ۇكىمەت "ەگەمەن قازاقستاننىڭ" اپتالىق قوسىمشاسى
قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە ماڭىزدى كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ باسشىلىعىمەن دۇنيە جۇزىنە تانىمال الەمدەگى ءىرى يادرولىق پوليگوندى ءوز ەركىمەن جابۋى, ارال تەڭىزىن ساقتاۋ جانە كاسپيدى قورعاۋ باعدارلامالارىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ىنتالاندىرۋى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ باسقا دا حالىقارالىق دەڭگەيدە ورىن الاتىن قورشاعان ورتانى زالالدى اسەرلەردەن قورعاۋعا ارنالعان تاجىريبەلى ەڭبەكتەرى سونىڭ بىردەن-ءبىر ايعاقتارى بولىپ تابىلادى. ەلباسىمىزدىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارى ادەتتەگىدەي جەتىستىكتەرىمىزدى سارالاپ, كەلەشەگىمىزدى باعدارلاۋعا, ەڭ باستىسى, بارشامىزعا ورتاق ۇلى ماقساتقا جەتۋدىڭ دۇرىس جولىن بىرلەسە ايقىنداۋىمىزعا باعىتتالىپ وتىر. جارقىن بولاشاققا قادام باسۋ جولىندا ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندە ورنالاسقان قازاقستان ريو-92 دەكلاراتسياسىنا, يوحاننەسبۋرگ دەكلاراتسياسىنا (2002 ج.) قول قويىپ, ەكولوگيا مەن دامۋ سالالارىنداعى 25 حالىقارالىق كونۆەنتسيانى جانە كيوتو حاتتاماسىن راتيفيكاتسيالادى. سونداي-اق, ەۋروپا جانە ازيا ەلدەرىنىڭ جاھاندىق ۇدەرىستەرىنىڭ ورنىقتى دامۋداعى بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولىپ بەلگىلەندى. ەلباسىنىڭ حالىققا جولداۋىندا تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى جانە ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ تەحنولوگيالارى مەن باعدارلامالارىن ەندىرۋدە ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق ۇدەرىستەردىڭ ۇندەستىگىن ساقتاۋىمىزدىڭ تيىستىلىگى ايتىلعان بولاتىن. ياعني, ەكونوميكا مەن ەكولوگيا اراسىندا تەڭدىكتى قالىپتاستىرا الماعان مەملەكەتتىڭ بولاشاعى دا ب ۇلىڭعىر بولاتىنى ءسوزسىز. ءويتكەنى, بۇگىن قايتسەك تە ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى ارتتىرامىز دەپ, ەرتەڭگى كۇنى سونىڭ سالدارىنان كەلەتىن زالالدى جويۋ ءۇشىن تاپقان پايدامىزدان ون, ءتىپتى, ءجۇز ەسە ارتىق قاراجات جۇمساۋىمىزعا اكەپ سوعۋى مۇمكىن. سوندىقتان, قازاقستان دامۋ جولىندا ءوزىن ورنىقتى دامۋدىڭ قاجەتتىلىگىمەن ۇشتاستىرىپ كەلەدى. ەلباسىمىزدىڭ «حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس قورشاعان ورتانى قورعاۋدى جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ» دەگەن ءسوزى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق ساياساتىن دامىتۋدىڭ نەگىزى بولىپ قالىپتاستى. دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىق دامۋىن سوڭعى 60 جىلدا «ەكونوميكالىق» جانە كەلەسى 60 جىلدا «جاسىل» دەگەن يدەولوگياعا ءبولىپ قاراۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن «جاسىل دامۋ» – بۇل قازىرگى تاڭداعى حالىقارالىق ستاندارت. كليماتتىڭ وزگەرۋى – جاڭا مىڭجىلدىقتاعى ادامزات الدىندا تۇرعان ەڭ ۇلكەن كوكەيتەستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى تۋىنداعان قورشاعان ورتانىڭ توزۋ قارقىنى, سونداي-اق, ولاردىڭ تەرىس زارداپتارىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن ادامزات قولدانىپ جاتقان شارالار قازاقستاننىڭ الدىنا اسەر ەتۋدىڭ قاعيداتتى شارالارىن تالاپ ەتەتىن جاڭا مىندەتتەر قويىپ وتىر. وسىعان وراي, 1995 جىلعى مامىردا بۇۇ-نىڭ نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسى راتيفيكاتسيالاندى. 1999 جىلعى ناۋرىز ايىندا كيوتو حاتتاماسىنا قول قويىلىپ, ونى 2009 جىلعى مامىردان باستاپ ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قۇجات قابىلداندى. قازاقستان ۇكىمەتى پوست-كيوتو كەزەڭىندە 1992 جىلمەن سالىستىرعاندا 2020 جىلعا دەيىن پارنيكتىك گازداردىڭ شىعارىندىلارىن 15 پايىزعا, ال 2050 جىلعا دەيىن 25 پايىزعا ازايتۋعا شەشىم قابىلدادى. سونىمەن قاتار, ەلباسى بىزگە قازاقستانداعى پارنيكتىك گازدار كۆوتاسىن ساۋدالاۋدىڭ تەتىكتەرىن پىسىقتاۋدى تاپسىردى. قازىرگى كەزدە كيوتو حاتتاماسىنىڭ ماقساتتارى ءۇشىن 1-قوسىمشانىڭ تارابى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان-كيوتو حاتتاماسىنىڭ تارابى رەتىندە بىرلەسكەن تەتىكتەردى جۇزەگە اسىرۋ جانە پارنيكتىك گازدار ساۋداسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن كيوتو حاتتاماسىنىڭ ب قوسىمشاسىنا قوسىلۋعا ءوزىنىڭ نيەتىن ءبىلدىردى. قازاقستاندا كۆوتا ساۋداسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا قالىپتاستىرىلۋدا. مينيسترلىك «ەكولوگيالىق ماسەلەلەر بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. اتموسفەراعا شىعارىلاتىن پارنيكتىك گازداردى ازايتۋ ماقساتىندا, ياعني جوبانىڭ قاتاڭ ماقساتتى قارجىلاندىرۋىن قاراستىراتىن «جاسىل ينۆەستيتسيا» سۇلباسى ەنگىزىلدى. ول پارنيكتىك گازداردىڭ شىعىندىلارىنان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسكەن قاراجات ەسەبىنەن ەسكىرگەن تەحنولوگيالاردى جاڭارتۋعا, جاڭا, ەنەرگيا ۇنەمدەۋشى قوندىرعىلاردى, سونداي-اق بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن ەنگىزۋگە جۇمسالاتىن بولادى. مينيسترلىك بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قولداۋىمەن ەكونوميكانىڭ تومەن كومىرتەكتى دامۋىنىڭ تۇجىرىمداسىن ازىرلەۋدە. تۇجىرىمداما تومەن كومىرتەكتى دامۋعا كوشۋ ەسەبىمەن سالالىق ەكونوميكانى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدىڭ نەگىزگى باعىتىن انىقتادى – ستراتەگيالىق شارالار, سالالىق شارالار انىقتالدى, دامۋدىڭ ءتۇرلى نۇسقالارى ازىرلەندى. سونداي-اق, ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارىندا تابيعي وزگەرۋلەر جاعدايىنا بەيىمدەلۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تابيعاتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋشىلىك تۋرالى تۇجىرىمداما ءازىرلەنۋدە. قازاقستاننىڭ ەنەرگيالىق ءتيىمدى جانە تومەن ەميسسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى «جاسىل دامۋ» جولىن تاڭداۋى قورشاعان ورتاعا انتروپوگەندىك اسەردى ازايتادى, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيىنە شىعۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى. پارنيكتىك گازداردىڭ شىعارىندىلارىن قىسقارتۋعا باعىتتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا دۇنيەجۇزىلىك بانك, ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى جانە حالىقارالىق قارجى كورپوراتسياسى وكىلدەرىنەن تۇراتىن تازا تەحنولوگيالاردىڭ حالىقارالىق قورى 1,1 ملرد. اقش دوللارى كولەمىندە باعىت بويىنشا قازاقستاندا تازا تەحنولوگيالار بويىنشا جوبالاردى/باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ ءوتىنىمىن قارادى. ولار: جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ; ەنەرگيا تيىمدىلىگى; ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋمەن قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ. الەمدىك داعدارىستى ەسكەرە وتىرىپ, باعدارلامامىزدىڭ نەگىزگى تىرەگى رەتىندە ءبىز ەكونوميكالىق قۇرالداردى تابيعات قورعاۋعا پايدالانۋ, ەكولوگيالىق ستاندارتتارعا سايكەس ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە قول جەتكىزۋ ماقساتىنا وڭتايلاستىرۋدى قاراستىردىق. بۇل باعىت 2006 جىلى 14 قاراشادا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2007-2024 جىلدار ارالىعىندا ورنىقتى دامۋعا كوشۋ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس ورىندالدى. وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە كۇردەلى ەكولوگيالىق ماسەلە – قالدىقتاردى وڭدەۋ مەن تۇتىنۋ ماسەلەسىن شەشۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلدى. جىل سايىن ەلىمىزدە 700 ملن. توننا شاماسىندا ونەركاسىپتىك جانە 3 ملن. توننادان استام تۇرمىستىق قالدىقتار پايدا بولادى. قازىرگى تاڭدا جىل سايىن پايدا بولاتىن قالدىقتاردىڭ كادەگە جاراتىلعان كولەمى شامامەن 134 ملن. توننانى نەمەسە 20 پايىزدى قۇرايدى, ال 2011 جىلى كادەگە جاراتىلاتىن قالدىقتاردىڭ كولەمى 139 ملن. توننا شاماسىندا نەمەسە 20,7 پايىزدى قۇرايدى دەپ كۇتىلۋدە. قازاقستان 2007 جىلى ستوكگولم كونۆەنتسياسىن بەكىتىپ, 200 مىڭ تونناعا دەيىن جيناقتالعان بەرىك ورگانيكالىق لاستاۋشىلاردى جويۋدى ءوز مىندەتىنە الدى. پرەمەر-مينيستر ك.ءماسىموۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءتۇرلى سالاداعى قالدىقتارمەن جۇمىس ماسەلەسىن رەتتەيتىن ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبى قۇرىلدى. قولدانىستاعى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە تەكسەرىس جۇرگىزىلدى جانە قالدىقتاردى وڭدەۋ بولىگى بويىنشا قولدانىستاعى زاڭناماعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە ۇسىنىستار ازىرلەندى. سونىمەن قاتار, بارلىق وبلىس ورتالىقتارى مەن استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ كوممۋنالدىق تازالاۋ قۇرىلىستارى قۇبىرلارىنىڭ اعىسىن تازالاۋ ماسەلەسى دە كۇردەلى جاعدايدا. ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ايماقتارىندا سۋ شارۋاشىلىعى جاعدايى قيىن كەزەڭدى كەشۋدە. سەبەبى, كوپتەگەن سۋ نىساندارى وزدىگىنەن تازارۋ جانە وزدىگىنەن قالپىنا كەلۋ سياقتى تابيعي قاسيەتتەرىن جوعالتقان. وسى ماقساتتا ۇكىمەت 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان «جاسىل دامۋ» باعدارلاماسىن بەكىتتى. باعدارلاما جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋعا, قورشاعان ورتا مەن دەنساۋلىققا زيان كەلتىرەتىن انتروپوگەندىك ىقپالدى ازايتۋعا, تابيعي ەكوجۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋ مەن ساقتاۋعا, قورشاعان ورتانىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدى باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋعا باعىتتالىپ وتىر. «جاسىل دامۋ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە شەشىلەتىن تاعى ءبىر ماسەلە – كاسپي تەڭىزىنەن وندىرىلەتىن مۇنايدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل مەكسيكا شىعاناعىنداعى سوڭعى جاڭالىقتارمەن وزەكتى ەكەندىگى بارشامىزعا ءمالىم. وسىنداي ماسەلەلەر كوپ ەلدەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تانىتىپ, ونى بىرلەسىپ شەشۋگە مۇمكىندىك تۋدىرادى. 2007 جىلى بارلىق كاسپي جاعالاۋىنداعى مەملەكەتتەرمەن اراداعى كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋ ايدىنىن قورعاۋ ءجونىندەگى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسيا كۇشىنە ەندى. وسى كونۆەنتسيا كاسپي تەڭىزىنە انتروپوگەندىك ىقپالدى رەتتەۋدىڭ نەگىزگى باعىتىن انىقتاۋ, كاسپي تەڭىزىنىڭ بيولوگيالىق جانە باسقا كوممەرتسيالىق رەسۋرستارىن قالپىنا كەلتىرۋ, سونىمەن قاتار, كاسپي بويى مەملەكەتتەرىمەن بىرلەسىپ, كەشەندى ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا قابىلدانعان ءبىرىنشى ايماقتىق كونۆەنتسيا بولىپ تابىلادى. حالىقارالىق ۇيىمدار مەن دونورلاردىڭ قولداۋىمەن بارلىق كاسپي بويى مەملەكەتتەرىمەن كاسپي ەكولوگيالىق باعدارلاماسى جۇمىسىن باستادى. قازىرگى كەزدە باعدارلامانىڭ كەڭسەسى استانا قالاسىندا ورنالاستى. ءبىزدىڭ باستامالارىمىزعا حالىقارالىق قولداۋ قاجەت ەكەندىگىن اتاپ كەتكەنىمىز ءجون. سول سەبەپتەن ءبىز استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتكەن ەسكاتو مەملەكەتتەرى مينيسترلەرى كونفەرەنتسياسىندا جانە 2011 جىلى استانا قالاسىندا وتەتىن جالپىەۋروپالىق كونفەرەنتسيادا تومەن كومىرتەكتى ەكونوميكانى دامىتۋ ءجانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ ماسەلەلەرىن قاراۋدى ۇسىندىق. استاناداعى ەسكاتو سەسسياسىندا ەڭ باستى ماسەلەلەر «جاسىل ءوسۋدى» تالقىلاۋدى جالعاستىرۋ نەمەسە 2005 جىلعى سەۋلدەگى 5-ءشى مينيسترلەر كونفەرەنتسياسىندا وزەكتى بولىپ تابىلعان «ەكونوميكا دامۋىنىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى» تاقىرىپتارى بولىپ تابىلدى. 6-شى كونفەرەنتسيانى وتكىزۋ بارىسىندا استانا باستاماسى, مينيسترلىكتەر دەكلاراتسياسى جانە 2010-2015 جىلدارعا ارنالعان ايماقتىق ءىس-شارالار جوسپارى سياقتى ماڭىزدى قۇجاتتار قابىلدانعان بولاتىن. قازاقستان ەۋروپا جانە ازيا اراسىندا «جاسىل كوپىر» اتتى جاڭا ەكولوگيالىق دەكلاراتسيا قۇرۋ باستاماسىن كوتەردى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ «جاسىل ءوسۋ» جوسپارلارى مەن باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋدا ازيا جانە تىنىق مۇحيتى, ەۋروپا ەلدەرىنە سەرىكتەستىك جاردەمدەسۋ جولىنداعى «جاسىل كوپىر» اتتى استانا باستاماسى العا باستى. باستاما سەكتورارالىق, ىشكى ايماقتىق جانە ايماقارالىق بەكىنىسكە باعىتتالعان. قازىرگى زامانعى قۇرالدار بايلانىسىمەن ساراپتامالىق جانە اقپاراتتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن «جاسىل ءوسۋ» كەڭسەسى قۇرىلدى. «جاسىل ءوسۋ» كەڭسەسى قازاقستان جانە ورتالىق ازيا, ەۋروپا ايماعىندا قىزمەت باعىتتارى تاجىريبەلەرى جونىندە تولىق اقپارات تاراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز بۇل اقپاراتتار ازيا-تىنىق مۇحيتى ەلدەرى ايماعىندا سۇرانىسقا يە بولاتىنىنا سەنىمدىمىز. كازىرگى كەزەڭدە تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ ەكولوگيالىق زاڭ بۇزۋشىلىقتارىنىڭ تومەندەۋى بايقالادى. بۇل ەكولوگيالىق ينسپەكتسيا جاعىنان اكىمشىلىك-ازاماتتىق نەگىزدە قولدانىلاتىن شارالاردىڭ كۇشەيۋى ەسەبىنەن بولىپ وتىر. ەلباسى 2011 جىلعى 28 قاڭتارداعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ۇكىمەتكە تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا پرينتسيپتەگى باعدارلاما ازىرلەۋدى جانە ونى قابىلداۋدى تاپسىرعان بولاتىن. قازىرگى ۋاقىتتا, رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ 20 پايىزى نورماتيۆتىك ستاندارت ساپاسىنا سايكەس كەلمەيتىن سۋدى پايدالانادى. ەلدە جىل سايىن سۋ پايدالانۋشىلار كولەمى ۇلعايۋدا. نەگىزگى سۋ پايدالانۋشىلار اۋىل شارۋاشىلىعى (75%) جانە وندىرىستەر (20%) بولىپ تابىلادى. بۇدان باسقا, وزەن سۋلارىنىڭ جارتىسىنان كوبى كورشىلەس ەلدەردىڭ اۋماقتارىنان كەلەتىندىگىن, ترانسشەكارالىق سيپاتى جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى سالدارىنان بولاشاقتا پروبلەما تۋىندايتىنىن اتاپ كەتكەنىمىز دۇرىس. ەلىمىز جەر استى سۋلارىنا, گيدروتەرمالدى ەنەرگيانىڭ مينەرالدى كوزدەرىنە جانە رەسۋرستارىنا باي. كازىرگى تاڭدا ونەركاسىپ كاسىپورىندارىن اينالمالى سۋ جابدىقتارىمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى زاڭ جوباسى ازىرلەنۋدە. ول سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى. مينيسترلىك ۇلتتىق گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەتكە جوسپارلى جاڭعىرتۋدى, ياعني گيدرومەتەورولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق 259 مەتەوستانسالارعا, 291 پوستقا, 185 گيدرومەتەورولوگيالىق باقىلاۋ بەكەتتەرىنە مونيتورينگ جۇرگىزىپ, ءارتۇرلى اقپاراتتىق-اۋا رايىن بولجاۋ ءونىمىمەن قامتاماسىز ەتتى. اتموسفەرالىق اۋا, سۋ بەتى, قۇرعاق جەر مەن جەر قىرتىسى ساپاسىنا ەكولوگيالىق باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق, رادياتسيالىق مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. سونىمەن قاتار كاسپي, ارال تەڭىزدەرىنە, بالقاش كولىنە, اقتاۋ تەڭىز پورتى ايماعىنا, نۇرا وزەنىنە, ششۋچە-بۋراباي كۋرورتتى ايماعىنا جانە قازاقستاننىڭ ترانسشەكارالىق وزەندەرىنە ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى. ەلباسىنىڭ جانە ۇكىمەتتىڭ مينيسترلىككە جۇكتەگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ قازاقستاندىقتاردىڭ ساپالى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن قولايلى قورشاعان ورتانى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىنە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىزدىڭ تابيعي رەسۋرستارىمىز – وراسان زور بايلىق. الايدا, مۇنىڭ ءوزى قانشالىقتى كەرەعار كورىنگەنىمەن, الەمدىك تاجىريبە تابيعي بايلىعى بار كوپتەگەن ەلدەردىڭ ونى دۇرىس يگەرە الماعاندىعىنان, كەدەي ەلدەردىڭ قاتارىنان شىعا الماعانىن كورسەتەدى. وسىنىڭ ءبارى جەتەكشى فاكتور – ادامدار, ولاردىڭ ەرىك-جىگەرى, كۇش-قۋاتى, تاباندىلىعى, ءبىلىم-بىلىگى ەكەنىن تاعى دا دالەلدەي تۇسەدى. بۇل – بىزگە گۇلدەنۋ مەن تاۋەلسىزدىك ەسىگىن ايقارا اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «التىن كىلت». «جەر قويناۋىنىڭ بايلىعى – بارشا كەلەر ۇرپاقتىڭ يگىلىگى... ءبارىمىز ونداي بايلىق قولىمىزدا بولماعانداعىداي ءومىر ءسۇرىپ, جۇمىس ىستەۋگە ءتيىسپىز», دەپ ەلباسىمىز اتاپ وتكەندەي, ەلىمىزدىڭ قولدا بار بايلىعىن ساقتاۋ, ونى ءتيىمدى پايدالانىپ, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى جارقىن بولاشاقتا ءومىر ءسۇرۋ ءوزىمىزدىڭ قولىمىزدا. نۇرعالي ءاشىموۆ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى.
