الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ الەۋەتى

كومپوزيتتىك قىزمەت ارقىلى تيىمدىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ الەمنىڭ دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋ جونىندەگى العا قويعان ستراتەگيالىق ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەت, جۇمىس بەرۋشى ءجا­نە جۇمىسكەر اراسىنداعى جاۋاپكەر­شىلىكتى بولەتىن حالىقتى الەۋ­مەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ كوپ دەڭگەيلى جۇيەسى قۇرىلدى. بۇل جۇيە – وزىنە قاتىساتىن ءاربىر تاراپ جاۋاپ بەرەتىن بىرنەشە كومپونەنتتەردەن تۇرادى. ولار: مەملەكەت – بازالىق الەۋ­مەتتىك تولەمدەر: بازالىق جانە ىنتىماقتى زەينەتاقىلار, مەم­لەكەتتىك جاردەماقىلار, ءبىر رەتتىك مەملەكەتتىك تولەمدەر; جۇمىس بەرۋشى – ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن, اسىراۋشىسىنان, جۇمىسىنان ايىرىلۋى جاع­دايىنا, جۇكتىلىگىنە, بوسانۋىنا جانە بالا كۇتىمىنە بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا الەۋمەتتىك تولەمدەر الۋ ءۇشىن مىندەتتى الدەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە الەۋمەتتىك اۋدارىمدار, جازاتايىم وقيعالاردان جۇمىسكەردى مىندەتتى ساقتاندىرۋ; قىزمەتكەر – مىندەتتى زەينەت­اقى جارنالارى. 2005 جىلدان باستاپ قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا جۇمىس ىستەيتىن حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋدىڭ قوسىمشا ءتۇرى رەتىندە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ ەنگىزىلدى. جۇمىس ىستەيتىن ازامات, سونىمەن بىرگە, ەگەر ول قاي­تىس بولعان جاعدايدا ونىڭ اسىراۋىندا بولعان وتباسى مۇشەلەرى الەۋمەتتىك قاتەر تۋعان جاعدايدا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان (بۇدان ءارى – ماسق) الەۋمەتتىك تولەمدەر الۋعا قۇقىلى. تولەمدەردىڭ مولشەرى الەۋ­مەتتىك اۋدارىمدار تولەنگەن تابىسقا, سونىمەن قاتار ولار­دىڭ تولەنۋ ۇزاقتىعىنا تىكەلەي بايلانىستى بولادى. مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى جۇ­مىس ىستەيتىن حالىقتى قار­جىلاي قولداۋدىڭ قوسىمشا ءتۇرى بولا وتىرىپ, مىندەتتى الەۋ­مەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتى­سۋشىلاردىڭ الدىنداعى مىندەتتەمەلەر جۇزەگە اسىرىلاتىن وسىنداي پرينتسيپتەرمەن جۇمىس ىستەيدى. مىندەتتى الەۋمەتتىك ساق­تان­دىرۋ جۇيەسى شەكتەۋلى ىن­تى­ماقتاستىق پرينتسيپىنە نەگىز­دەلگەن, ياعني جۇمىس بەرۋشىلەر ءوزىنىڭ جالدامالى جۇمىسكەرلەرى ءۇشىن ماسق اي سايىن الەۋمەتتىك اۋدارىمدار تولەيدى, ال ماسق الەۋمەتتىك تولەمدەر الۋ­شى­لار بولىپ الەۋمەتتىك تاۋە­كەل تۋعان جۇمىسكەرلەر عانا سا­نالادى. وسىلايشا, الەۋ­مەتتىك تولەمدەردى الۋ قۇقى­عىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە سالىق تولەمەيتىندەر الدىن­دا ەكونوميكانىڭ ناقتى سەك­تورىنداعى سالىق تولەيتىن قىز­مەتكەرلەردىڭ باسىمدىعىن كوز­دەيتىن ادىلەتتى جۇيە قۇرىلدى. سوندىقتان جۇمىسقا ور­نا­لاسقاندا ازاماتتاردىڭ ەڭ­بەك شارتىن جاساسقانى وتە ما­ڭىزدى, ويتكەنى بۇل جاعدايدا جۇمىس بەرۋشى ءوزىنىڭ جالدامالى جۇمىسكەرلەرى ءۇشىن ماسق الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى جانە بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا (بۇدان ءارى – بجزق) ءمىن­دەتتى زەينەتاقى جارنالارىن تولىقتاي جانە ۋاقىتىندا تولەۋگە جاۋاپتى بولادى. سونىمەن قاتار, ەگەر اي سايىن­عى مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى جۇمىسكەردىڭ تابىسىنان ۇستالاتىن بولسا, ال اي سايىنعى الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى جۇمىس بەرۋشى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن تولەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. اي سايىنعى تولەنەتىن الەۋمەتتىك اۋدارىمداردىڭ ءمول­شەرى جۇمىسكەردىڭ نەمەسە ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ادام­نىڭ ەڭبەكاقى تۇرىندە العان تابىسىنىڭ 5 پايىزىن قۇرايدى. بۇل رەتتە, «مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ تۋرالى» قر زاڭىنا سايكەس ءوزiن ءوزi جۇمىسپەن قام­تىعان ادام بولىپ وزدەرiنە تابىس اكەلەتiن جۇمىسپەن وزدەرiن قامتاماسىز ەتەتiن جەكە كاسiپكەر, جەكە نوتاريۋس, جەكە سوت ورىنداۋشىسى, ادۆوكات, كاسىبي مەدياتورلار سانالادى. جالدامالى قىزمەتكەرلەر مەن ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتى­عاندار ءۇشىن الەۋمەتتىك اۋدارىمداردىڭ تولىقتاي جانە ۋاقىتىندا ءتو­لەنۋى ماسق ءتيىستى الەۋمەتتىك ءتو­لەمدەر الۋدى قامتاماسىز ەتە­­دى. اسىراۋشىسىنان ايىرى­لۋى جاعدايىنا بەرىلەتىن الەۋ­مەت­تىك تولەمدەردەن باسقا, بار­لىق الەۋمەتتىك تولەمدەردەن اي سايىنعى مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى ۇستالادى جانە بجزق اۋدارىلادى. مۇنداي شارا زەينەتتىك جاسقا جەتكەن كەزدە زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءتيىستى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. قازىرگى ۋاقىتتا اقپارات­تىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنو­لوگيالاردىڭ دامۋىمەن ماسق الەۋمەتتىك تولەمدەر تاعايىنداۋ ءۇشىن حالىقتىڭ ءوتىنىش بەرۋ ءۇردىسى دە وڭتايلاندىرىلعان. ولاردى تاعايىنداۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتار ءتىزىمى دە قىسقاردى, ياعني ءوتىنىش بەرۋشى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىندە جوق قۇجاتتاردى عانا ۇسىناتىن بولادى. ءوز كەزەگىندە قاجەتتى اقپارات­تار ونلاين رەجىمدە سۇراۋ سالۋ ارقىلى اقپاراتتىق جۇيەلەردەن الىنادى, مىسالى, مەكەنجاي انىقتاماسى, بالانىڭ تۋى تۋرالى كۋالىگىنەن كەرەكتى دەرەكتەر, مۇگەدەكتىك دارەجەسى تۋرالى, جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلۋى تۋرالى, بالاعا قامقورشى (قورعانشى) بەلگىلەۋى تۋرالى مالىمەتتەر جانە ت.ب. كورسەتىلەتىن قىزمەتتىڭ حالىق­قا قولجەتىمدى بولۋى ماقساتىندا مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىلارى ماسق الەۋمەتتىك تولەم تاعايىنداۋ ءۇشىن تۇرعىلىقتى جەرىندەگى «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنىڭ بولىمشەسىنە ءوتىنىش بەرەدى. سونىمەن بىرگە, كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ سا­پا­سىن ارتتىرۋ جانە قولجە­تىم­دىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ما­ق­ساتىندا 2016 جىلدىڭ 1 قاڭ­­تارىنان باستاپ ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن جانە جۇمىسىنان ايىرىلۋى جاعدايىنا الەۋمەتتىك قاتەرلەر تۋىنداعاندا مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىلارى ءۇشىن «ءبىر تەرەزە» ءپرينتسيپى بويىنشا كومپوزيتتىك قىزمەتتەر ەنگىزىلدى. قىزمەتتىڭ بۇل ءتۇرى ءارتۇرلى قىزمەت كور­سەتۋشى كورسەتەتىن بىرنەشە مەم­لەكەتتىك قىزمەتتەردى ءوتىنىش بە­رۋشىنىڭ ءبىر مەزگىلدە الۋىن كوزدەيدى. ونىڭ ىشىندە, مىندەتتى الەۋ­مەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتى­سۋشى دەنساۋلىق ساق­تاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيس­ترلىگى ەڭبەك, الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە كوشى قون كوميتەتىنىڭ اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرىنىڭ مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ساراپتاما بولىمشەسىنە (بۇدان ءارى – ءماس) العاشقى رەت مۇگەدەكتىك توبىن بەلگىلەۋ جانە جالپى ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ دارەجەسىن بەلگىلەۋ قىزمەتىن الۋدان باسقا, ءبىر مەزگىلدە مۇگەدەكتىگى بويىنشا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقى مەن بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەماقى تاعايىنداۋعا, سونىمەن بىرگە ماسق ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايى­رىلۋى جاعدايىنا الەۋمەتتىك تولەم تاعايىنداۋعا ءوتىنىش بەرە الادى. وسىلايشا, ۋاكىلەتتى ورگانعا ءبىر رەت ءوتىنىش بەرگەن جاعدايدا وسى كومپوزيتتىك قىزمەت ازاماتقا بىردەن ءۇش قىزمەتتى: العاشقى مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ساراپتامانى جۇرگىزۋدى, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقى, بيۋدجەت­تەن ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەماقى تاعايىنداۋ, سونىمەن قاتار ماسق ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋى جاع­دايىنا الەۋمەتتىك تولەم تا­عايىنداۋ قىزمەتتەرىن كورسەتەدى. سالىستىرۋ ءۇشىن, كومپوزيتتىك قىزمەتتەر ەنگىزىلگەنگە دەيىن مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشى ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋى بويىنشا الەۋمەتتىك تاۋەكەل تۋعان جاعدايدا مۇگەدەكتىگى مەن جالپى ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋى دارەجەسىن بەلگىلەۋ ءۇشىن ءماس ءوتىنىش ءبىلدىرۋ كەرەك بولاتىن, ودان سوڭ مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقى مەن بيۋدجەتتەن تولەنەتىن مۇگەدەكتىگى بويىنشا ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەماقى, سونىمەن قاتار ماسق ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋى جاعدايىنا الەۋمەتتىك تولەم تاعايىنداۋ ءۇشىن «زەي­نەتاقى تولەۋ جونىندەگى مەملە­كەتتىك ورتالىق» رمقك-عا ءوتىنىش بەرەتىن. ەگەر 6 ايدان كەم ەمەس قاتىسۋ ءوتىلى بار مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشى جۇمىسىنان ايىرىلسا, وندا ول «جۇمىسسىز ازاماتتاردى تىركەۋ جانە ەسەپكە الۋ جانە جۇمىسىنان ايىرىلۋى جاعدايىنا الەۋمەتتىك تولەم تاعايىنداۋ» كومپوزيتتىك قىزمەتتەرى اياسىندا جەكە باسىن كۋالاندىراتىن ءبىر قۇجاتپەن جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەلەرى بو­يىنشا ۋاكىلەتتى ورگانعا (حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى) جۇگىنگەندە ءبىر مەز­گىلدە جۇمىس­سىز رەتىندە ەسەپكە تۇرادى جانە تىركەلەدى, سونىمەن قاتار ماسق جۇمىسىنان ايىرىلۋى جاعدايىنا الەۋمەتتىك تولەمدەر تاعايىنداۋعا قۇجات­تارىن رەسىم­دەي الادى. ناتيجەسىندە, ءبىر رەت ءوتىنىش بەرگەن ازاماتقا ەكى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىلەدى: «جۇمىسسىز» دارەجەسى بەلگىلەنەدى (حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىندا كورسەتىلەتىن) جانە جۇمىسىنان ايىرىلۋى جاعدايىنا الەۋمەتتىك تولەم تاعايىنداۋعا ءوتىنىش رەسىمدەلەدى («ازاماتتار ءۇشىن ۇكى­مەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىندا كورسەتىلەتىن), بۇل ازاماتتارعا بىرنەشە مەملەكەتتىك ورگاندارعا بارۋ قاجەتتىلىگىن جويادى. وسىلايشا, ايتىلىپ وتىر­عان كومپوزيتتىك قىز­مەتتەردىڭ ەنگىزىل­ۋى­مەن ءبىر­قاتار مەملەكەتتىك قىز­مەت­تەر بىرىكتىرىلدى جانە ولاردى كورسەتۋدە الەۋمەتتىك قام­سىز­داندىرۋ ورگاندارىنىڭ ءوزارا قىزمەتى ودان ءارى كەڭەيدى. وسىدان «ءبىر تەرەزە» پرينتسيپىنە نەگىزدەلگەن كورسەتىلەتىن مەم­لەكەتتىك قىزمەتتەر ولاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ قانا قوي­ماي, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ اقپاراتتىق جۇيە­لەرىنىڭ جوسپارلى تۇردە ۆەدومستۆوارالىق بىرىگۋىن جال­عاس­تىرادى جانە ءبىر جەردەن ءوتىنىش بەرۋ ارقىلى قول جەتكى­زۋدى قامتاماسىز ەتەدى. رۇستەم حامزين, «مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى» اق پرەزيدەنتى