتى كەلەسى حابارشىڭىز كەلگەندە بەرەمىن. ونى 16 قاراشا كۇنى كەشقۇرىم ۋاقىتتا جىبەرۋىڭىزدى سۇرايمىن. مەن ودان ءىس-قيمىلدىڭ تولىق جوسپارىن بەرىپ جىبەرەمىن...».
1920 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا داۆىدوۆ پەتەرسكە جەدەلحات جولدايدى: «جاركەنتتەن. اسكەري مازمۇندا. شۇعىل. قۇپيا. شاۋەشەك ماڭىنداعى گەنەرال باكيچتىڭ كورپۋسىنداعى جانە ستەپانوۆتىڭ ديۆيزياسىنداعى ادامدار سانى – 5000. قۇلجا توڭىرەگىندە 3 000 جاۋىنگەرى بار اتامان دۋتوۆ جانە اننەنكوۆ كۇشتەرىنىڭ قالدىقتارى ورنالاسقان. دۋتوۆ جەتىسۋ كازاكتارى مەن مۇسىلمان بايلارىنا ارقا سۇيەمەك. شەكارادان وتكەن سوڭ فەرعانا, سونداي-اق, بۇحارا باسماشىلارىمەن كۇش بىرىكتىرۋدى ويلاستىرۋدا».
بۇعان جاۋاپ رەتىندە ۆچك باسشىلىعى الەكساندر دۋتوۆتىڭ كوزىن جويۋ وپەراتسياسىن جەدەلدەتۋگە شەشىم قابىلدايدى ۆاسيلي داۆىدوۆ, فەدور ەيحمانس جانە ياكوۆ پەتەرس ۇسىنعان, سونداي-اق, ۆچك توراعاسى فەليكس دزەرجينسكي ماقۇلداعان العاشقى جوسپار بويىنشا دۋتوۆتى ۇرلاپ, رسفسر-عا الىپ كەلىپ, ارتىنان اشىق سوت وتكىزىلۋى ءتيىس ەدى. بۇل شاراعا زور ءمان بەرىلگەنى سونشالىق, رسفسر حالىق كوميسسارياتىنىڭ قارجى ءبولىمى نيكولاي پاتشا زامانىنداعى التىن-كۇمىستەرمەن ەسەپتەگەندە وعان سول كەزدە اسا قوماقتى بولىپ سانالاتىن 20 مىڭ رۋبل كولەمىندە اقشا بولەدى.
دەرەكتى قۇجاتتارمەن انىقتالعانداي, بەس كەزدەسۋدىڭ بىرىندە «قاشقىندارعا» ابدەن سەنگەن الەكساندر دۋتوۆ ولاردان كەڭەس جەرىنە حالىقتى بولشەۆيكتەر ۇكىمەتىنە قارسى كوتەرىلۋگە شاقىراتىن ءبىر قۇشاق ۇگىت پاراقشالارىن بەرىپ جىبەرەدى. ۇندەۋ ءماتىنى مىنا مازمۇندا بولاتىن: «اداسىپ, تىعىرىققا قامالعان باۋىرلار, ازاپ كورگەن وتانداستار! سەندەردىڭ قينالعان داۋىستارىڭ ماعان جەتتى. مەن كوز جاستارىڭدى, قايعى-قاسىرەتتەرىڭدى, مۇڭ-مۇقتاجدارىڭ مەن شەككەن ازاپتارىڭدى كوردىم. كەۋدەمدەگى ورىس جۇرەگى مەن پراۆوسلاۆ سەنىمى سەندەرمەن بىرگە!» – دەلىنگەن وندا.
وسى ۇنپاراقتاردى الىپ جەتىسۋ چك-سىنا كەلگەن قاسىمحان چانىشەۆ تاپسىرمانى قاداعالاپ وتىرعان فەدور ەيحمانسقا اتاماندى قولعا ءتۇسىرىپ, ونى تىرىدەي كەڭەس جەرىنە اكەلۋ جوسپارىن ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن, سەبەبى, ونىڭ كۇزەتشىلەرىنىڭ تىم كوپتىگىن ايتىپ, ءوزى بارىپ جۇرگەن كەزدە ويعا تۇيگەن باسقا دا قيىندىقتاردى جاسىرماي باياندايدى. وسىدان سوڭ چەكيستەرگە جوسپاردى ءوزگەرتۋگە تۋرا كەلەدى. اق گەنەرالدىڭ كوزىن سول سۇيدىندە جويۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى.
4. ىمىرتتا اتىلعان وق
1921 جىلدىڭ قاڭتارى. نيكولاي سۋۆوروۆ بارلاۋعا جىبەرگەن ماحمۇد قوجامياروۆ, مۇقاي بايسىماقوۆ جانە يۋسۋپ قادىروۆ ءسۇيدىننەن جاعىمسىز حابار اكەلەدى. چەكيست, كەيىن ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان وقيعانى تاپتىشتەپ جازعان ن.ميلوۆانوۆتىڭ «كورىنبەيتىن مايدان» اتتى جيناقتاعى كەلتىرگەن دەرەگىنە قاراعاندا, سول كەزدەگى روجدەستۆو مەيرامىنان كەيىن ىرگەدەگى كۇرە بەكىنىسىندە تۇرعان مانچجۋر پولكى ب ۇلىك شىعارعاندىقتان, الەكساندر دۋتوۆ ۇيىنەن اتتاپ باسپايتىن بولعان. ءسۇيدىن قامالىن قىتايلار اسكەري جاعدايدا دەپ جاريالاعان جانە بۇل ب ۇلىك تولىق باسىپ-جانشىلعانعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. ارعى بەتتەن ورالىپ كەلگەن بارلاۋشىلار بولجامى دۇرىسقا شىعادى. تەك قاڭتار ايىنىڭ سوڭىنا قاراي شىڭجاڭنىڭ جەرگىلىكتى حالقى حۋنحۋزدار دەپ اتاپ كەتكەن مانچجۋرلار پولكى تىنىشتالىپ, قامالداعى بەيبىت ءومىر ارناسىنا تۇسەدى.
وسى كەزدە الماتىدان وبلىستىق چك-نىڭ سوڭعى اقىل-كەڭەسىن الىپ ورالعان نيكولاي سۋۆوروۆ وزىنە بىردەن قاسىمحان چانىشەۆتى شاقىرىپ الادى.
– نەگىزىندە بۇل وتە قاراپايىم جوسپار, – دەيدى ول. – ءسىز اتامانعا حات جىبەرىپ, وندا شەكارادان وتەردە كەنەتتەن اياعىڭىزدى «مەرتىكتىرىپ العانىڭىزدى» ايتاسىز. وسىنى سىلتاۋراتىپ ونى ءوزىڭىز توقتاعان ۇيگە كەلىسسوز جۇرگىزۋگە شاقىراسىز. ەگەر ول بۇعان سەنسە, ءسىز ونى سۇيدىننەن الىپ شىعىپ, جاركەنتكە جەتكىزەسىز. قايتار جولداعى وزىڭىزگە تانىس جەرلەردە ءبىزدىڭ ادامدار قۋعىننان جىلدام قۇتقارۋ ءۇشىن تىڭ اتتاردى دايىنداپ تۇرادى. دۋتوۆتىڭ اقىماق ەمەس ەكەنىنە ءبىز تالاي رەت كوز جەتكىزگەنبىز. ول ءسىزدىڭ اياعىڭىزدى «مەرتىكتىرىپ العاندىقتان» ۋاقىتىندا وعان ءوزىڭىز كەلە الماعاندىعىڭىزعا سەنبەۋى دە مۇمكىن. ونداي جاعدايدا سىزگە ول جەردەن تەزىرەك سىتىلىپ شىعۋدان باسقا جول قالمايدى. جوسپار قاراپايىم بولعانمەن, ونى ورىنداۋ وڭاي ەمەس. كۇشىمىزدى قالاي ورنالاستىرعان دۇرىس ەكەنىن تاعى ءبىر سالماقتاپ الايىق. ارينە, ەڭ ماڭىزدى دا جاۋاپتى مىندەت وزىڭىزگە جۇكتەلەدى. بارلىق ءىستىڭ ناتيجەسى ءسىزدىڭ جىلدام, باتىل قيمىلىڭىزعا بايلانىستى. بىراق اتامانعا ءوزىڭىزدىڭ حاتىڭىزدى اپاراتىن ادامنىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ماڭىزى كەم ەمەس. قالاي ويلايسىز, بۇل تاپسىرمانى كىمگە جۇكتەۋگە بولادى؟
– مەنىڭشە, بۇل ءىستى ماحمۇد قوجامياروۆ قانا تىندىرا الادى. بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ شابارماندارىمىزدىڭ اراسىندا الەكساندر دۋتوۆقا ەڭ جاقسى تانىس ادام سول. ەكىنشىدەن, گەنەرالدىڭ كۇزەتشىلەرى دە ونى بىلەدى. ونىڭ ۇستىنە, ەگەر اتامان ماعان كەلۋگە ىقىلاس تانىتپاسا نەمەسە ودان دا جامانى, وزىنە تۇزاق قۇرىلعانىن سەزىپ قالسا, ماحمۇد وزگە ادامدار شىعا المايتىن تۇيىقتان جول تاۋىپ كەتەدى.
– نە ايتارى بار, پىكىرىڭىز ورىندى. ەندى كەلەسى ماسەلەگە كوشەيىك, – دەيدى نيكولاي سۋۆوروۆ. – ەرتەڭ ءسىز عازيس ۋشۋرباكيەۆ پەن ماحمۇد قوجامياروۆتان باسقا مۇقاي جانە قۇدىس بايسىماقوۆتار, يۋسۋپ قادىروۆ, سولتاناي مارالباەۆ جولداستارمەن كەزدەسىپ, ولارعا تاپسىرمانى ءتۇسىندىرۋىڭىز كەرەك. ءوزىڭىز 2 اقپاننان كەشىكپەي سۇيدىنگە جەتىپ, سوندا عازيس ۋشۋرباكيەۆ ارقىلى جەتەتىن نۇسقاۋدى كۇتەسىز.
– ول جەرگە جەتكەن سوڭ, – دەپ جالعاستىرادى ءسوزىن نيكولاي سۋۆوروۆ, – جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىنا جاركەنتتە اتاماننىڭ تىڭشىسى بولىپ جۇرگەن نەحوروشكو تۇتقىندالىپتى دەگەن سىبىس تاراتاسىز.
– ول ۇستالىپ پا ەدى؟ – دەدى قاسىمحان.
– جوق, بىراق بۇگىن تۇندە سولاي بولادى. سونىمەن قاتار, قاسىمحان چانىشەۆ وزگە ءبىر توپ تىڭشىلارمەن بىرگە تۇتقىنداۋدان قۇتىلىپ كەتىپ, چك ولاردى ىزدەپ جاتقان كورىنەدى دەگەن قاڭقۋ ءسوز تاراتاسىز.
وسىدان كەيىن نيكولاي سۋۆوروۆ قاراڭعىلىق قويۋلانعان مەزەتتە ماحمۇد قوجامياروۆپەن كەزدەسەدى. ولار كەڭسەنىڭ تۇپكى ءبولمەسىندە باسەڭ داۋىسپەن ءسويلەسىپ وتىرادى.
– ءسىز الاڭداماڭىز, – دەيدى چك باستىعىنا ماحمۇد. – ەگەر اتامان بارۋعا كەلىسپەسە, ءبىز ونى... ءجا, ايتايىن دەگەنىم, دۋتوۆ مەنى جاقسى تانيدى. سوڭعى كەزدە ءتىپتى ول مەنىمەن قول ۇسىنىپ سالەمدەسكەن. ال ونىڭ كازاكتارى قۋ ادامدار. ولار اتاماننىڭ كىمگە قالاي قارايتىنىن وسىنداي قيمىلداردان-اق بىلەدى.
...بەلگىلەنگەن كۇنى ءبىر توپ ادام ءسۇيدىن ىرگەسىندە جاسىرىن ارەكەت جاسايتىن ۋشۋرباكيەۆتىڭ ۇلكەنى ناسىر دايىنداعان ۇيگە كەلەدى. قاسىمحان مۇندا ءوز كومەكشىلەرىنىڭ كۇندىزگى ۋاقىتتا جۇرت نازارىن اۋدارىپ كوشەدە جۇرۋىنە قاتاڭ تىيىم سالادى. قامالداعى جاعداي تۋرالى بارلىق مالىمەتتى ول ءتۇن مەزگىلىندەگى كەزدەسۋدە جيناپ وتىرادى دا تاپسىرمانى ورىنداۋعا ءتاستۇيىن دايىن بولادى. باياۋ جىلجىعان ۋاقىت سارىلا كۇتۋمەن ءوتىپ جاتادى. اقىرى, 6 اقپان كۇنى تاڭعى الاكەۋىمدە جاركەنتتەن ناسىر ۋشۋرباكيەۆتىڭ ءىنىسى عازيس: «ءىستى ەندى كەشىكتىرۋگە بولمايدى. باستاڭدار!» – دەگەن حاباردى الىپ جەتەدى.
بۇل كەزدە ءبارى دايىن ەدى. قاسىمحان ماحمۇدقا حاتتى تاپسىرادى دا توپتاعى ادامدارىنا كەشكى ساعات التىدا قاراڭعىلىق تۇسكەندە ءوز ۇيىندە جينالۋعا نۇسقاۋ بەرەدى.
بەلگىلەنگەن ۋاقىت تا كەلەدى. قاسىمحان چانىشەۆ ماحمۇد قوجامياروۆقا التىاتار ۇسىنىپ:
– ساقتىقتا قورلىق جوق, مىنانى ال. بىراق اسا قىسىلتاياڭ جاعداي بولماسا وق اتپا, ال ەگەر اتامان بەكىنىستەن شىعۋدان باس تارتسا نەمەسە بۇكىل توپقا قاۋىپ تونسە قاپى قالما, – دەپ ەسكەرتەدى. – حاتتا باسقاشا جازسام دا, قامالعا مەن سەندەرمەن بىرگە بارامىن.
سونان سوڭ قاسىمحان قامالدىڭ سىزباسى تۇسىرىلگەن ءبىر پاراق قاعازدى جايىپ جىبەرەدى دە:
– مۇندا قارا. مىناۋ الەكساندر دۋتوۆتىڭ جۇمىس بولمەسىنىڭ تەرەزەسى, ونىڭ جەلدەتكىشى ۇنەمى اشىق تۇرادى. مىنا جەردە اتتاردى كۇتۋشىگە تاپسىرىپ كەتەمىز. ەڭ باستىسى, قاراۋىل ۇيىنەن اتاماننىڭ كۇزەتشىلەرىن شىعارماۋ كەرەك. بۇل شارۋانى ءوز موينىما الامىن. كۇزەتشىلەردىڭ ءبىر دە ءبىرى گەنەرالعا كومەككە كەلمەيدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. الدەقالاي ءىس ناسىرعا شاپسا, اتامانعا جانە ونىڭ كومەكشىسىنە شاماڭ جەتە مە؟
– الاڭ بولما.
– جاقسى. قامالدىڭ ىشىندە ءوزىمىزدى ۇيىمىزدەگىدەي ەركىن ۇستايىق. ءىسىمىزدىڭ ءساتتى بولاتىنىنا ەشقانداي كۇدىك, ەشقانداي قوبالجۋ بولماسىن. نە بولسا دا شاپشاڭ, باتىل قيمىلدايمىز. سونان سوڭ اتقا قونىپ, قاقپاعا تارتامىز. ەگەر ءبارى ويلاعانداي بولىپ جاتسا, تەرەزەنىڭ تۇبىندەگى بىزگە ەستىرتە اتامانعا داۋىسىڭدى كوتەرە العىس ايت. وندا مەن دەر كەزىندە قاقپادان ءوتىپ ۇيىمە قايتا ورالامىن دا, قوناقتاردى قارسى الامىن.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
(جالعاسى بار)
سۇيدىندەگى پارمەننەن حاباردار بولعان گەنەرال اندرەي باكيچ تە ءوزىنىڭ الەكساندر دۋتوۆقا باعىنۋدان جانە قاراماعىنداعى كورپۋسىن ونىڭ باسقارۋىنا بەرۋدەن باس تارتاتىنىن مالىمدەيدى. ورىنبور اتامانىنىڭ ونى ورنىنان ءتۇسىرىپ, قاماۋعا الماق ارەكەتى ءساتسىز اياقتالادى. بۇل شيەلەنىس ەكى گەنەرالدىڭ بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. الايدا, الەكساندر دۋتوۆ ءوز شتابىنىڭ توڭىرەگىنە شىڭجاڭ ايماعىندا عانا ەمەس, بولشەۆيكتەر بيلىگىندەگى رەسەي جەرىندەگى دە كوممۋنيستەرگە قارسى بارلىق كۇشتەردى توپتاستىرۋ ارەكەتىن توقتاتپايدى. ول قيىر شىعىستاعى مونارحياشىلار مەن اق گۆاردياشىلار ۇيىمدارىنان قاراجات الىپ, ىلە ولكەسىندە اتىس قارۋلارىن ساتىپ الا باستايدى. بارلاۋ جانە قارسى بارلاۋ جۇمىستارىن جانداندىرا تۇسەدى.
الەكساندر دۋتوۆ تۇسىندا مۇنداعى ارناۋلى قىزمەتتىڭ بەيرەسمي جەتەكشىسى بىلايعى قاۋىمعا ۆلاديمير پوكروۆسكي ەسىمىمەن بەلگىلى يگۋمەن يونا ەدى. ول قارسى بارلاۋعا جاۋاپتى بولىپ, جاساق ءۇشىن قاراجات جيناۋمەن عانا اينالىسىپ قويماي, كەڭەستىك رەسەيگە قارسى اسكەري قيمىلدى ناسيحاتتاۋشى باستى يدەولوگتاردىڭ ءبىرى بولادى. پوپ اكەي: «بۇل جورىق ەندى ز ۇلىمدىققا قارسى شەشۋشى شايقاستى بەينەلەيتىن سوڭعى جورىق», – دەگەندى ەل قۇلاعىنا قۇيىپ, سىڭىرە باستايدى. وسى ءپىرادار تۋرالى تۇركىستان مايدانىنىڭ بارلاۋ بولىمىندەگى مالىمەتتە بىلاي دەلىنگەن: «دۋتوۆقا قوسىلعان سوڭ ول ەشقانداي قيىندىقسىز-اق ونى ءوز ىرقىنا كوندىرىپ الدى. اتاماننىڭ وڭ قولىنا اينالدى دا كوپ ۇزاماي اسكەردىڭ باس ءدىني قىزمەتشىسى بولىپ تاعايىندالدى. ۋاقىت وتە ونىڭ دۋتوۆقا ىقپالى كۇشەيگەنى سونشا, گەنەرال ونىڭ كەز كەلگەن تىلەگىن لەزدە ورىندايتىن بولدى. اتاماننىڭ كەڭەستىك رەسەيگە قارسى 1920 جىلى باستالادى دەپ بولجانىپ وتىرعان شابۋىلى دا وسى تىلەكتەردىڭ بىرىنەن سانالادى».
1920 جىلدىڭ كۇزىندە ءوزىنىڭ كوپ حاتتارىنىڭ ءبىرىنىڭ يەسىنە جاۋاپ بەرە وتىرىپ ورىنبور اتامانى: «جەتىسۋ مەن تاشكەنت اراسىنىڭ ءون بويىندا جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. مەن حاربينمەن جانە قىرىمداعى گەنەرال ۆرانگەلمەن بايلانىس جاساپ تۇرامىن», دەپ حابارلايدى. زەرتتەۋشى داۆيد گولينكوۆتىڭ «كسرو-داعى انتيكەڭەستىك قۇپيا ۇيىمنىڭ كۇيرەۋى» اتتى كىتابىنداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا 1921 جىلدىڭ باسىندا الەكساندر دۋتوۆ اعىلشىن بارلاۋ قىزمەتىمەن بايلانىس ورناتادى. انىعىندا بۇل «بايلانىس» ونىڭ بولشەۆيكتەردىڭ جەتىسۋداعى جاعدايىن تۇراقسىزداندىرۋعا ورىس گەنەرالىنان كەم مۇددەلىلىك تانىتپايتىن قاشقارياداعى اعىلشىن كونسۋلىمەن اڭگىمەلەسۋىنە كەلىپ تىرەلگەن سياقتى. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن اتامان شەتەلدەردەگى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇيىمدارمەن دە, گەنەرال پەتر ۆرانگەلمەن دە بەلسەندى تۇردە قاتىناس ورناتادى. ول كەزدە ۆرانگەل رەسەي ەميگراتسياسىنىڭ بارلىق اسكەري ىستەرىنىڭ رەسمي جەتەكشىسى عانا ەمەس, قۋعىنداعى ۇكىمەت رەتىندە «بولشەۆيكتەرمەن كۇرەستەگى بارشا كۇشتەردى بىرىكتىرەتىن زاڭدى وكىمەت يەسى», دەپ تانىلعان ورىس كەڭەسىنىڭ توراعاسى دا ەدى.
سونىمەن قاتار, الەكساندر دۋتوۆ ورتا ازياداعى باسماشىلار قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىلەرىمەن, جەتىسۋداعى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى استىرتىن ۇيىمدارمەن دە تىعىز قاتىناستا بولادى. 1920 جىلدىڭ 1 قازانىندا فەرعانا باسماشىلارىنىڭ كوسەمى, قۇرباشى ەرگاشباي بەرديەۆكە جازعان حاتىندا اتامان بىلاي دەگەن: «1918 جىلدىڭ جازىندا-اق ورىنبورداعى ماعان بايلانىس ورناتىپ, بىرلەسە ارەكەت ەتۋ تاپسىرماسىمەن ءسىزدەن ءبىر ادام كەلگەن ەدى. مەن ودان وزىڭىزگە حات جانە ءبىزدىڭ دوستىعىمىز بەن بىرلەسكەن اسكەري قيمىلىمىزدىڭ بەلگىسى رەتىندە كۇمىس قانجار مەن بارقىت شاپاندى سىيلىققا جىبەرگەنمىن. بىراق ول ادام سىزگە جەتە الماعان سياقتى. مەن ءسىزدىڭ بىرلەسە ارەكەت ەتۋ تۋرالى ۇسىنىسىڭىزدى ورىنبور كازاكتارى اسكەرىنىڭ اسكەري ۇكىمەتىنە جەتكىزگەنمىن. وندا ۇكىمەت القاسى ءوزىنىڭ شەشىمىمەن ءسىزدى ورىنبور كازاكتارى قاتارىنا قوسىپ, وزىڭىزگە جاساۋىل شەنىن بەرگەن بولاتىن.
سودان ءبىر جىلدان سوڭ گەنەرال زايتسەۆ كەلىپ, ءسىزدىڭ ماعان دەگەن قۇرمەتىڭىزدى ءبىلدىردى. ومبىداعى ادميرال كولچاكتان حيۋا مەن بۇحاراعا ەلشىلەر باراتىنىن پايدالانىپ, سىزگە سولار ارقىلى تاعى دا حات, جاساۋىل ەپولەتى تاعىلعان شاپان, كۇمىسپەن كومكەرىلگەن قارۋ جانە ءوزىمنىڭ سۋرەتىمدى جىبەرگەن ەدىم. الايدا, مەندەگى مالىمەت بويىنشا, بۇل ەلشىلەر سىزگە جەتپەگەن كورىنەدى.
مەن سىزبەن بايلانىس جاساۋعا ءۇشىنشى رەت ارەكەتتەنىپ وتىرمىن. قازىر ءبىز قىتاي شەكاراسىنداعى جاركەنتكە تاياۋ ءسۇيدىن قالاسىندامىز. مەنىڭ قولاستىمدا 6 مىڭ ادامعا جۋىق جاساق بار. تۋىنداعان جاعداي مەن تارتىپكە بايلانىستى مەن قارۋ-جاراعىمدى ءازىرشە قىتاي ۇكىمەتىنە تاپسىردىم. ەندى تاعى دا شابۋىلعا شىعىپ, جاركەنتكە سوققى بەرەر ءساتتى كۇتىپ ءجۇرمىن. بۇل ءۇشىن ءوزىڭىزبەن بايلانىس جانە تىزە قوسقان قيمىل كەرەك. مارحاباتتى جاۋابىڭىزدى كۇتەمىن. سىزگە جانە ءسىزدىڭ باتىرلارىڭىزعا سالەمىمدى جولدايمىن».
الايدا, فەرعانا باسماشىلارى الەكساندر دۋتوۆپەن قانداي دا ءبىر اسكەري بىرلەسكەن تۇردەگى ارەكەت جاساۋعا ۇلگەرمەيدى. قۇرباشى ەرگاشباي قوجا بەرديەۆ ءوزىنە جولدانعان حاتتى الا المايدى. ول 1920 جىلدىڭ كوكتەمىندە كەڭەس وكىمەتىمەن ىمىراعا كەلەدى دە, كوپ ۇزاماي ءوز ماڭىنداعى ادامداردىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان اجال قۇشادى. سۇيدىنگە باسساۋعالاپ بارعان ورىنبور اتامانى مۇنى بىلمەگەن.
3.وپەراتسيا
ال ەندى شەت جەرگە جەتىسىمەن بىردەن قارۋلى جاساق قۇرىپ, ءتىپتى ونىمەن دە قويماي قارسى بارلاۋ جۇمىسىن جانداندىرعان اق گۆاردياشىلارعا كەڭەس وكىمەتىنىڭ كوزقاراسى قانداي بولۋى كەرەك ەدى؟ ورتا ازياداعى باسماشىلارعا حابارشىلارىن جىبەرىپ الاسۇرعان اتامانعا قىزىلدار قانداي امال قولدانۋى ءتيىس-ءتىن؟ بۇل ماسەلەلەردىڭ سول كەزدەگى جاعدايعا وراي ءبىر عانا اقىلعا قونىمدى شەشىمى «قايتا شاپقالى تۇرعان جاۋدى» كۇش جيناۋعا مۇمكىندىك بەرمەي, جورگەگىندە تۇنشىقتىرۋ بولاتىن. تامىرىمەن قوپارىپ جويىپ جىبەرمەسە جارالى دۇشپان قاۋىپتى.
قاسكۇنەم كۇش باسشىسىنىڭ كوزىن قۇرتۋ تۇركىستان مايدانىنىڭ رەۆوليۋتسيالىق اسكەري كەڭەسىندەگى بۇكىلرەسەيلىك توتەنشە كوميسسيا – ۆچك-نىڭ رەۆوليۋتسيا جاۋلارى مەن ب ۇلىكشىلەرگە قارسى كۇرەس ءجانە بارلاۋ بولىمىنە تاپسىرىلادى. وپەراتسيا جوسپارىن رك(ب)پ ورتالىق كوميتەتى تۇركىستان بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, ۆچك-نىڭ ءتۇركىستانداعى ۋاكىلەتتى وكىلى ياكوۆ پەتەرس جاسايدى. ال ونى ۇيىمداستىرۋشى تۇركىستان مايدانى بارلاۋ ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ۆاسيلي داۆىدوۆ بولادى. وپەراتسياعا جەتەكشىلىك ەتۋشىلەر تاشكەنتتە وتىرادى. جەرگىلىكتى جەردە ونىڭ ىسكە اسۋىنا ايماقتىق دارەجەدەگى باسشىلار: جەتىسۋ وبلىستىق چك باسشىسى فەدور ەيحمانس, جاركەنت چك-سىنىڭ باستىعى نيكولاي سۋۆوروۆ جانە ونىڭ ورىنباسارى, تۇركىستان مايدانىنىڭ ارنايى ءبولىمىنىڭ جاركەنتتەگى بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن قوسا اتقارعان ميحايل كرەيۆيس جاۋاپتى بولادى. ال تاپسىرىلعان ءىستىڭ باستى ورىنداۋشىلارى مىندەتىن جەتىسۋ وبلىسىنداعى جاركەنت ميليتسياسىنىڭ باستىعى قاسىمحان چانىشەۆ پەن وسى مەكەمەنىڭ قىزمەتكەرى, چەكيست ماحمۇد قوجامياروۆ جانە بۇلاردان باسقا 5 ادام ءوز جاۋاپكەرشىلىكتەرىنە الادى.
قاسىمحان چانىشەۆكە تاڭداۋ كەزدەيسوق تۇسكەن جوق ەدى. ول ارعى تەگى داۋلەتتى, كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, اتا-باباسى ءى جانە ءىى گيلديالى كوپەستەر اۋلەتىنەن تارايتىن ادام بولاتىن. تاتار ساۋداگەرلەرى چانىشەۆتەر كوپتەگەن جىلدار بويى شىڭجاڭ مەن رەسەيدىڭ شەكارالاس ايماقتارىندا جەلى وڭىنان تۇرىپ, ساۋدا-ساتتىق جاساپ جۇرگەن ادامدار ەدى. ميليتسيا باستىعى قاسىمحاننىڭ نەمەرە اعاسى قۇسايىن چانىشەۆ شاۋەشەك پەن ۇرىمشىدە كەڭ دە جايلى جەكە ۇيلەرى بولعانىنا قاراماستان, ۇنەمى قۇلجادا تۇراتىن. سونداي-اق, ول ورىس كونسۋلدارى جانە اق گۆاردياشىلار وفيتسەرلەرىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا-تىن. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرگەندە جاركەنت ميليتسياسىنىڭ باستىعى چەكيستەردىڭ بارلاۋ وپەراتسياسىنداعى بولاشاق «قاشقىن» كەيپىنە ءابدەن لايىقتى ەدى.
مۇنى جاركەنت چك-سىنىڭ باستىعى نيكولاي سۋۆوروۆتىڭ جەتىسۋ وبلىستىق چك باستىعى فەدور ەيحمانسقا جولداعان حاتىنداعى سوزدەر ايعاقتايدى. زەرتتەۋشى ۆ.دانكەەۆتىڭ «ا.ي.دۋتوۆقا قارسى ارحيۆ ماتەريالدارىندا» ول قۇجات بىلاي سويلەيدى: «وپەراتسيانى جۇزەگە اسىرۋ قولىنان كەلەدى دەيتىن بارلاۋشىلاردىڭ ۇسىنىمنامالارىن جان-جاقتى تالقىلاعاننان كەيىن جاركەنت ميليتسياسىنىڭ باستىعى قاسىمحان چانىشەۆتى دۇرىس كورىپ وتىرمىن. ول رەۆوليۋتسيا ىسىنە شەكسىز بەرىلگەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى جوعارى, قيىن ءساتتە قيسىندى جول تابا بىلەتىن جان. شىڭجاڭداعى اتاقتى كوپەستەردىڭ تۋىسى. ءوزى ءبىلىمدى, دۋتوۆتىڭ شتابىنداعى پولكوۆنيك ابىلايحانوۆپەن جاقسى تانىس. ءبىزدىڭ قولىمىزداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, اق گۆاردياشىل سىلىمتىكتەر كوپتەن بەرى چانىشەۆپەن جاقىنداسۋدىڭ امالىن تابا الماي ءجۇر...».
قۇجات ءستيلىن ساقتاي وتىرىپ ەندى قاسىمحان چانىشەۆتىڭ حابارلاماسىن وقيىق: «جەتىسۋ وبلىستىق چك-سىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى داۆىدوۆ (ماعان) 21 اقپاننان قالدىرماي, ياعني شەكارانىڭ وسى ۋچاسكەسىندە اقتاردىڭ شابۋىلعا شىعۋى ىقتيمال كەزگە دەيىن, اتامان دۋتوۆتىڭ كوزىن جويۋدى تاپسىردى. وپەراتسياعا ازىرلىك پەن ونىڭ بارىسى تۋرالى سۋۆوروۆقا بايانداپ وتىرۋعا ءتيىس بولدىم. توپ ىرىكتەلدى. ورىنباسارىم – ماحمۇد قوجامياروۆ, جاركەنت ۋەزدىك ميليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرى. ول كونترابانديستەرمەن كۇرەستە ەرەكشە كوزگە تۇسكەن. كورمەگەن جەردىڭ وي-شۇقىرىن جاقسى اڭعارىپ, تەز بەيىمدەلە كەتەدى, ادامدارمەن قولما-قول ءتىل تابىسا بىلەدى. شىعىس حالىقتارى كۇرەسىنىڭ تاسىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن, قارۋدىڭ قاي تۇرىنەن بولسا دا وتە جاقسى اتا الادى. مۇقاي بايسىماقوۆ. جاۋىنگەر. جۇرەك جۇتقان باتىل جىگىت. الىپ كۇشتىڭ يەسى. ونىڭ تۋىسى – قۇدىس (شىن اتى – كودەك – رەد.) بايسىماقوۆ. جاۋىنگەر. اتتىڭ قۇلاعىندا وينايتىن شاباندوز. عازيس ۋشۋرباكيەۆ. جاۋىنگەر. اتۋ قۇرالىن وتە جاقسى مەڭگەرگەن. يۋسۋپ قادىروۆ. جاۋىنگەر. كارابيننەن قۇرالايدى كوزگە اتاتىن مەرگەن. قىلىش پەن قانجاردى تاماشا پايدالانا بىلەدى. سۇلتان (شىن اتى – سولتاناي – رەد.) مارالباەۆ. جاركەنت ۋەزدىك ميليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرى. ورىس, قىتاي تىلدەرىن بىلەدى, پيستولەتتەن وتە جاقسى اتادى. بۇلار ءىس جۇزىندە كەز كەلگەن جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى ورىنداۋعا قابىلەتتى ەكەنىن تالاي رەت دالەلدەگەن جاندار. كەزىندە شەكارا ارقىلى سان رەت مول ءمولشەردە اپيىن الىپ ءوتىپ جۇرگەن, قۇرامىندا 46 ادامى بار, جاقسى قارۋلانعان كونترابانديستەردىڭ ارەكەتىنە ناق وسى توپ تىيىم سالعان بولاتىن».
چك-نىڭ ۇيىمداستىرۋى بويىنشا 1920 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قاسىمحان چانىشەۆ جانىنا ماحمۇد قوجامياروۆتى ەرتىپ «قۇپيا تۇردە» سۇيدىنگە «قاشادى». «كەڭەس وكىمەتىنە وكپەلەگەن» ادامنىڭ كەيپى شىنايى كورىنۋى ءۇشىن قاۋىپسىزدىك ورگاندارى قاسىمحان چانىشەۆتىڭ قاتىن-بالاسىن, ەت جاقىن تۋىستارىن, بارلىعى ون ادامدى تۇتقىنعا الادى. ءبىر ايتارلىعى, ەگەر ول جوسپارلانعان ارەكەتتەن باس تارتسا, جاۋدى الداۋ ماقساتىنداعى بۇل «تۇتقىنداۋ» كەپىلگە الىنعاندار ءۇشىن سۇمدىق شىندىققا اينالۋى دا مۇمكىن ەدى. سونىمەن بولاشاق وپەراتسيا وتەتىن جەرگە كەلگەن كۇننىڭ ەرتەڭىنە-اق قاسىمحان چانىشەۆ ءوزىنىڭ ەسكى تانىسى, ءبىر كەزدە پولكوۆنيك پاۆەل سيدوروۆتىڭ جاعىندا رەۆوليۋتسياعا قارسى بەلسەندى تۇردە ارەكەت جاساعانى ءۇشىن 20 جىلعا لاگەرگە ايدالۋعا ۇكىم ەتىلگەن, بىراق جازادان قاشىپ قۇتىلعان جاركەنت قالاسىنىڭ بۇرىنعى دۋانباسىسى ف. ميلوۆسكيدى كەزدەستىرەدى. كوپ ۇزاماي پولكوۆنيك ابىلايحانوۆ جانە ميلوۆسكي چانىشەۆ پەن قوجامياروۆتى گەنەرال دۋتوۆپەن تانىستىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى.
قاسىمحان چانىشەۆ وسىلايشا كۇندىز جاركەنت ميليتسياسىنىڭ باسشىسى, تۇندە «اق گۆاردياشىلاردىڭ جانسىزى» بولىپ شەكارادان ءارى-بەرى ءوتىپ جۇرەدى. وسىلاي «ەكى جاققا دا جۇمىس ىستەۋ» ارقىلى ول ورىنبور اتامانىنىڭ سەنىمىنە كىرەدى. الەكساندر دۋتوۆ ونى «كنياز» دەپ قۇرمەت كورسەتە اتايتىن بولادى. 1920 جىلدىڭ قاراشاسىندا «كنيازگە» جازعان حاتىندا ول بىلاي دەيدى: «ءسىزدىڭ حاتىڭىزدى الدىم. بەرگەن مالىمەت جانە تىندىرعان جۇمىسىڭىز ءۇشىن زور ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. جاڭالىقتارعا كەلەتىن بولساق, التاي گۋبەرنياسىندا جانە سەمەي ماڭىندا كوتەرىلىس ءجۇرىپ جاتىر جانە جەرگىلىكتى بيلىك ونى باسا المادى. قيىر شىعىسپەن, سونداي-اق, ۆرانگەلمەن بايلانىس ورناتقانبىز. ماعان قىزىلدار قىتايعا جورىق جاساماق نيەتتە جانە اسكەري شتاب جاركەنتكە كوشىرىلەدى دەگەن سىبىس جەتتى... بۇل شىندىققا جاناسا ما؟ ءسىزدىڭ ەگجەي-تەگجەيلى سۇراقتارىڭىزعا جاۋاپتى كەلەسى حابارشىڭىز كەلگەندە بەرەمىن. ونى 16 قاراشا كۇنى كەشقۇرىم ۋاقىتتا جىبەرۋىڭىزدى سۇرايمىن. مەن ودان ءىس-قيمىلدىڭ تولىق جوسپارىن بەرىپ جىبەرەمىن...».
1920 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا داۆىدوۆ پەتەرسكە جەدەلحات جولدايدى: «جاركەنتتەن. اسكەري مازمۇندا. شۇعىل. قۇپيا. شاۋەشەك ماڭىنداعى گەنەرال باكيچتىڭ كورپۋسىنداعى جانە ستەپانوۆتىڭ ديۆيزياسىنداعى ادامدار سانى – 5000. قۇلجا توڭىرەگىندە 3 000 جاۋىنگەرى بار اتامان دۋتوۆ جانە اننەنكوۆ كۇشتەرىنىڭ قالدىقتارى ورنالاسقان. دۋتوۆ جەتىسۋ كازاكتارى مەن مۇسىلمان بايلارىنا ارقا سۇيەمەك. شەكارادان وتكەن سوڭ فەرعانا, سونداي-اق, بۇحارا باسماشىلارىمەن كۇش بىرىكتىرۋدى ويلاستىرۋدا».
بۇعان جاۋاپ رەتىندە ۆچك باسشىلىعى الەكساندر دۋتوۆتىڭ كوزىن جويۋ وپەراتسياسىن جەدەلدەتۋگە شەشىم قابىلدايدى ۆاسيلي داۆىدوۆ, فەدور ەيحمانس جانە ياكوۆ پەتەرس ۇسىنعان, سونداي-اق, ۆچك توراعاسى فەليكس دزەرجينسكي ماقۇلداعان العاشقى جوسپار بويىنشا دۋتوۆتى ۇرلاپ, رسفسر-عا الىپ كەلىپ, ارتىنان اشىق سوت وتكىزىلۋى ءتيىس ەدى. بۇل شاراعا زور ءمان بەرىلگەنى سونشالىق, رسفسر حالىق كوميسسارياتىنىڭ قارجى ءبولىمى نيكولاي پاتشا زامانىنداعى التىن-كۇمىستەرمەن ەسەپتەگەندە وعان سول كەزدە اسا قوماقتى بولىپ سانالاتىن 20 مىڭ رۋبل كولەمىندە اقشا بولەدى.
دەرەكتى قۇجاتتارمەن انىقتالعانداي, بەس كەزدەسۋدىڭ بىرىندە «قاشقىندارعا» ابدەن سەنگەن الەكساندر دۋتوۆ ولاردان كەڭەس جەرىنە حالىقتى بولشەۆيكتەر ۇكىمەتىنە قارسى كوتەرىلۋگە شاقىراتىن ءبىر قۇشاق ۇگىت پاراقشالارىن بەرىپ جىبەرەدى. ۇندەۋ ءماتىنى مىنا مازمۇندا بولاتىن: «اداسىپ, تىعىرىققا قامالعان باۋىرلار, ازاپ كورگەن وتانداستار! سەندەردىڭ قينالعان داۋىستارىڭ ماعان جەتتى. مەن كوز جاستارىڭدى, قايعى-قاسىرەتتەرىڭدى, مۇڭ-مۇقتاجدارىڭ مەن شەككەن ازاپتارىڭدى كوردىم. كەۋدەمدەگى ورىس جۇرەگى مەن پراۆوسلاۆ سەنىمى سەندەرمەن بىرگە!» – دەلىنگەن وندا.
وسى ۇنپاراقتاردى الىپ جەتىسۋ چك-سىنا كەلگەن قاسىمحان چانىشەۆ تاپسىرمانى قاداعالاپ وتىرعان فەدور ەيحمانسقا اتاماندى قولعا ءتۇسىرىپ, ونى تىرىدەي كەڭەس جەرىنە اكەلۋ جوسپارىن ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن, سەبەبى, ونىڭ كۇزەتشىلەرىنىڭ تىم كوپتىگىن ايتىپ, ءوزى بارىپ جۇرگەن كەزدە ويعا تۇيگەن باسقا دا قيىندىقتاردى جاسىرماي باياندايدى. وسىدان سوڭ چەكيستەرگە جوسپاردى ءوزگەرتۋگە تۋرا كەلەدى. اق گەنەرالدىڭ كوزىن سول سۇيدىندە جويۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى.
4. ىمىرتتا اتىلعان وق
1921 جىلدىڭ قاڭتارى. نيكولاي سۋۆوروۆ بارلاۋعا جىبەرگەن ماحمۇد قوجامياروۆ, مۇقاي بايسىماقوۆ جانە يۋسۋپ قادىروۆ ءسۇيدىننەن جاعىمسىز حابار اكەلەدى. چەكيست, كەيىن ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان وقيعانى تاپتىشتەپ جازعان ن.ميلوۆانوۆتىڭ «كورىنبەيتىن مايدان» اتتى جيناقتاعى كەلتىرگەن دەرەگىنە قاراعاندا, سول كەزدەگى روجدەستۆو مەيرامىنان كەيىن ىرگەدەگى كۇرە بەكىنىسىندە تۇرعان مانچجۋر پولكى ب ۇلىك شىعارعاندىقتان, الەكساندر دۋتوۆ ۇيىنەن اتتاپ باسپايتىن بولعان. ءسۇيدىن قامالىن قىتايلار اسكەري جاعدايدا دەپ جاريالاعان جانە بۇل ب ۇلىك تولىق باسىپ-جانشىلعانعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. ارعى بەتتەن ورالىپ كەلگەن بارلاۋشىلار بولجامى دۇرىسقا شىعادى. تەك قاڭتار ايىنىڭ سوڭىنا قاراي شىڭجاڭنىڭ جەرگىلىكتى حالقى حۋنحۋزدار دەپ اتاپ كەتكەن مانچجۋرلار پولكى تىنىشتالىپ, قامالداعى بەيبىت ءومىر ارناسىنا تۇسەدى.
وسى كەزدە الماتىدان وبلىستىق چك-نىڭ سوڭعى اقىل-كەڭەسىن الىپ ورالعان نيكولاي سۋۆوروۆ وزىنە بىردەن قاسىمحان چانىشەۆتى شاقىرىپ الادى.
– نەگىزىندە بۇل وتە قاراپايىم جوسپار, – دەيدى ول. – ءسىز اتامانعا حات جىبەرىپ, وندا شەكارادان وتەردە كەنەتتەن اياعىڭىزدى «مەرتىكتىرىپ العانىڭىزدى» ايتاسىز. وسىنى سىلتاۋراتىپ ونى ءوزىڭىز توقتاعان ۇيگە كەلىسسوز جۇرگىزۋگە شاقىراسىز. ەگەر ول بۇعان سەنسە, ءسىز ونى سۇيدىننەن الىپ شىعىپ, جاركەنتكە جەتكىزەسىز. قايتار جولداعى وزىڭىزگە تانىس جەرلەردە ءبىزدىڭ ادامدار قۋعىننان جىلدام قۇتقارۋ ءۇشىن تىڭ اتتاردى دايىنداپ تۇرادى. دۋتوۆتىڭ اقىماق ەمەس ەكەنىنە ءبىز تالاي رەت كوز جەتكىزگەنبىز. ول ءسىزدىڭ اياعىڭىزدى «مەرتىكتىرىپ العاندىقتان» ۋاقىتىندا وعان ءوزىڭىز كەلە الماعاندىعىڭىزعا سەنبەۋى دە مۇمكىن. ونداي جاعدايدا سىزگە ول جەردەن تەزىرەك سىتىلىپ شىعۋدان باسقا جول قالمايدى. جوسپار قاراپايىم بولعانمەن, ونى ورىنداۋ وڭاي ەمەس. كۇشىمىزدى قالاي ورنالاستىرعان دۇرىس ەكەنىن تاعى ءبىر سالماقتاپ الايىق. ارينە, ەڭ ماڭىزدى دا جاۋاپتى مىندەت وزىڭىزگە جۇكتەلەدى. بارلىق ءىستىڭ ناتيجەسى ءسىزدىڭ جىلدام, باتىل قيمىلىڭىزعا بايلانىستى. بىراق اتامانعا ءوزىڭىزدىڭ حاتىڭىزدى اپاراتىن ادامنىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ماڭىزى كەم ەمەس. قالاي ويلايسىز, بۇل تاپسىرمانى كىمگە جۇكتەۋگە بولادى؟
– مەنىڭشە, بۇل ءىستى ماحمۇد قوجامياروۆ قانا تىندىرا الادى. بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ شابارماندارىمىزدىڭ اراسىندا الەكساندر دۋتوۆقا ەڭ جاقسى تانىس ادام سول. ەكىنشىدەن, گەنەرالدىڭ كۇزەتشىلەرى دە ونى بىلەدى. ونىڭ ۇستىنە, ەگەر اتامان ماعان كەلۋگە ىقىلاس تانىتپاسا نەمەسە ودان دا جامانى, وزىنە تۇزاق قۇرىلعانىن سەزىپ قالسا, ماحمۇد وزگە ادامدار شىعا المايتىن تۇيىقتان جول تاۋىپ كەتەدى.
– نە ايتارى بار, پىكىرىڭىز ورىندى. ەندى كەلەسى ماسەلەگە كوشەيىك, – دەيدى نيكولاي سۋۆوروۆ. – ەرتەڭ ءسىز عازيس ۋشۋرباكيەۆ پەن ماحمۇد قوجامياروۆتان باسقا مۇقاي جانە قۇدىس بايسىماقوۆتار, يۋسۋپ قادىروۆ, سولتاناي مارالباەۆ جولداستارمەن كەزدەسىپ, ولارعا تاپسىرمانى ءتۇسىندىرۋىڭىز كەرەك. ءوزىڭىز 2 اقپاننان كەشىكپەي سۇيدىنگە جەتىپ, سوندا عازيس ۋشۋرباكيەۆ ارقىلى جەتەتىن نۇسقاۋدى كۇتەسىز.
– ول جەرگە جەتكەن سوڭ, – دەپ جالعاستىرادى ءسوزىن نيكولاي سۋۆوروۆ, – جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىنا جاركەنتتە اتاماننىڭ تىڭشىسى بولىپ جۇرگەن نەحوروشكو تۇتقىندالىپتى دەگەن سىبىس تاراتاسىز.
– ول ۇستالىپ پا ەدى؟ – دەدى قاسىمحان.
– جوق, بىراق بۇگىن تۇندە سولاي بولادى. سونىمەن قاتار, قاسىمحان چانىشەۆ وزگە ءبىر توپ تىڭشىلارمەن بىرگە تۇتقىنداۋدان قۇتىلىپ كەتىپ, چك ولاردى ىزدەپ جاتقان كورىنەدى دەگەن قاڭقۋ ءسوز تاراتاسىز.
وسىدان كەيىن نيكولاي سۋۆوروۆ قاراڭعىلىق قويۋلانعان مەزەتتە ماحمۇد قوجامياروۆپەن كەزدەسەدى. ولار كەڭسەنىڭ تۇپكى ءبولمەسىندە باسەڭ داۋىسپەن ءسويلەسىپ وتىرادى.
– ءسىز الاڭداماڭىز, – دەيدى چك باستىعىنا ماحمۇد. – ەگەر اتامان بارۋعا كەلىسپەسە, ءبىز ونى... ءجا, ايتايىن دەگەنىم, دۋتوۆ مەنى جاقسى تانيدى. سوڭعى كەزدە ءتىپتى ول مەنىمەن قول ۇسىنىپ سالەمدەسكەن. ال ونىڭ كازاكتارى قۋ ادامدار. ولار اتاماننىڭ كىمگە قالاي قارايتىنىن وسىنداي قيمىلداردان-اق بىلەدى.
...بەلگىلەنگەن كۇنى ءبىر توپ ادام ءسۇيدىن ىرگەسىندە جاسىرىن ارەكەت جاسايتىن ۋشۋرباكيەۆتىڭ ۇلكەنى ناسىر دايىنداعان ۇيگە كەلەدى. قاسىمحان مۇندا ءوز كومەكشىلەرىنىڭ كۇندىزگى ۋاقىتتا جۇرت نازارىن اۋدارىپ كوشەدە جۇرۋىنە قاتاڭ تىيىم سالادى. قامالداعى جاعداي تۋرالى بارلىق مالىمەتتى ول ءتۇن مەزگىلىندەگى كەزدەسۋدە جيناپ وتىرادى دا تاپسىرمانى ورىنداۋعا ءتاستۇيىن دايىن بولادى. باياۋ جىلجىعان ۋاقىت سارىلا كۇتۋمەن ءوتىپ جاتادى. اقىرى, 6 اقپان كۇنى تاڭعى الاكەۋىمدە جاركەنتتەن ناسىر ۋشۋرباكيەۆتىڭ ءىنىسى عازيس: «ءىستى ەندى كەشىكتىرۋگە بولمايدى. باستاڭدار!» – دەگەن حاباردى الىپ جەتەدى.
بۇل كەزدە ءبارى دايىن ەدى. قاسىمحان ماحمۇدقا حاتتى تاپسىرادى دا توپتاعى ادامدارىنا كەشكى ساعات التىدا قاراڭعىلىق تۇسكەندە ءوز ۇيىندە جينالۋعا نۇسقاۋ بەرەدى.
بەلگىلەنگەن ۋاقىت تا كەلەدى. قاسىمحان چانىشەۆ ماحمۇد قوجامياروۆقا التىاتار ۇسىنىپ:
– ساقتىقتا قورلىق جوق, مىنانى ال. بىراق اسا قىسىلتاياڭ جاعداي بولماسا وق اتپا, ال ەگەر اتامان بەكىنىستەن شىعۋدان باس تارتسا نەمەسە بۇكىل توپقا قاۋىپ تونسە قاپى قالما, – دەپ ەسكەرتەدى. – حاتتا باسقاشا جازسام دا, قامالعا مەن سەندەرمەن بىرگە بارامىن.
سونان سوڭ قاسىمحان قامالدىڭ سىزباسى تۇسىرىلگەن ءبىر پاراق قاعازدى جايىپ جىبەرەدى دە:
– مۇندا قارا. مىناۋ الەكساندر دۋتوۆتىڭ جۇمىس بولمەسىنىڭ تەرەزەسى, ونىڭ جەلدەتكىشى ۇنەمى اشىق تۇرادى. مىنا جەردە اتتاردى كۇتۋشىگە تاپسىرىپ كەتەمىز. ەڭ باستىسى, قاراۋىل ۇيىنەن اتاماننىڭ كۇزەتشىلەرىن شىعارماۋ كەرەك. بۇل شارۋانى ءوز موينىما الامىن. كۇزەتشىلەردىڭ ءبىر دە ءبىرى گەنەرالعا كومەككە كەلمەيدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. الدەقالاي ءىس ناسىرعا شاپسا, اتامانعا جانە ونىڭ كومەكشىسىنە شاماڭ جەتە مە؟
– الاڭ بولما.
– جاقسى. قامالدىڭ ىشىندە ءوزىمىزدى ۇيىمىزدەگىدەي ەركىن ۇستايىق. ءىسىمىزدىڭ ءساتتى بولاتىنىنا ەشقانداي كۇدىك, ەشقانداي قوبالجۋ بولماسىن. نە بولسا دا شاپشاڭ, باتىل قيمىلدايمىز. سونان سوڭ اتقا قونىپ, قاقپاعا تارتامىز. ەگەر ءبارى ويلاعانداي بولىپ جاتسا, تەرەزەنىڭ تۇبىندەگى بىزگە ەستىرتە اتامانعا داۋىسىڭدى كوتەرە العىس ايت. وندا مەن دەر كەزىندە قاقپادان ءوتىپ ۇيىمە قايتا ورالامىن دا, قوناقتاردى قارسى الامىن.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
(جالعاسى بار)
سوڭعى جاڭالىقتار
كوكتەمگى ەگىسكە دايىندىق پىسىقتالدى
قوعام • بۇگىن, 00:07
يندونەزيا ەلشىسى ورالدىق عالىمدارمەن كەزدەستى
عىلىم • كەشە
بالاباقشالاردا تسيفرلىق باقىلاۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلىپ جاتىر
ايماقتار • كەشە
ەلىمىزدىڭ بەس وڭىرىندە سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى
قازاقستان • كەشە
40 گرادۋسقا دەيىن اياز: ەلىمىزگە اركتيكالىق سۋىق كەلەدى
اۋا رايى • كەشە
استانا اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعى ۋاقىتشا جابىلادى
ەلوردا • كەشە
الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاڭا كارتاسى: قازاقستان قاي ورىندا؟
ەكونوميكا • كەشە
