كولۋمبيادا جارتى عاسىردان اسا ۋاقىت بيلىكپەن سوعىسىپ كەلگەن سولشىل راديكالدىق كۇشتەر وزدەرىنىڭ قارۋ قولدانۋ ارەكەتتەرىن توقتاتپاق. كولۋمبيانىڭ رەۆوليۋتسيالىق قارۋلى كۇشتەرى (كرقك) مەن ۇكىمەت اراسىنداعى كەلىسىمشارت پارلامەنتكە بەكىتۋگە ۇسىنىلدى.
ۇسىنعان – پرەزيدەنت حۋان مانۋەل سانتوس. جانە وسىناۋ كەلىسىمگە كەلۋدىڭ باسىندا جۇرگەن دە سول ەكەنىن اتاپ ايتقان ءجون. ايتپەسە بۇرىنعى پرەزيدەنتتەردىڭ كوپشىلىگى كرقك-پەن كەلىسىمگە قارسى بولىپ, كوتەرىلىسشىلەردى ءبىرجولا قۇرتۋ جاعىندا ءجۇردى, بىراق قۇرتا العان جوق. پرەزيدەنت سانتوستىڭ قالاعان جولى لاتىن امەريكاسىنداعى ەڭ ۇزاققا سوزىلعان قارۋلى قاقتىعىستى توقتاتۋى باسقالارعا دا ۇلكەن ونەگە بولارى انىق.
كەلىسسوز وڭاي بولعان جوق جانە ايتارلىقتاي ۇزاققا سوزىلدى. كۋبا استاناسىندا 2012 جىلى باستالعان كەلىسسوزگە نورۆەگيا مەن كۋبا كەپىل ەلدەر رەتىندە قاتىسسا, ۆەنەسۋەللا مەن چيلي ىقپال ەتۋشى ەلدەر رەتىندە قاتىستى. اتاپ ايتاتىن جايت: وندا بارلىق ماسەلە بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تالقىلانىپ كەلىسىلدى.
تاعى ءبىر ءمان بەرەتىن جايت: ەكى جاق تا بۇل كەلىسىمنىڭ قاجەتتىگىن جەتە تۇسىنگەندەي. سودان دا ولار كىنالاسۋدان گورى ءوز ارەكەتتەرىنىڭ جونسىزدىگىن مويىنداۋعا كوبىرەك باردى. پرەزيدەنت سانتوس ۇكىمەت اسكەرى تالاي رەت ادام قۇقىن بۇزۋعا باردى دەسە, كرقك باسشىلارى وزدەرىنىڭ تالاي قاتىگەز ارەكەتتەرگە بارىپ, حالىقتىڭ جانىن جارالاعانىن مويىندادى. ءسىرا, كەلىسىمنىڭ ءبىر ۇشى وسىندا جاتقانداي كورىنەدى.
جارتى عاسىرلىق قاقتىعىستا 220 مىڭ ادام قازا تاپقان ەكەن. كىنا ەكى جاقتان دا بار. كىنالىلەر جازالانۋعا ءتيىس پە؟ ءتيىس دەدى كەلىسىم جۇرگىزۋشىلەر. قيانات جازاسىز قالماۋعا ءتيىس. سويتسە دە, كىناسىن مويىنداعاندارعا كەڭ كەشىرىم بولسىن, تىم قاتالدىق جاسامايىق دەگەنگە توقتالدى. «ۇسىنعان مويىندى قىلىش كەسپەيدى», «الدىڭا جىعىلسا, اكەڭنىڭ قۇنىن كەش» دەگەن حالىقتىق ۇستانىم كەلىسىمگە ارقاۋ بولعانداي.
كەلىسىمنىڭ ءماتىنى جاريالاندى. ونى كونگرەسس (پارلامەنت) جانە سولشىل راديكالدىق FAPC توبى باسشىلىعىنىڭ سەزى ماقۇلداۋى ءتيىس. وعان كۇمان جوق. ودان كەيىن ول 2 قازانداعى وتەتىن بۇكىل حالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارىلادى. كەلىسىمنىڭ باستى مازمۇنى – كرقك توبى اسكەري توپ رەتىندە ءوزىن جويىپ, قارۋلى قاقتىعىسقا بارمايتىن ساياسي كۇشكە اينالادى. ولار وزدەرىنىڭ بار قارۋىن جارتى جىل ىشىندە بۇۇ مەكەمەلەرىنە تاپسىرادى. بۇعان بۇكىل الەم ءمان بەرىپ وتىر. بۇل شەشىمدى بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن قۇلشىنا قۇتتىقتادى. ءتىپتى, ەۋرووداق ديپلوماتياسىنىڭ جەتەكشىسى فەدەريكا ماگەريني حانىم دا قۋانىشىن ءبىلدىردى. قولداۋشىلار كوپ.
پرەزيدەنت سانتوس: «كەلىسىمشارتتىڭ تاعدىرى كولۋمبيالىقتار قولىندا. بۇل كەلىسىم كەرەك پە, جوق پا دەگەندى ولاردىڭ 2 قازانداعى رەفەرەندۋمداعى داۋىسى شەشەدى», – دەدى. سايلاۋشىلار قولدايدى دەۋگە ءالى كەپىلدىك جوق ەكەن. وسى كەزدەگى ساۋالنامادا 31,5 پايىز رەسپوندەنت قولدايمىز دەسە, 30,1 پايىزى قارسى بولىپتى. قارسىلاردى بۇرىنعى پرەزيدەنت البەرتو ۋريبە باستاپ ءجۇر ەكەن. سولشىل راديكالدار ۆەنەسۋەللاداعىداي حالىقتى سوتسياليستىك يدەياعا ۇگىتتەپ, ەلدىڭ بەرەكەسىن كەتىرەدى, ولاردى ساياساتقا ارالاستىرماۋ كەرەك, دەيدى ول. بۇل پىكىردى قولداۋشىلار ءبىرشاما. ناقتى قانشا ەكەنى الداعى رەفەرەندۋم كورسەتەدى.
«بوكو-حارام» باسشىسىنان ايىرىلدى
افريكانىڭ باتىسىندا حالقىنىڭ سانىنا قاراعاندا, الىپ ەل بار, ول – نيگەريا. وسىدان ون جىل بۇرىنعى مالىمەت بويىنشا وندا 130 ميلليون حالىق تۇرادى. سول ەل ءوز ايماعىنداعى «بوكو-حارام» دەيتىن قانقۇيلى تەررورلىق ۇيىمعا شاماسى كەلمەي وتىر.
شاماسى كەلمەي وتىر دەگەن ءسوزدى بۇل ەل اسكەرىنىڭ سول تەررورشىلارعا قارسى وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن ەڭ ءبىر ءساتتى سوققى بەرگەنىنە قاراماي ايتىپ وتىرمىز. مۇنداي ۇيىمنىڭ ءبىر ەلدىڭ اۋماعىندا ءومىر ءسۇرۋى – سول ەل ءۇشىن وشپەيتىن قارا تاڭبا. اۆستراليا ەلىندەگى ەكونوميكا جانە الەم دەيتىن ينستيتۋت جاھاندىق تەرروريزمنىڭ يندەكسىن تۇزەدى ەكەن. سول بويىنشا «بوكو-حارام» الەمدەگى ەڭ قانقۇيلى ۇيىم سانالادى.
بۇل ۇيىمنىڭ ارەكەتتەرى تۋرالى كوزىقاراقتى ادامداردىڭ ءبارى ەستىگەن شىعار-اۋ. ولاردىڭ جاۋىزدىقتارى ەستىگەن ادامنىڭ ويىنان كەتە قويماس. وسىدان ءبىراز بۇرىن ولار قىز بالالار مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارىن مالشا ايداپ الىپ كەتكەن. ولاردىڭ تاعدىرى نە بولدى؟ ەشكىم بىلمەيدى. بىلمەگەندە, ولار قۇتقارىلعان جوق. تەررورشىلاردىڭ مازاعىنا, ەرمەگىنە اينالدى, قۇلدىققا ساتىلدى. ەڭ سوراقىسى – افريكا دەيتىن قۇرىلىقتاعى ەڭ ۇلكەن ەلدىڭ ءوز بالالارىن, بولاشاعىن قۇتقارۋعا شاماسى كەلمەدى.
«بوكو-حارام» دەگەن پالە قايدان شىققان؟ ونى دا ءبىراز جۇرت بىلەدى. ولاردىڭ ماقساتى سول نيگەريانىڭ سولتۇستىك-شىعىس ايماعىندا مۇسىلمان مەملەكەتىن قۇرماق كورىنەدى. مەملەكەت بولعاندا, تاعىلىق مەملەكەت. ايەلدەرىن مالعا اينالدىراتىن, باسقا دىندەگىلەرمەن ءتىل تابىسپايتىن, وركەنيەتپەن وشتەسكەن مەملەكەت. بۇل ماقساتتارىن ولار ءوز ارەكەتتەرىمەن دە كورسەتىپ وتىر. تەك 2014 جىلى 6644 ادامدى ولتىرگەن. جاس بالالاردى دا بەلىنە جارىلعىش زات بايلاپ جاۋىزدىققا جۇمسايدى. بۇل جاۋىزدار 6-7 جاستاعى بۇلدىرشىندەردى دە پايدالانادى ەكەن! بۇدان كەيىن نە ايتاسىڭ؟!
كەيبىر شاعىن ەلدە مۇنداي پالەلەر ورىن الىپ جاتسا, قايتسىن, شاماسى كەلمەي جاتىر-اۋ دەپ تۇسىنىستىكپەن دە قاراۋعا بولار. ال ۇلكەن مەملەكەتتىڭ جەرىندە مۇنداي جاۋىزدىقتىڭ ورىن الۋىن سول ەلدى باسقارعانداردىڭ دارمەنسىزدىگى عانا ەمەس-اۋ, بەيشارالىقتارى دەسەك تە ارتىق بولماس. ءبىر مەكتەپتىڭ وقۋشىلارىن تەررورشىلار الىپ كەتكەندە, ولار اسپانعا ۇشىپ كەتكەن جوق. ولاردىڭ لاگەرلەرى دە بەلگىلى. كامەرۋن, چاد, نيگەر دەيتىن ەلدەرمەن شەكارالاس جەردە. ەل باسشىلىعى ءوز جەرىندەگى جاۋىزداردى اۋىزدىقتاي الماي, ماسقارا بولىپ قالا بەرگەن.
ەندى اڭگىمە باسىنداعى سول تەررورشىلارعا قارسى ءساتتى سوققىعا ورالساق, نيگەريانىڭ اۋە كۇشتەرى «بوكو-حارامنىڭ» كامەرۋنمەن شەكاراداعى لاگەرىن زىمىرانمەن اتقىلاعان ەكەن, سودان 300-دەي جاساقشىنى, 3 دالا كومانديرىن, ەڭ باستىسى الەمدى شۋلاتقان ولاردىڭ باسشىسى ابۋباكىر شەكاۋدىڭ كوزىن جويىپتى. بۇعان بۇكىل نيگەريا بولىپ, ونىڭ جاڭا پرەزيدەنتى مۋحامماد بۋحاري دە قۋانىپ جاتىر. ءتىپتى ەلىنە كەلگەن اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى دجون كەرريدەن ءسۇيىنشى سۇراعانداي بولدى. بۇرىن ولار نەگە وسىلاي اتپاعان دەيسىڭ عوي.
راسىندا بۇل تەررورلىق ۇيىمدى قۇرۋدا شەكاۋدىڭ ورنى بولەك ەدى.ول ءبىر تەررورلىق توپتى تەررورلىق ارمياعا اينالدىردى. ول ءوز توبىن 2009 جىلى يسلام مەملەكەتى دەيتىن راديكالدىق قوزعالىسقا قوستى. ولارمەن كەيدە ءتىل تابىسپاي دا جاتاتىن. جاقىندا عانا ونىڭ تىم قاتىگەزدىگى العا توسىلىپ, يسلام مەملەكەتى شەكاۋدى باسشىلىقتان تايدىرماق ەكەن, بىراق ءولىم بۇرىنىراق جەتىپتى. ارينە, جاۋىزدارعا باسشى تابىلادى. اڭگىمە سول جاۋىزدىقتى, ەڭ الدىمەن ولاردى تامىرىمەن جويۋدا جاتىر.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست
