قازاقستان-قىتاي: ستراتەگيالىق سەرىكتەستىككە سونى سەرپىن

ادەتتە تىنىش وتەتىن دەمالىستار ماۋسىمى ۇستىمىزدەگى جىلى داستۇرىنەن جاڭىلعانداي بولدى. جازدىڭ ءۇش ايىندا بىرنەشە رەزونانستىق وقيعالار ورىن الدى. ءدال وسى جاز ايلارىندا ءىرى الەمدىك ويىنشىلار اراسىندا ماڭىزدى كەزدەسۋلەر ءوتىپ, ۇزاققا سوزىلىپ بارا جاتقان پروبلەمالىق ماسەلەلەر تالقىلانىپ, وڭ شەشىمىن تاپتى. دەمالىستار ماۋسىمى تۇركى الەمىنىڭ ەلدەرى ءۇشىن دە تىپ-تىنىش بولا قويعان جوق. باۋىرلاس تۇرىك ەلىندە الەمدى ەلەڭ ەتكىزگەن ءساتسىز مەملەكەتتىك توڭكەرىس, بىرنەشە جاۋىزدىق تەررورلىق اكت ورىن الدى. سونداي-اق, وسى كەزەڭدە تۇركيا مەن رەسەي باسشىلىعى اراسىندا ماڭىز­دى كەلىسسوزدەر ءجۇرىپ, ناتيجەسىندە تاراپتار بۇرىنعى دوستىق قارىم-قاتىناستارىن قالپىنا كەلتىرۋگە شەشىم قابىل­دادى. ال مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە اقش پرەزيدەنتتىگىنە كانديداتتار د.ترامپ پەن ح.كلينتون اراسىندا باسەكە قىزا ءتۇستى. قازىرگى كەزدە ەكى ۇمىتكەردىڭ دە ۇلكەن ەلدى باسقارۋعا مۇمكىندىگى تەڭ دەلىنىپ وتىر. جازدىڭ اسا «ىستىق» بولعا­نىنا قاراماستان, كۇز دە ودان قالىس­پايتىن سىڭايلى. ساياسي وقيعالار تىزبەگىن «ۇلكەن جيىرمالىق» ەل­دەرى­نىڭ باسشىلارى باستاپ بەرمەك. بۇل ايتۋلى باسقوسۋ بيىل ال­عاش رەت قىتايدا وتكىزىلمەك. مۇ­نىڭ وسىنداي پىشىمدەگى ون ءبىرىن­شى كەزدەسۋ ەكەنىن جانە ونىڭ قىتاي­دىڭ حانچجوۋ قالاسىندا ۇيىم­داستىرىلاتىنىن دا ايتا كەتەيىك. ماماندار قازىردىڭ وزىندە ءسامميتتىڭ تابىستى اياقتا­لا­تىنىنا ۇمىتپەن قارايدى. كەلە­شەككە سەرپىن بەرەر شەشىمدەر قابىل­دا­نادى دەپ سەنەدى. «ۇلكەن جيىر­مالىقتىڭ» ءسامميتى ءوزىنىڭ الاڭىنا الەمدەگى اسا ىقپالدى مەملەكەت قايراتكەرلەرىن تارتاتىنىن دا ايتا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى جوق. قىتاي بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنىڭ حابارلارىنا قۇلاق ءتۇر­سەڭىز, جوعارى دەڭگەيدەگى ماڭىزدى فورۋمعا دايىندىقتىڭ ۇلكەن ىجداعاتتىلىقپەن جۇرگى­زىل­­­گەنى كولدەنەڭ تارتىلادى. ال ءداس­تۇرگە سايكەس بۇل باسقوسۋعا پلا­نەتا­مىزدا اسا ءىرى ەكونوميكاسى بار ەلدەردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى جينالادى. ءداستۇرلى 20 مەملەكەتتەن بولەك, بيىل قۇرمەتتى قوناق رەتىندە بىرنەشە باسقا ەلدەردىڭ وكىلدەرى دە شاقىرىلىپتى. اتاپ ايتقاندا, قابىلداۋشى جاق­تىڭ, ياعني سامميت يەسى قحر ءتور­اعاسى سي ءتسزينپيننىڭ ارنايى شا­قىرۋىمەن «ۇلكەن جيىر­مالىق» سامميتىنە قۇرمەتتى قوناق رەتىندە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىساتىن بولادى. سونىمەن قاتار, 24 تامىزدا قىتايدىڭ پارتيالىق رەسمي گازەتى «جەنمين جي­باو» «جيىرمالىققا» قاتىسۋ­شى­لاردىڭ ءتىزىمىن جاريا­لادى. بۇل حابارلامادا مىنا مەم­لە­كەتتەردىڭ: ارگەنتي­نا­نىڭ, اۆسترا­ليانىڭ, برا­زي­­­ليا­­نىڭ, ۇلىبري­تانيا­نىڭ, گەر­­مانيانىڭ, ءۇندىس­تاننىڭ, ين­دونەزيانىڭ, يتا­­ليا­نىڭ, كا­نادانىڭ, قى­تاي­دىڭ, مەك­سيكانىڭ, ءتۇر­كيا­نىڭ, رەسەيدىڭ, ساۋد ارا­بيا­­­سىنىڭ, اقش-تىڭ, فران­­تسيانىڭ, وڭتۇستىك افري­كا رەسپۋبليكاسىنىڭ, كورەي رەسپۋبليكاسىنىڭ, جاپو­نيا­نىڭ باسشىلارى, سون­داي-اق, ەۋروپالىق وداق ەل­دەرى­نىڭ جەتەكشىلەرى كەزدەسۋگە قاتىساتىندىقتارىن قۋات­تاعانى اتاپ كورسەتىلەدى. بۇل جولعى ءسامميتتىڭ ونىڭ الدىڭعىلارىنان ەرەكشەلىگى مىنادا: حانچجوۋ سامميتىندە «جيىرمالىقتىڭ» وتىرىسىن ۇيىمداستىرۋشىلار بار­لىق قاتىسۋشىلاردى تەك ەكونو­ميكالىق ماسەلەلەر بويىنشا تالقىلاۋلار وتكىزىپ, شەشىمدەر قابىلداۋعا شاقىرىپ وتىر. قىتاي تاراپىنىڭ اتالعان باس­تاماسى قازىرگى كەزدە الەمدىك ەكونوميكانىڭ كۇردەلى كەزەڭدى باسىنان وتكەرىپ, ءىس جۇزىندە بارلىق ەلدەردە ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاعانىمەن بايلانىس­تىرىلادى. كوپتەگەن الەمدىك ەكونو­ميستەردىڭ ءسوز ساپتاۋلارىنا قاراعاندا, قازىرگى كەزدە الەم­دىك ەكونوميكالىق احۋال بۇرىن­عىسىنشا داعدارىستى جاعدايدا تۇر. ءبىراز ەلدەر ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاۋى, تومەنگى پايىزدىق مولشەرلەمە, تومەنگى سۇرانىس, جۇمىسسىزدىقتىڭ جوعارى دەڭگەيى, ۇلكەن قارىزدار سياقتى پروبلەمالارمەن بەتپە-بەت قالىپ وتىر. بۇدان بولەك, ۇلىبريتانيانىڭ ەو-دان شىعۋى جانە كەيبىر دامۋشى ەلدەردەگى توقىراۋ الەمدىك ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ ۇدەرىسىنە كەدەرگى كەلتىرۋدە. وسىنداي جاعدايدا, ەڭ ينتەنسيۆتى ءوسىمى بار الەمدەگى اسا ءىرى دامۋشى ەكونوميكالىق سۋبەكت بولا وتىرىپ, قىتاي اتالعان ماسەلەنى شەشۋگە جاڭا قىرىنان كەلۋى عاجاپ ەمەس. اتاپ ايتقاندا, بەيجىڭ دامىعان جانە دامۋشى ەلدەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن تۇجىرىمداما مەن جوسپار ۇسىنىپ, الەمدىك ەكو­نو­ميكاداعى احۋالدى ايتارلىقتاي جاقسارتۋعا وڭ ىقپال ەتۋى ابدەن مۇمكىن. قىسقاسى, الەم ەلدەرى حانچجوۋداعى G20 سامميتىنەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتەدى. سوڭعى 10 جىل بەدەرىندە قىتايدىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا ۇلەسى شامامەن 40 پايىزدى قۇرادى. ءسويتىپ, بۇل ەل شىن مانىندە الەمدىك ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدى. ءتىپتى, 2015 جىلى جاھاندىق ساۋدا-ساتتىق كولەمى تەرىس سيپات العان كەزدىڭ وزىندە قىتايدىڭ الەمدىك ساۋداداعى ۇلەسى ءوسىم بەرگەنىن اتاپ وتكەن ابزال. وسى ورايدا, الەمدىك قوعامداستىق, تاعى دا قايتالاپ ايتساق, G20-نىڭ قىتايدا وتەتىن سامميتىنە ۇلكەن ۇمىتپەن كوز تىگەدى. قىتايدىڭ ازيانىڭ ين­فرا­قۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيا بانكى (ايب), جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى قورى, بريكس-ءتىڭ دامۋ بانكى سياقتى باستامالارى ەلدىڭ حالىقارالىق ەكونوميكالىق جانە قارجى ءتارتىبىن رەفورمالاۋعا بەل­سەندى قاتىسىپ وتىرعانىن اي­عاقتايدى. سوندىقتان قىتاي وسى سامميت كەزىندە باستاماشى ءرولىن اتقارادى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. مۇنىڭ الدىندا, ياعني ءۇستى­مىزدەگى جىلعى شىلدە ايىن­دا G20 ەلدەرى ساۋدا مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋى وتكەن ەدى. شانحايداعى باسقوسۋ بارىسىندا الەمدىك ساۋ­دانى باسقارۋدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان جاھاندىق ساۋدا ءوسىمىنىڭ ستراتەگياسى, جا­ھان­دىق ساۋدانىڭ ءوزارا قۇنىن تومەندەتۋ, ساۋدا جانە ين­ۆەستيتسيالىق سايا­ساتتى ۇيلەس­تىرۋدى كۇشەيتۋ, ساۋدانىڭ ءوسى­مىنە قىزمەت كورسەتۋ ارقى­لى ىقپال ەتۋ, ساۋدانى قارجى­لان­دىرۋدى ۇلعايتۋ, ساۋ­دا بەلسەن­دىلىگىنىڭ جاھاندىق يندەكسىن جاساپ, ەلەكتروندى ساۋ­دانى دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلانعان بولاتىن. ءسويتىپ, تاراپتار كوپ قىرلى ساۋدا جۇيەسىن قولداۋ ءۇشىن شەكتەۋ شارالارىن تومەندەتۋ قاجەت دەگەن ۇستانىمعا كەلگەن ەدى. كەز­دەسۋدە, سونداي-اق, G20 ەلدە­رى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن دسۇ-دا ساۋدا رەسىمدەرىن وڭتاي­لاندىرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتي­فيكاتسيالاۋ قاجەتتىگى بويىنشا مامىلەگە قول جەتكىزگەن-ءتىن. قازاقستان ءۇشىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ G20 سام­ميتى كۇندەرى بولاتىن قى­­تاي­عا جۇمىس ساپارىنىڭ ماڭىزى دا ايتارلىقتاي جوعا­رى. ويتكەنى, اسپاناستى ەلى قا­زاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ءارىپ­تەسى بولىپ تابىلادى جانە ءوزارا قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن ماسەلەلەردى دەر كەزىندە تال­­قىلاپ شەشۋ ەكى جاققا دا تەك تيىمدىلىك اكەلمەك. قازاق­ستان ءوزىنىڭ قىتايمەن ستراتە­گيا­لىق سەرىكتەستىگىن بەرىك ساۋ­دا-ەكو­نوميكالىق بايلانىس­تار نە­گىزىندە قۇرۋىن جالعاس­تىرۋدا. قازاقستان شىعىستاعى كورشى­سىمەن تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاش­قى كۇندەرىنەن باستاپ تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتسا, بۇل ۇدە­رىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەل سىرت­قى ساياساتىنداعى باسىم باعىت­تاردىڭ ءبىرى بولىپ كەلە جاتىر. قىتايمەن ءوزارا سەنىمگە, ءتۇ­سىنىستىككە, تاريحي كورشىلەس­تىك تاجىريبەسى مەن بەرىك ساۋ­دا-ەكونوميكالىق باي­لانىس­تارعا نەگىزدەلگەن قارىم-قا­تى­ناسىمىز قا­شاندا تۇراق­تىلىعىمەن اي­شىق­تالادى. ءتىپتى, قازاقستان ءوز تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ ءتۇرلى جىلدارىندا بەت­پە-بەت كەلگەن ەكونوميكالىق داعدارىستار ۋاقىتىندا دا قى­تايمەن ىنتىماقتاستىعىن جوعارى دەڭگەيدە ساقتاپ قالا الدى. ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ قى­تايعا وتكەن جىلدىڭ قىر­كۇيەك ايىنداعى سوڭعى ساپارى بارىسىندا اتاپ وتكەنىندەي, «اتال­عان ساپاردى ەكى ەل قارىم-قاتى­ناستارى تاريحىنداعى بەت­بۇرىستى كەزەڭ دەپ ايتۋعا بولادى. بۇرىندارى قازاقستان مەن قىتايدىڭ ىنتىماقتاستىعى تەك شيكىزاتتى وتكىزۋگە باع­دار­لانىپ كەلسە, بۇگىندە اڭگىمە بىرلەسىپ جاڭا ونىمدەر ءوندىرۋ, نىساندار سالۋ حاقىندا بولىپ وتىر». قازاقستاننىڭ سىرتقى سايا­سات تۇجىرىمداماسىنا ءساي­كەس, قىتايعا رەسەيمەن جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى­مەن بىرگە قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى سىرتقى ساياساتىندا ەرەك­شە ورىن بەرىلەدى. قىتاي تاراپى دا ايرىقشا اتاپ كور­سەتىپ وتىرعانىنداي, قازاقستان­مەن ءوزارا ءتيىمدى, ىزگى كورشىلەس­تىك قارىم-قاتىناس قالىپ­تاستىرۋ – قحر ءۇشىن دە باسىم با­عىتتاردىڭ ءبىرى. بۇعان حانچ­جوۋ قالاسىنداعى G20 سام­ميتىنە قىتاي باسشىلىعىنىڭ قۇرمەتتى قوناق رەتىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ارنايى شاقىرۋى ايقىن دالەل بولا الادى. ءسوزىمىزدىڭ سوڭىندا اتاپ كورسەتەتىن ءبىر جايت, قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتىناسىنداعى تابىسقا جوعارى دەڭگەيدەگى كونسترۋكتيۆتى ساياسي ۇنقاتىسۋ سەرپىن بەرىپ وتىر. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىتاي توراعاسى سي تسزينپينمەن تاشكەنتتەگى شىۇ سامميتىندەگى سوڭعى كەزدەسۋى كەزىندە تاراپتار قازاقستان مەن قىتاي ارا­سىن­داعى قارىم-قاتىناس كوپجاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىققانىن ەرەك­­شە اتاپ كورسەتكەن ەدى. قى­تاي­دىڭ جەتەكشى اقپارات اگەنت­تىكتەرى جازعانىنداي, بەيجىڭ استانامەن قارىم-قاتىنا­سىن ەنەرگەتيكا, ساۋدا-ساتتىق جانە تۋريزم سالالارىندا ءارى قا­راي نىعايتۋعا دايىن. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىتايعا وسى جولعى جۇمىس ساپارى بارىسىندا قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ارا­سىنداعى ستراتەگيالىق سەرىك­تەستىك قارىم-قاتىناستاردى ءارى قاراي نىعايتۋعا وڭ ىقپال ەتەتىن جاڭا ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلەتىنى ەش كۇمان تۋعىزبايدى. رۋسلان ءىزىموۆ, قىتايتانۋشى